सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

प्रथमाननम् ५९
वाच्यानि व्यङ्ग्यातिरिक्तेनार्थेनापाततो निष्पन्नशरीराणि व्यञ्जकानीति न
तत्रापि गुणीभावः शङ्कनीयः । अनयोर्भेदयोरनपह्नवनीयचमत्कारयोरपि
च्युतचन्दनम्' इत्यत्रापि योजयति—इत्थमेवेत्यादिना । व्यङ्ग्यातिरिक्तार्थेन =
परवेदनाभिज्ञतारूपेणार्थेन । आपातत इति व्यङ्ग्यातिरिक्तार्थस्याधमत्वोपपादकत्वं
वक्तृतात्पर्याऽविषयीभूतमित्याशयेनोक्तम् । उत्तमोत्तमयोर्व्यङ्ग्यस्य चमत्काराति-
शयवत्त्वेऽपि को भेद इत्याह—अनयोरित्यादिना ।
अत्रेदं चिन्त्यम्—वक्तृतात्पर्यविषयीभूतस्यैव व्यङ्ग्यस्य प्राधान्याऽप्राधान्यनिरू-
पणं प्रकृतोपयोगि न वेति । तत्रान्त्यः पक्षो न शोभते, एवं हि सति 'निश्शेषच्युतचन्द-
नम्' इत्यादावपि दूतीसंभोगस्वरूपस्य व्यङ्ग्यस्य विप्रलम्भशृङ्गारात्मकव्यङ्ग्यान्त-
राङ्गत्वेनाऽप्राधान्यादुत्तमोत्तमत्वव्याघातः । अतो वक्तृतात्पर्यविषयीभूतव्यङ्ग्यस्यैव
यथायथं प्राधान्याऽप्राधान्यनिरूपणं करणीयम् । तात्पर्यनिर्णयश्च प्रकरणादिना
प्रसिद्ध एव । अतश्च गतोऽस्तमर्क इत्यादेरपि व्यङ्ग्यः स एवार्थो यो वक्तृबोद्ध-
व्यानुरूपः । अन्ये त्वर्था बोद्ध्व्यान्तरबोधविषयास्तद्व्यञ्जकवाक्यसाम्यप्रयुक्तप्रकृत-
वाक्याऽभेदभ्रमेण । कारणस्य भ्रान्तत्वेऽपि फलस्य भ्रान्तत्वं न नियतम् । यद्वाऽर्थान्तर-
बोधोऽनुमानेनैव सुकरः । तदेवं वक्तृतात्पर्यविषयीभूतस्यैव व्यङ्ग्यस्य काव्यार्थ-
पर्यालोचनायां परिग्रहे सिद्धे यथा 'निश्शेषच्युतचन्दनम्' इत्यादौ दूतीसम्भोगस्यै-
वान्ततोऽधमत्वहेतुत्वं व्यवस्थितं तथैव 'राघवविरह......' इत्यादिपद्येऽपि जानकी-
कुशलावेदनस्यैवान्ततो वक्तृतात्पर्यविषयतया वाच्यकोपहेतुत्वम् । ततश्च यद्यपि जानकी-
कुशलावेदनमिव दूतीसम्भोगादेरप्यधमत्वहेतुत्वेनाधमत्वोपपादकत्वमेव न तु तदुपपाद्य-
त्वमिति तत्रापि पूर्वोक्तोपपादकत्वाऽसमानाधिकरणोपपाद्यत्वं प्राधान्यं न सम्भवति
तथाऽपि 'बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे' इत्यनेनापाततः प्रतीयमानेन प्रकरणाद्यविरुद्धेन
विरहवेदनानभिज्ञत्वरूपेणार्थान्तरेणाधमत्वप्रतीत्या वाक्यार्थविश्रान्तेः पश्चाद् वक्त्रादि-
वैशिष्ट्येन प्रतीतस्य दूतीसम्भोगस्याधमत्वज्ञाप्यत्वादुपपाद्यत्वमक्षतम् । एवमेव
'तल्पगताऽपि च सुतनुः' इत्यत्रापि योज्यम् । 'राघवविरहज्वाला' इत्यादौ तु
कोपस्य यद्यपि विलम्बातिशयादिनाप्युपपत्तिः सम्भवति तथापि तस्य प्रकरणादि-
विरुद्धत्वेन न कोपोपपादकत्वं येन जानकीकुशलावेदनस्य दूतीसम्भोगादिवदुपपाद्यत्वं
परमानन्द का अनुभव भी हो नहीं सकता । अतः इसे उत्तमोत्तम काव्य माना गया
है, उत्तम काव्य नहीं । इसी प्रकार 'निश्शेषच्युतचन्दनम्' आदि पद्य में भी नायक
का अधमत्व और स्तनतट का पूरी तरह चन्दनरहित हो जाना आदि वाच्यार्थ के
प्रकरणाद्यविरुद्ध वियोगवेदनानभिज्ञता और गीले वस्त्र से पोंछने आदि से हीं उपपन्न
हो जाने से वहाँ भी अधमत्वादि दूतीसम्भोगादि के व्यञ्जक हीं हैं, न कि उनके
उपपादक । अतः उक्त पद्य में भी व्यङ्ग्य को वाच्यसिद्धि का अङ्ग—गुणीभूत

६० रसगङ्गाधरः
प्राधान्याऽप्राधान्याभ्यामस्ति कश्चित्सहृदयवेद्यो विशेषः ।
यत्तु चित्रमीमांसाकृतोक्तम्—
“प्रहरविरतौ मध्ये वाऽह्नस्ततोऽपि परेण वा
किमुत सकले याते वाऽह्नि प्रिय त्वमिहैष्यसि ।
इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो
हरति गमनं बालाऽऽलापैः सबाष्पगलज्जलैः ॥ इति ॥
स्यात्, अपि तु प्रकरणाऽविरुद्धेन जानकीकुशलावेदनेनैव वाच्यकोपोपपत्तौ सत्यां
वाक्यार्थविश्रान्तिरिति न तस्य कोपोपपादनेति न प्राधान्यमपीति नात्र ध्वनित्वम्,
अपि तु वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वमेव । । तथा च यत्र काव्ये वाच्यस्य प्रकरणाद्य-
विरुद्धेन व्यङ्ग्यातिरिक्तेनार्थेनोपपत्त्या वाक्यार्थविश्रान्तिरनन्तरं च वक्त्रादि-
वैशिष्ट्यादर्थान्तरव्यक्तिस्स ध्वनेर्विषयः, यत्र पुनर्वाच्यस्य प्रकरणाद्यविरुद्धव्यङ्ग्याति-
रिक्तार्थनिमित्तोपपाद्यत्वाऽभावस्स सति व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वे द्वितीयस्योत्तमकाव्य-
लक्षणस्य विषय इति सारम् । तदिदमुक्तम्—अस्ति कश्चित् सहृदयवेद्यो विशेष
