ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३२ ऋतुसंहारे
आपक्वशालिरुचिरा$^१$ तनु$^२$गात्रयष्टिः
प्राप्ता शरन्नववधूरिव रूप$^३$रम्या ॥ १ ॥
काशांशुकेति ॥ काशमेव काशकुसुममेवांशुकं वस्त्रं यस्याः
सा तथोक्ता । पक्षे काशमिवांशुकं वस्त्रं यस्याः सेति । वि-
कचं विकसितं यत्पद्मं तदेव मनोज्ञं सुन्दरं वक्त्रं मुखं यस्याः
सा तथोक्ता । पक्षे विकचं विकसितं यत्पद्मं तदिव मनोज्ञं
सुन्दरं वक्त्रं मुखं यस्याः सेति । 'प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याको-
शविकचस्फुटाः । फुल्लश्चैते विकसिते' इत्यमरः । 'वक्त्रास्ये
वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः । सोन्मादानामुन्माद-
सहितानां हंसानां रवः शब्द एव नूपुरनादो मञ्जीरध्वनिस्तेन
रम्या रमणीया । पक्षे सोन्मादहंसरव इव नूपुरनादस्तैन
रम्या । 'शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः' इत्यमरः ।
'मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । आ समन्तात्पक्वा परिणता
शालिरेव रुचिरा सुन्दरा तन्वी गात्रयष्टिः शरीरलता यस्याः ।
पक्ष आपक्वशालिरिव रुचिरा तनुर्गात्रयष्टिर्वपुः संहननं यस्याः ।
'शरीरं वर्ष्म विग्रहः' इत्यमरः रूपरम्या शरन्नववधूरिव
प्राप्तागतेत्यर्थः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥
काशैर्मही शिशिरदीधितिना रजन्यो
हंसैर्जलानि सरितां कुमुदैः सरांसि ।
सप्तच्छदैः कुसुमभारनतैर्वनान्ताः
शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभिः ॥ २ ॥
काशैरिति ॥ काशैः काशपुष्पैर्मही पृथ्वी । शिशिर-
१ 'ललिता'. २. 'नत'. ३. 'हरिरूपा;' 'रम्यरूपा'.