ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयः सर्गः । ३३
दीधितिना चन्द्रेण रजन्यो रात्रयः । हंसैः सरितां नदीनां
जलानि । कुमुदैः कैरवैः । 'सिते कुमुदकैरवे' इत्यमरः ।
सरांसि कासाराः । 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । कुसु-
मभारेण पुष्पभारेण नता नम्रास्तैस्तथोक्तैः सप्तच्छदैः सप्तप-
र्णैर्वृक्षविशेषैर्वनान्ता अरण्यप्रान्ताः । मालतीभिर्जातीभिश्च ।
'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । उपवनान्यारामाः ।
'आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत्' इत्यमरः । शुक्ली-
कृतानीति लिङ्गवचनविपरिणामेनान्वयः ॥
चञ्चन्मनोज्ञशफरीरसनाकलापाः
पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपङ्क्तिहाराः ।
नद्यो विशालपुलिनान्तरनितम्बबिम्बा
मन्दं प्रयान्ति समदाः प्रमदा इवाद्य ॥ ३ ॥
चञ्चदिति ॥ चञ्चती चञ्चला मनोज्ञा सुन्दरा शफर्येव
प्रोष्ठ्येव रसनाकलापः काञ्चीगुणो यासां तास्तथोक्ताः । पक्षे
चञ्चन्मनोज्ञशफरीव रसनाकलापो यासां ताः । 'प्रोष्ठी तु
शफरी द्वयोः' इत्यमरः । पर्यन्ते प्रान्तभागे संस्थितोपविष्टा
या सिताण्डजानां धवलमरालादीनां पङ्क्तिः श्रेणी सैव हारो
यासां तास्तथोक्ताः । 'पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः' इत्य-
मरः । पक्षे पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपङ्क्तिरिव हारो यासां
ताः । विशालो विस्तीर्णो यः पुलिनान्तस्तीरप्रान्तः स एव
नितम्बबिम्बं कटिपश्चाद्भागो यासां तास्तथोक्ता नद्यः सरितः ।
'अथ नदी सरित्' इत्यमरः। समदा यौवनमदगर्विताः प्रमदाः
१ 'भक्ति.' २ 'पुलिनोरु.'
४