इति ।
प्रहरविरतावित्यादि । अतिदूरं जिगमिषुं प्रियं दिनमात्रमपि तद्वियोग-
सहनाऽसमर्था प्रियतमा कथयति—हे प्रिय ! ‘अह्नो दिवसस्य प्रहरमात्रापगमे सति
(प्रहरानन्तरमेव), मध्ये = द्वितीयप्रहरे, ततोऽपि परेण = तृतीये प्रहरे वा, किमुत
सकलेऽह्नि याते = व्यतीते वा त्वम् इह = मत्सकाशमेष्यसि ?’ इति इत्येवंविधैः
सबाष्पगलज्जलैरालापैर्बाला दिनशतप्राप्यमसंख्यदिनप्राप्यमतिदूरदेशं यियासतो गन्तु-
मिच्छतः प्रियतमस्य गमनं हरति = निवारयति—इति पद्यार्थः ।

नहीं माना जा सकता । अत एव यह भी उत्तमोत्तम काव्य है । उत्तमोत्तम और
उत्तम भेदों में व्यङ्ग्यार्थ के वाच्यार्थ की अपेक्षा अतिशयचमत्कारजनक होने से
साम्य होने पर भी दोनों में यही अन्तर है कि प्रथम में व्यङ्ग्यार्थ प्रधान होता
जब कि द्वितीय में अप्रधान । यह सूक्ष्म अन्तर केवल सहृदय समझ सकते हैं,
जनसामान्य नहीं ।
चित्रमीमांसाकार ने गुणीभूतव्यङ्ग्य का यह उदाहरण दिया है—
“किसी नवोढ़ा नायिका का प्रियतम इतना दूर जाना चाहता है कि वहाँ
पहुंचने में हीं महीनों लग जायेंगे । उस समय शीघ्रभावी दीर्घ विरह को सहने में
असमर्थ उस झरझराती आँखों वाली नवोढ़ा ने रुंधे गले से अपने प्रियतम से ‘क्या
तुम एक पहर बीतते हीं मेरे पास लौट आओगे या दूसरे पहर या तीसरे पहर मे
या उसके बीत जाने के बाद हीं, शाम में ? ये हृदयस्पर्शी प्रश्न पूछ कर
उसकी यात्रा स्थगित कर दी ॥”

प्रथमाननम् ६१
अत्र सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति
व्यङ्ग्यं प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गमतो गुणीभूतव्यङ्ग्यम्" इति
तन्न । सबाष्पगलज्जलानां प्रहरविरतावित्याद्यालापानामेव प्रियगमननिवा-
रणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गतया व्यङ्ग्यस्य गुणीभावाभावात् । आलापैरिति तृती-
यया प्रकृत्यर्थस्थ हरणक्रियाकरणतायाः स्फुटं प्रतिपत्तेः । न च व्यङ्ग्य-
स्यापि वाच्यसिद्ध्यङ्गताऽत्र संभवतीति तथोक्तमिति वाच्यम्, निःशेषच्युत-
चन्दनमित्यादौवाधमत्वरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गताया दूतीसंभोगादौ संभ-
वाद्गुणीभावापत्तेः । अस्तु वा ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति
अत्र वाच्यैरालापैरेव वाच्यान्तरस्य प्रियगमननिवारणस्योपपत्तौ वाक्यार्थ-
विश्रान्तेः पश्चात् प्रतीयमानं 'सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान् धारयितुं न
शक्नोमि' इति व्यङ्ग्यं न वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति न तदादाय गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वोपपादन-
मुचितं दीक्षितस्येत्याशयेन निरस्यति तन्मतम्—तन्नेत्यादिना । प्रकृत्यर्थस्य =
आलापात्मकस्य । व्यङ्ग्यस्यापीत्यत्रापिना आलापानामपि संग्रहः । यथा आलापा
गमननिवारणसमर्थास्तथैव व्यङ्ग्यमपि तत्समर्थमिति भावः । ननु प्रकृतानामालापानां
प्रेमाऽतिशयप्रकाशनमेव फलम्, तथा च कथं गमननिवारणहेतुत्वमित्यतः प्रकारान्त-
रेण तन्मतं खण्डयति—अस्तु वेत्यादिना । तथा च व्यङ्ग्यभेदेन यद्यपि 'प्रहर-
यहाँ 'दिन भर तो मैं तुम्हारे बिना जीवित रह सकती, पर उसके बाद नहीं'
यही व्यङ्ग्य अर्थ है । यह यात्रानिवारणस्वरूप वाच्यार्थ का उपपादक होने से
उसका अङ्ग—अप्रधान है । अतः यह 'गुणीभूतव्यङ्ग्य' है । यही अप्पय्य दीक्षित का
मन्तव्य है । किन्तु यह उचित नहीं है, क्योंकि यात्रानिवारणस्वरूप वाच्यार्थ का उप-
पादक तो 'क्या तुम एक पहर बीतते हीं मेरे पास लौट आओगे' इत्यादि वाच्यार्थ
हीं हैं । अतः यहाँ व्यङ्ग्यार्थ वाच्यार्थोपपादक न होने से गुणीभूत नहीं । 'आलापैः'
इस पद में करणार्थक तृतीया विभक्ति से हीं यह स्पष्ट हो जाता कि आलाप यहाँ
निवारण का करण है । उक्त व्यङ्ग्य के भी यात्रानिवारणात्मक वाच्यार्थ का उप-
पादक हो सकने से उसे वाच्यसिद्ध्यङ्ग मान कर 'गुणीभूत' कहना भी उचित नहीं
हैं, क्योंकि तब तो उन्होंने जो 'निःशेषच्युतचन्दनम्' आदि पद्य को ध्वनिकाव्य कहा
है वह भी सम्भव न हो सकेगा । कारण यह है कि वहाँ भी दूतीसंभोगादि
वाच्यार्थ अधमत्वादि के एक उपपादक हैं, अतः उन्हें भी गुणीभूत कहना होगा ।
यदि उक्त प्रश्नों को नायक के प्रति नायका के प्रगाढ़ प्रेम का प्रतिपादक मान
लिया जाय तो उपर्युक्त व्यङ्ग्य वाच्यसिद्ध्यङ्ग हो सकता है परन्तु उक्त पद्य को
तो गुणीभूतव्यङ्ग्य काव्य कहना उस परिस्थिति में भी सम्भव नहीं है, क्योंकि

६२ रसगङ्गाधरः
व्यङ्ग्यस्य वाच्यसिद्धयङ्गतया गुणीभावस्तथापि नायकादेर्विभावस्य बाष्पा-
देरनुभावस्य चित्तावेगादेश्च संचारिणः संयोगादभिव्यज्यमानेन विप्रल-
म्भेन ध्वनित्वं को निवारयेत् ॥
यत्र व्यङ्ग्यचमत्काराऽसमानाधिकरणो वाच्यचमत्कारस्तत्तृतीयम् ॥
विरतौ' इत्यादेरुभयं गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं ध्वनित्वं च तथापि वक्तृतात्पर्यविषयीभूत-
पार्यन्तिकव्यङ्ग्यप्राधान्याऽप्राधान्यनिमित्तक एव ध्वनित्वोत्तमत्वादिव्यवहार इति
ध्वनित्वमेवास्योचितमिति पण्डितराजाकूतम् ।
प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपताम् ।
धत्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः ॥
इति स्वीकुर्वन्तः प्राञ्चस्तु यथासम्भवं पार्यन्तिकमान्तरालिकं च व्यङ्ग्यमादाय
ध्वनित्वादिव्यवहारं मन्यन्ताम् । किन्तु सम्पूर्णवाक्यार्थपर्यालोचनायां पार्यन्तिकव्यङ्ग्य-
मादायैव ध्वनित्वादिव्यवहारौचित्यमभिप्रयन्ति गङ्गाधरकृतः । 'ग्रामतरुणम्'
इत्यादौ च पार्यन्तिकव्यङ्ग्यं विप्रलम्भात्मकमादाय ध्वनित्वं भवत्येव । ध्वन्यालोकस्य
तृतीये 'पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन' इत्यादौ ध्वनित्वं समुदाहरता वृत्तिकृता स्पष्टी-
कृतोऽयमर्थः । यदि च 'ग्रामतरुणम्' इत्यादौ गुणीभूतव्यङ्ग्यतैव स्वीकर्त्तव्या तर्हि
विप्रलम्भाभासस्याऽविवक्षितत्वमेव कल्प्यम् येन स्वयंकृतसङ्केताऽपि सा न तत्र
गतेत्यस्यैव पार्यन्तिकत्वमुपपद्येत । मर्मप्रकाशोक्तिस्तूद्योतोक्तिविरुद्धेत्युपेक्ष्यैवेत्यलम् ॥
यत्रेत्यादि । यत्र = काव्ये । असमानाधिकरण इति । वाच्यचमत्कारापेक्षयो-
त्कृष्टव्यङ्ग्यचमत्कारो हि सहृदयहृदये प्रायेण भासत इत्युत्कृष्टव्यङ्ग्यचमत्कार-
यहां विप्रलम्भशृङ्गारध्वनि अनिवार्य है । जब विभाव नायिकादि, अनुभाव
बाष्प आदि इसमें निर्दिष्ट हैं और चित्तावेगादि सञ्चारिभाव भी व्यङ्ग्य हैं हीं
तब इनके संसर्ग से अभिव्यज्यमान विप्रलम्भशृंगारध्वनि का निवारण कौन कर
सकता ? अतः इस पद्य को 'गुणीभूतव्यङ्ग्य' का उदाहरण नहीं माना
जा सकता ॥
जिस काव्य में व्यङ्ग्यार्थ के चमत्कार के अधिकरण में वाच्यार्थ का
चमत्कार न हो उसे तृतीय, अर्थात् मध्यम काव्य कहते ॥
वाच्यार्थ को व्यङ्ग्यचमत्कार का असमानाधिकरण कहने का तात्पर्य यह है—
वाच्यार्थ की अपेक्षा अतिशयचमत्कारजनक व्यङ्ग्यार्थ हीं सहृदयों की आत्मा में
स्थान प्राप्त करता है, अल्पचमत्कारजनक अथवा चमत्काराजनक व्यङ्ग्यार्थ नहीं ।

प्रथमाननम् ६३
यथा यमुनावर्णने—‘तनयमैनाकगवेषणलम्बीकृतजलधिजठरप्रविष्ट-
हिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्याः सखी' इति। अत्रोत्प्रेक्षा
स्यापकृष्टवाच्यचमत्कारस्य च सामानाधिकरण्यं प्रसिद्धम् । तथा च यदि व्यङ्ग्य-
चमत्कारो वाच्यचमत्कारापेक्षयोत्कृष्टो न प्रकाशते तर्हि व्यङ्ग्यचमत्कारो वाच्य-
चमत्कारसमानाधिकरणो न भवति । एषा च स्थितिर्वाच्यचमत्कारस्य व्यङ्ग्य-
चमत्कारसमकक्ष्यत्वे तदपेक्षोत्कर्षवत्त्वे चेति बोध्यम् । यद्वा ‘व्यङ्ग्यचमत्काराप-
मानाधिकरणः’ इत्येव पाठः । तत्रापमानमधिकरोतीति कर्त्तरि ल्युट्, करणे वा ।
तथा च यत्र काव्ये वाच्यचमत्कारो व्यङ्ग्यचमत्कारमपमानयति तन्मध्यमम् ।
अपमानश्च वाच्यचमत्कारकृतस्तस्य व्यङ्ग्यचमत्कारापेक्षयोत्कर्षेण तत्तुल्यकक्ष्यत्वेन
चेति पूर्ववदेव व्यवस्था । अत्र वाच्यचमत्कृतेर्विशेष्यतयोपन्यासेऽपि तत्प्राधान्ये नाग्रहः ।
अत एव समप्राधान्ये मध्यमत्वं वक्ष्यति स्वयमेव । अत एवात्र तस्याः प्राधान्यं
साक्षादन्यथा वा नोक्तम् ।
तनयमैनाकेत्यादि । मैनाको हिमालयस्य तनयः क्रुद्धेन्द्रकर्तृकपक्ष-
च्छेदनभिया जलधि प्रविष्ट इति पुराणम् । हिमालयात्प्रभूता गङ्गाऽपि जलधि
प्रविष्टैव । तत्रोत्प्रेक्ष्यते—तनयेत्यादिना । तनयो मैनाकस्तस्य गवेषणाय
लम्बीकृता जलधिजठरप्रविष्टा या हिमगिरिभुजा तामिव आचरन्त्या भागीरथ्याः
सखीत्यर्थः । पुँल्लिङ्गेन भुजशब्देन विग्रहस्तु न युक्त एव । उत्प्रेक्षा = स्वरूपोत्प्रेक्षा,
अतः अतिशयचमत्कारजनक वाच्यार्थ के साथ उक्तविध व्यङ्ग्यार्थ का किसी एक
अधिकरण में रहना सम्भव नहीं । इश विषय को इस रूप में भी कहा जा सकता
है कि उपर्युक्त वाच्यार्थ और व्यङ्ग्यार्थ विषयता सम्बन्ध से सहृदयों के एक ज्ञान
में आश्रित हो नहीं सकते । इससे स्पष्ट है कि मध्यम काव्य में व्यङ्ग्यार्थ वाच्यार्थ
से अधिक चमत्कार का जनक नहीं होता, वह या तो समानस्तर के चमत्कार को
उत्पन्न कर सकता है या हीन स्तर के चमत्कार को । उक्त रीति से सामाना-
धिकरण्य तो अल्पचमत्कारजनक अथवा चमत्काराजनक वाच्यार्थ एवम् अतिशय-
चमत्कारजनक व्यङ्ग्यार्थ का हीं हो सकता । लक्षणवाक्य में वाच्यार्थ का
विशेष्य रूप मे निर्देश कर ग्रन्थकार ने यह स्पष्ट कर दिया है कि मध्यम काव्य में
वाच्यार्थ हीं चमत्कारजनक होता, व्यङ्ग्यार्थ उससे अधिक चमत्कार का जनक
कदापि नहीं होता ।
इसका उदाहरण मेरे यमुनावर्णन-नामक काव्य का यह वाक्य है—"यमुना उस
भगवती भागीरथी की सखी है जो मानो, हिमालय की वह भुजा है जो उसके
(हिमालय के) पुत्र मैनाक को ढूंढने के लिए फैलाई गई और समुद्र के उदर में

६४ रसगङ्गाधरः
वाच्यैव चमत्कृतिहेतुः । श्वैत्यपातालतलचुम्बित्वादीनां चमत्कारो
लेशतया संन्नप्युत्प्रेक्षाचमत्कृतिजठरनिलीनो नागरिकेतरनायिकाकल्पित-
काश्मीरद्रवाङ्गरागनिगीर्णो निजाङ्गगौरिमेव प्रतीयते । न तादृशोस्ति
कोऽपि वाच्यार्थो यो मनागनामृष्टप्रतीयमान एव स्वतो रमणीयतामाधातुं
प्रभवति । अनयोरेव द्वितीयतृतीयभेदयोर्जागरूकाजागरूकगुणीभूत-
व्यङ्ग्ययोः प्रविष्टं निखिलमलङ्कारप्रधानं काव्यम् ।।
भागीरथीस्वरूपद्रव्ये भुजात्वजात्यवच्छिन्नस्य तादात्म्येनोत्प्रेक्षां । वाच्यैवेति । 'उपमा-
नादाचारे' इति पाणिनिसूत्रविहितस्य क्यङ उत्प्रेक्षावाचकत्वात् । अत्र विशेष उत्प्रेक्षा-
निरूपणावसरे वक्ष्यते । ग्रन्थकृताऽपि विस्तरेण तत्रैतद्विषये विवेचितम् । चुम्बित्वा-
दीनामिति । व्यङ्ग्यानामितिशेषः । नागरिकेतरेति । ग्राम्येत्यर्थः । एतेन प्रसाधनाऽ-
नैपुण्यंतत्प्रयुक्तं चाधिकलेपनं सूच्यते । काश्मीरद्रवः=केसररसः । वाच्यस्य व्यङ्ग्य-
संस्पर्शेनैव रमणीयत्वमित्याह- न तादृश इत्यादि । अनयोरेवेत्यादि । द्वितीये
काव्यप्रभेदेऽपि व्यङ्ग्यार्थो गुणीभूतः, तृतीयेऽपि तथैव; परं द्वितीये तस्य वाच्यापेक्षया
चमत्कारातिशयजनकत्वम्, तृतीये पुनर्न तथा । इदमेव चमत्कारातिशयजनकत्वं
व्यङ्ग्यस्य प्रकृते जागरूकत्वम्, तदभावश्चाऽजागरूकत्वम् । द्वितीये जागरूकत्वं
गुणीभूतस्य व्यङ्ग्यस्येति पर्यायोक्तिप्रभृत्यलङ्कारप्रधानस्य काव्यस्य समावेशोऽत्रैव,
पर्यायोक्त्याद्यलङ्कारेषु व्यङ्ग्यस्य गुणीभूतत्वेऽपि वाच्यापेक्षयाऽतिशयचमत्कारजनक-
त्वात् । दीपकाद्यलङ्कारप्रधानस्य तु काव्यस्य तृतीये प्रकारेऽन्तर्भावः, तेष्वलङ्कारेषु
गुणीभूतव्यङ्ग्यसत्त्वेपि चमत्कारातिशयजनकत्वाभावादिति ग्रन्थार्थः । अत्र
पैठी हुई है ।" यहाँ 'भुजायमाना' पद में 'उपमानादाचारे' इस पाणिनि-सूत्र के
अनुसार विहित 'क्यङ्' प्रत्यय का वाच्य जो भागीरथी में हिमालय की भुजा की
उत्प्रेक्षा है वही चमत्कारजनक है । यद्यपि इस उत्प्रेक्षा से भागीरथी की श्वेतता
और उत्प्रेक्ष्यमाण भुजा के 'जलधिजठरप्रविष्ट' इस विशेषण के माहात्म्य से उस
( भागीरथी ) का पाताल में प्रविष्ट होना आदि व्यङ्ग्य अवश्य हैं तथापि इन
व्यङ्ग्यों का थोड़ा सा चमत्कार उत्प्रेक्षा के चमत्कारातिशय में उसी तरह विलीन है
जिस तरह प्रसाधन की कला से अनभिज्ञ ग्राम्य युवती की गौरिमा (=धवलता)
उसके मुखमण्डल पर अत्यधिक मात्रा में लगाए गए केसररस की धवलता में विलीन
हो जाती । अतः चमत्कार व्यङ्ग्यार्थ का निगूढ़ तो है, किन्तु इसका यह अर्थ नहीं
कि व्यङ्ग्यार्थ का सर्वथा अभाव है, क्योंकि बिना उसके सम्पर्क के कोई भी
वाच्यार्थ स्वतः चमत्कारजनक हों नहीं सकता । मुख्य रूप में पर्यायोक्ति, समासोक्ति
आदि अलङ्कारों से युक्त काव्य का द्वितीय काव्य-प्रभेद (उत्तम) में और दीपकादि

प्रथमाननम् ६५
यत्रार्थचमत्कृत्युपस्कृता शब्दचमत्कृतिः प्रधानं तदधमं चतुर्थम् ॥
यथा—
मित्रात्रिपुत्रनेत्राय त्रयीशात्रवशत्रवे ।
गोत्रारिगोत्रजत्राय गोत्रात्रे ते नमो नमः ॥ इति ।
अत्रार्थचमत्कृतिः शब्दचमत्कृतौ लीना । यद्यपि यत्रार्थचमत्कृतिसामान्य-
चालङ्कारशब्देनार्थालङ्कार एव गृह्यते, शब्दालङ्कारप्रधानस्य काव्यस्य सत्यामर्थ-
चमत्कृतौ चतुर्थे समावेशस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥
यत्रेत्यादि । यस्मिन् काव्ये वाच्यार्थजन्यचमत्कारपोषिता शब्दजन्यचमत्कृतिः
प्रधानं तदधमं चतुर्थं काव्यमित्यक्षरार्थः । वाच्यादेश्च मत्कारजनकत्वं वाच्यार्थादि-
ज्ञानस्य तथात्वादुक्तम् ।
मित्रेत्यादि । मित्रः सूर्यः, अत्रिपुत्रश्चन्द्रः, तौ नेत्रे यस्य तस्मै । त्रयी ऋग्यजुः-
सामानि तद्विषयं शात्रवं शत्रुत्वं यस्य दैत्यादेस्तस्य शत्रवे शातयित्रे विनाशकाय ।
गोत्रस्य पर्वतस्य अरेरिन्द्रस्य गोत्रे जाता ये देवास्तेषां त्रो रक्षको यस्तस्मै, गोः
पृथिव्या धेनोश्च त्रात्रे रक्षकाय तुभ्यं विष्णवे शिवाय वा नमो नम इति पद्यार्थः ।
लीना=अत्यन्तमस्फुटा । यद्यप्यत्रापि न व्यङ्ग्यरहितत्वम्, व्यङ्ग्यार्थेन मनागपि
वाच्यार्थस्य स्पर्शाभावे स्वरूपतस्तस्य चमत्काराऽजनकत्वमित्यनुपदमेव तृतीयकाव्य-
लक्षणनिरूपणोपसंहारे स्वयमेवोक्तत्वात् तथापि भगवद्विषयभावादेर्व्यङ्ग्यस्य वाच्य-
चमत्कृतौ ( तस्याश्च शब्दचमत्कृतौ ) निलीनत्वात् प्रतीतिविषयत्वाभाव इत्यतः
सतोऽपि व्यङ्ग्यस्याऽनिर्देशो नानुपपन्न इत्यवधेयम् । चमत्कारमात्रजनकतार्हितार्थ-
विशिष्टचमत्कारजनकशब्दघटितयमकबन्धादिवाक्यस्य काव्यपञ्चमभेदत्वेनाधमाध-
मत्वेन लक्षणं कथं न कृतमित्यत्र युक्तिमाह—यद्यपीत्यादिना । तत्र तत्र काव्येषु=
किराताजुंनीयादिषु । अर्थस्यापि चमत्कारजनकत्वे तच्चमत्कारस्य च शब्दचमत्कारो-
अलङ्कारों से युक्त काव्य का तृतीय काव्य-प्रभेद (मध्यम) में समावेश हो जाता है ।
अतः उनके समावेशार्थ किसी स्वतन्त्र काव्य-प्रभेद को मानने की आवश्यकता
नहीं है ।
जिस काव्य में अर्थचमत्कार से परिपोषित शब्दचमत्कार हीं प्रधान हो उसे
चतुर्थ, अर्थात् अधम, काव्य कहते हैं ॥
जैसे—"मित्र (सूर्य) और अत्रि-पुत्र (चन्द्र) जिनके नेत्र हैं, वेदत्रयी के साथ
शत्रुता रखने वाले दैत्यादि के जो विघातक हैं और पर्वत के पंखों को काटने वाले
इन्द्र के गोत्र में उत्पन्न, अर्थात् देवों, के जो रक्षक हैं उन पृथिवी के अथवा धेनु के
पालक भगवान् विष्णु या शिव को मेरा शतशः प्रणाम हो ।"

६६ रसगङ्गाधरः
शून्या शब्दचमकृतिस्तत्पञ्चममधमाधममपि काव्यविधासु गणयितु-
मुचितम्, यथैकाक्षरपद्यार्धावृत्तियमकपद्मबन्धादि । तथापि रमणीयार्थ-
प्रतिपादकशब्दतारूपकाव्यसामान्यलक्षणानाक्रान्ततया वस्तुतः काव्यत्वा-
भावेन महाकविभिः प्राचीनपरम्परामनुरुन्धानैस्तत्र तत्र काव्येषु
पस्कारकत्वेऽधमकाव्यत्वम्; शब्दचमत्कारस्यार्थचमत्कारोपस्कारकत्वे तु मध्यम-
काव्यत्वम्, व्यङ्ग्यार्थसंस्पर्शमन्तरेण वाच्यार्थस्य चमत्कारजनकत्वाभावात्तत्रापि
हीनचमत्कारजनकव्यङ्ग्यार्थसद्भावे तुल्यचमत्कारजनकव्यङ्ग्यार्थसद्भावे वा
वाच्यस्य व्यङ्ग्यचमत्कारासमानाधिकरणत्वादक्षतेरिति वक्ष्यत्यनुपदमेव । सम्प्रति
तत्परिगणनाऽभावे हेतुमाह—तथापीत्यादिना । काव्यत्वं सामान्यं व्यापकं काव्य-
विशेषत्वं च तद्व्याप्यम् । तथा चैकाक्षरादौ पद्येऽर्थस्य रमणीयत्वाभावेन विशेषणाभाव-
प्रयुक्तविशिष्टाभावात्मककाव्यत्वाभावाद् व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तिरिति न्यायेन
तत्र काव्यत्वाभाववति काव्यविशेषत्वाभावः सिद्ध इति न पृथग्गणनामर्हतीत्याशयः ।
सम्प्रति मम्मटाद्यभिमतं काव्यप्रकारत्रयमाक्षिपन्नाह—केचिदित्यादि ।
निराकरणे हेतुमाह—तत्रेत्यादिना । अत्रोक्तेन दोषेण सह व्यङ्ग्यप्राधान्याऽप्राधान्य-
सद्भावादुत्तमोत्तमोत्तमद्वयभेदास्वीकारोऽपि युक्तिविरुद्धत्वाद दोषो बोध्यः । 'विनि-
र्गतम्' इत्यादिपद्यं काव्यप्रकाशेऽर्थचित्रस्योदाहरणम् । पूर्णं पद्यं यथा—
विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद् भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयाऽपि यम् ।
ससम्भ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ इति ॥
भर्तृमेण्ठविरचिते हयग्रीववधाऽभिधे नाटके हयग्रीववर्णनमिदम् । यं हयग्री-
वाभिधं दैत्यं मानदं शत्रूणां मानं द्यति खण्डयतीति मानदस्तमात्मगृहाद् यदृच्छया
न त्वमरावतीविजिगीषयाऽपि विनिर्गतं सन्तमुपश्रुत्य कर्णाकर्णिकया श्रुत्वा ससम्भ्रमेण
सभयेनेन्द्रेण द्रुतं पातिता अर्गला यस्यास्तादृशी अमरावती कपाटद्वयपिधानेन निमी-
लिताक्षीव भवति—इति पदार्थाः । अत्रोत्प्रेक्षाया एव वाच्यायाः कविसंरम्भ-
गोचरतया व्यङ्ग्योऽपि वीरादिर्लीनो वाच्यचमत्कारे इति भवत्येतदुदाहरणमर्थचित्रा-
इस पद्य में अर्थचमत्कार शब्दचमत्कार में विलीन है। इस लिए उपर्युक्त
लक्षण के अनुसार यह अधम काव्य है। यद्यपि एकाक्षर पद्य, अर्धावृत्ति यमक
से घटित पद्य और पद्मबन्ध आदि बाक्यों को भी, जहाँ अर्थ में कोई भी चमत्कार
है हीं नहीं अपितु केवल शब्द में हीं चमत्कार है, स्वतन्त्र काव्यप्रकार के रूप
मे परिगणित करना आपाततः उचित प्रतीत होता तथापि वास्तविक रूप में विचार
करने पर यह स्पष्ट है कि रमणीय अर्थ के प्रतिपादक न होने से उन्हें जब
काव्य कहना हीं सम्भव नहीं तो फिर काव्य-विशेष कैसे कहा जा सकता ? इस

प्रथमाननम् ६७
निबद्धमपि नास्माभिर्गणितम्, वस्तुस्थितेरेवानुरोध्यत्वात् ।
केचिदिमानपि चतुरो भेदानगणयन्त उत्तममध्यमाधमभावेन त्रिविधमेव
काव्यमाचक्षते । तत्रार्थचित्र-शब्दचित्रयोरविशेषेणाधमत्वमयुक्तं वक्तुम्,
तारतम्यस्य स्फुटमुपलब्धेः । को ह्येवं सहृदयः सन् 'विनिर्गतं मानदमात्म-
मन्दिरात्', 'स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः' इत्यादिभिः काव्यैः 'स्वच्छन्दोच्छलद्'
इत्यादीनां पामरश्लाघ्यानामविशेषं ब्रूयात् ? सत्यपि तारतम्ये यद्येक-
ऽभिधेयस्याऽधमकाव्यस्येति तदाशयः । परमत्र हयग्रीवप्रभावातिशयलक्षणस्य व्यङ्ग्यस्य
जागरूकतया तस्य च प्राधान्ये ध्वनित्वमप्राधान्ये च परमते गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमेवो-
चितमिति प्रदीपकृदादिभिर्निणीतत्वान्नौतदुदाहरणमुपपन्नमर्थचित्रस्येत्यत्राऽपरितुष्यन्
चित्रमीमांसास्थमर्थचित्रोदाहरणमाह—‘स च्छिन्नमूलः' इति । रघुवंशेऽजसमर-
वर्णनमिदम् । पूर्णं पद्यमिदम्--
स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात् पवनाऽवधूतः ।
अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाऽवभासे ॥ इति ॥
इन्दुमतीमुद्वहन्तमजं यदा तत्पितृपहृतवैभवत्वात्तेन स्वयम्वरेऽपमानितत्वाच्च
राजन्यगणः पथि रुरोधाऽथच तयोस्तुमुलं युद्धं प्रवृत्तं तत्रोत्थितः सान्द्रो रेणुः युद्धक्षत-
जेन रक्तेनाधस्ताद्रञ्जितः सन् भूमिलग्न उपरिष्टाच्च पवनावधूतः सन् नभसि प्रसृत-
स्तदा तस्य रेणोर्नभःप्रसृत ऊर्ध्वभागः अङ्गारशेषस्य निर्धूतोल्मुकावशेषस्य हुताशनस्य
अग्नेः पूर्वोत्थितो धूम इवाऽवभास इत्यर्थः । अत एव 'धूम' इति कालिदासस्योपनाम
प्रसिद्धमिति दिनकरादयः । अत्र रेणौ धूमसम्भावनेयेवशब्दावाच्योत्प्रेक्षैव
युद्धगतभयानकादिव्यङ्ग्यापेक्षयाऽतिशयेन चमत्कारं जनयतीति हेतोरिदं वाच्य-
चित्रमर्थचित्रापरपर्यायं परमतेऽधमं स्वमते मध्यमं काव्यमिति भावः । स्वच्छन्दो-
च्छलदिति । एतच्च पद्यं यथा—
लिए वस्तुस्थिति का अनुसरण करते हुए हमने उन्हें स्वतन्त्र काव्यविधा के रूप में
परिगणित नहीं किया है यद्यपि इतना तो सत्य है कि प्राचीनपरम्परा के अनुरोधी
कुछ महाकवियों ने अपनी रचनाओं में इनका समावेश अवश्य किया है ।
काव्यप्रकाशकार आदि कुछ आलंकारिक काव्य के उपर्युक्त चार प्रकार न
मानकर तीन हीं प्रकार मानते—उत्तम (ध्वनि), मध्यम (गुणीभूतव्यङ्ग्य)
और अधम (शब्दचित्र और अर्थचित्र) । किन्तु अर्थचित्र एवं शब्दचित्र को
समान रूप से एक स्तर का काव्य मानना असंगत है, क्योंकि दोनों में चमत्कार-
जनकता की दृष्टि से अन्तर स्पष्ट है । क्या ऐसा भी कोई सहृदय मिल सकता जो
'विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरात्' (काव्यप्रकाश) तथा स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः
(चित्रमीमांसा) आदि अर्थचित्र काव्यों की 'स्वच्छन्दोच्छलदच्छ···' (काव्यप्रकाश)
७ र०

६८ रसगङ्गाधरः
भेदत्वं कस्तर्हि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोरीषदन्तरयोर्विभिन्नभेदत्वे दुराग्रहः ?
यत्र च शब्दार्थचमत्कृत्योरेकाधिकरण्यं तत्र तयोर्गुणप्रधानभावं पर्या-
स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा-
मूच्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाऽह्निकाऽह्नाय वः ।
भिद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरी दीर्घादरिद्रद्रुम-
द्रोहोद्रेकमहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ इति ॥
शब्दचित्रस्योदाहरणमिदं काव्यप्रकाशे दत्तम् । अत्र वृत्त्यनुप्रासो नाम शब्दा-
लङ्कारः । शब्दचित्रत्वं तु स्फुटमेवास्य । मन्दाकिनीविषयप्रीतेर्भक्त्यपरपर्यायाया
अत्र व्यङ्ग्यत्वेऽपि तस्या अस्फुटतरत्वेन कविविवक्षाऽविषयत्वेन वा न तामादायास्य
शब्दचित्रत्वव्याघात इति तदाशयः । तदुक्तमानन्दवर्धनेन—
रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति ।
अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ इति ॥
अत्रालङ्कारशब्दोऽर्थालङ्कारस्य शब्दालङ्कारस्य च वाचकः । तथा च रसादि-
विवक्षाविरहे सत्यर्थालङ्कारयोजनेऽर्थचित्रत्वं शब्दालङ्कारयोजने च शब्दचित्रत्वं तन्मत
इति विशेषः । ईषदिति । स्वमताभिपायेणतदुपपद्यते, स्वमते हि ध्वनिगुणी-
भूतव्यङ्ग्ययोर्व्यङ्ग्यस्य चमत्कारातिशाधायकत्वे समानेऽपि पूर्वस्मिन् प्राधान्यं तस्य
परस्मिंश्चाऽप्राधान्यमित्येवाल्पीयान् भेदः । परमते पुनरन्त्ये चमत्कारातिशयजनकत्वं
व्यङ्ग्यस्य नास्तीति महान् भेदोऽनयोरिति स्पष्टम् । तथा च कथं परमतानुसारे-
णैतदुक्तं युक्तमिति चिन्त्यं सुधीभिः ।
ननु शब्दचित्रस्याऽकाव्यत्वेऽपि उभयचित्रस्य 'वराहः कल्याणं वितरतु स वः
आदि शब्दचित्र के साथ समानता मानता हो ? यदि स्पष्ट तारतम्य रहने पर भी
दोनों को एक कोटि में रखा जाय तब ध्वनि एवम् गुणीभूतव्यङ्ग्य को भिन्न-भिन्न
कोटि में रखने का दुराग्रह क्यों ? इन दोनों में भी तो इतना ही अन्तर है कि
प्रथम में व्यङ्ग्यार्थ प्रधान होता है जब कि द्वितीय में गौण । अतः अर्थचित्र एवं
शब्दचित्र को परस्पर-भिन्न कोटियों में रखना हीं उचित है । एवञ्च यदि किसी
एक काव्य में अर्थचमत्कार भी हो और शब्दचमत्कार भी तो अर्थचमत्कार के प्रधान
सिद्ध होने पर उसे मध्यमकाव्य और शब्दचमत्कार के प्रधान होने पर उसे अधम
काव्य कहना चाहिए । यदि दोनों के गुणप्रधानभाव का निर्णय न हो सके तो उसे
मध्यम काव्य हीं कहा जाना चाहिए, क्योंकि व्यङ्ग्यार्थ के वाच्यार्थ की अपेक्षा
अधिक भ्रमत्कारजनक न होने से उसमें व्यङ्ग्यचमत्काराऽसमानाधिकरण वाच्य-
चमत्कार माना जा सकता है ।

लोच्य यथालक्षणं व्यवहर्तव्यम् । समप्राधान्ये तु मध्यमतैव ।
यथा—
उल्लासः फुल्लपङ्केरुहपटलपतन्मत्तपुष्पंधयानां
निस्तारः शोकदावानलविकलहृदां कोकसीमन्तिनीनाम् ।
उत्पातस्तामसानामुपहतमहसां चक्षुषां पक्षपातः
संघातः कोऽपि धाम्नामयमुदयगिरिप्रान्ततः प्रादुरासीत् ॥
अत्र वृत्यनुप्रासप्राचुर्यादोजोगुणप्रकाशकत्वाच्च शब्दस्य प्रसादगुण-
कल्पविरमे' इत्यादेः काव्यत्वस्याऽनपलाप्यत्वात् पुनरपि चतुर्धाविभागोनुपपन्न एवेत्यत
आह—यत्रेत्यादि । अयं च यत्र इत्यारभ्य मध्यमतैव इत्यन्तो ग्रन्थो व्याख्यात-
पूर्वः ।
समप्राधान्योदाहरणमाह—उल्लास इति । फुल्लानां विकसितानां पङ्के रुहाणां
कमलानां पटले समूहे पततां मत्तानां पुष्पन्धयानां मधुकराणामुल्लास उल्लास-
कारणम्, शोक एवान्तर्दाहकत्वाद्दावानलस्तेन विकलं हृद् यासां तासां कोकसीमन्ति-
नीनां चक्रवाकवधूनां निस्तारो दुःखनिवारकः, अपहृतं लघीयस्तेजो यैस्तेषां तमःसमू-
हानामुत्पातो विनाशकः, यत्त्वत्रोपहतमहसामिति चक्षुषां विशेषणम्, तथा चोपहतं महो
दृष्टिसामर्थ्यं येषां चक्षुषामन्धकारे तेषां पक्षपातः सहायकः प्रतिबन्धकीभूततमःपुञ्ज-
विनाशकत्वात्, एतादृशो यः कोऽपि विलक्षणो धाम्नां संघातः सूर्यः सोऽयमुदयगिरि-
प्रान्ततः प्रादुरासीत् । 'प्रादुरास्ते' इत्युचितम् ॥
अत्रेत्यादि । अयमर्थः—अत्र लकारपकारादेरसकृन्निर्देशाद् वृत्यनुप्रासः, एक-
वाक्यार्थस्य बहुभिर्वाक्यार्थैरभिधानाद्, विशेषणानां साऽभिप्रायत्वादोजो गुणस्त-
त्प्रकाशकवर्णसत्त्वाद् यावदर्थकपदघटितत्वाच्चं प्रसादगुणः । ततश्च वाक्यार्थ-
बोधानन्तरमत्र रूपकं प्रतीयते, रत्नाकरादिमतेन कारणे कार्यारोपस्यापि
रूपकत्वात् । ये पुनरुपमेय उपमानारोपमेव रूपकं मन्यन्ते तन्मतेऽत्रोल्लासादिकारणे
इसका उदाहरण यह है—
"विकसित कमल के पत्तों पर टूट पड़ने वाले उन्मत्त भौरों के लिए उल्लास
(-कारक), वियोगस्वरूप दावानल से सन्तप्त हृदय वाली चक्रवाकियों के विरह-शोक
का विनाश (-कारक), अन्धकार के समूह के लिए उत्पात (-कारक=विनाश-
कारक) और रात्रि में जिनकी ज्योति मन्द पड़ जाती उन आँखों के प्रति पक्षपात
(करने वाला) यह कोई विलक्षण तेजःपुञ्ज (से सम्पन्न सूर्य) उदित हो रहा है ।"
इस पद्य में वृत्यनुप्रास शब्दालङ्कार का प्रचुर प्रयोग है । साथ हीं शब्द-
विन्यास ओजःपूर्ण एवं प्रसादगुणयुक्त है । अतः शब्दगत चमत्कार स्पष्ट है । इसके

योगादनन्तरमेवाधिगतस्य रूपकस्य हेत्वलंकारस्य वा वाच्यस्य चमत्कृत्यो-
स्तुल्यस्कन्धत्वात्सममेव प्राधान्यम् ॥
तत्र ध्वनेरुत्तमोत्तमस्यासंख्यभेदस्यापि सामान्यतः केऽपि भेदा निरू-
प्यन्ते—द्विविधो ध्वनिः, अभिधामूलो लक्षणामूलश्च । तत्राद्यस्त्रिविधः—
रसवस्त्वलङ्कारध्वनिभेदात् । रसध्वनिरित्यलक्ष्यक्रमोपलक्षणाद्रसभावतदा-
भासभावशान्तिभावोदयभावशबलत्वानां ग्रहणम् । द्वितीयश्च द्विविधः—
अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । एवं पञ्चात्मके ध्वनौ
परमरमणीयतया रसध्वनेस्तदात्मा रसस्तावदभिधीयते—
कार्यस्योल्लासादेरारोपात् तदभाव इति हेतुहेतुमतोरभेदाऽभिधानस्वरूपो हेत्व-
लङ्कारोऽत्र । अयं चालङ्कारो पण्डितराजेनाव्याख्यातोऽप्यत एव तत्सम्मत इति
प्रतीयते । पूर्वं 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यत्र हेत्वलङ्काराभावाभिमतत्वोक्तिस्तु तन्मात्र-
विषयकः, तत्र सूर्यास्तस्य तत्तत्कार्यज्ञापकत्वेऽपि कार्यकारणयोरभेदेनाऽभिधाना-
भावात् । ज्ञाप्यस्य चार्थस्य व्यञ्जनयैव प्रतीतिरूपपद्यते । अत एव तत्र हेत्वलङ्कारो
दण्डिसम्मतोऽपि नाभिमतः पण्डितराजस्य, तादृशहेतूपादानस्य विच्छित्त्यनाधाय-
कत्वात् । हेतुहेतुमदभेदाऽभिधानस्याप्यलङ्कारत्वं न सर्वसम्मतम्, आयुर्घृतमित्यादौ
तथाविधे चमत्काराभावात् । यत्र पुनस्तथाविधे चमत्कारस्तत्र काव्यलिङ्गेनापि
निर्वाहसम्भवे व्यर्थं हेत्वलङ्कारकल्पनम् । अत एव भामहेनोक्तम्—
हेतुश्च सूक्ष्मो लेशोऽथ नाऽलङ्कारतया मतः ।
समुदायाऽभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः ॥ इति ॥
यद्वाऽत्र हेत्वलङ्कारोऽपि भट्टोद्भटानुरोधेनैवोक्त इति सुधियो विभावयन्तु ।
तथा चात्र वृत्त्यनुप्रासादिघटितशब्दचमत्कारस्य रूपकस्य हेत्वलङ्कारस्य वा वाच्य-
भूतस्य चमत्कारस्य तुल्यकक्ष्यत्वादेकतरप्राधान्यनिर्णयाभावे सममेवोभयोः प्राधान्य-
मिति युक्तं मध्यमकाव्यत्वमस्येति ॥
केऽपि = प्रमुखाः । अर्थान्तरसङ्क्रमित इत्यजहत्स्वार्थाऽपरपर्यायोपादान-
लक्षणास्थलाभिप्रायेण । अत्यन्ततिरस्कृत इति जहत्स्वार्थाभिधानलक्षणलक्षणास्थला-
भिपायेणोक्तम् । तदात्मा = तस्य रसध्वनेर्विषयः । अभिधीयत इति । 'रसानुभूति-
अतिरिक्त जो कार्य-कारण में भेदारोप को भी रूपक मानते उनके अनुसार इसमें
रूपकालङ्कार और जो केवल उपमान और उपमेय के भेदारोप को हीं रूपक
मानते उनके मत में हेत्वलङ्कार है । इस अर्थगत अलङ्कार में चमत्कारजनकता है
हीं । ये दोनों हीं चमत्कार समानकोटि के हैं, क्योंकि इनमें से किसी भी एक को
उत्कृष्ट मानने का कोई स्पष्ट आधार नहीं है । अतः शब्दचमत्कार तथा अर्थ-
चमत्कार दोनों की हीं प्रधानता समानरूप से है । अत एव यह मध्यम काव्य का

प्रथमाननम् ७१
समुचितललितसंनिवेशचारुणा काव्येन समर्पितेः सहृदयहृदयं प्रविष्टैस्त-
वोयसहृदयतासहकृतेन भावनाविशेषमहिम्ना विगलितदुष्यन्तरमणीत्वादि-
प्रक्रियाऽभिधानमेवात्र रसाभिधा : विवक्षितम् ।
समुचितेत्यादि । समुचितो रसाभिव्यक्त्यनुकूलोऽत एव ललितो यः शब्दार्थ-
गुम्फनस्वरूपः सन्निवेशस्तेन चारुणा काव्येन समर्पिता उपस्थापिताः । अयमाशयः-ये
शकुन्तलादयः पूर्वमालम्बनकारणादिपदव्यपदेश्या आसन् त एव सहृदयहृदयं
प्रापिताः सन्तः सहृदयानां या सहृदयता रत्यादिवासना प्राक्तनी तया सहकृतेन
चर्वणापरपर्यायभावनाविशेषस्य काव्यार्थविषयकपुनः पुनरनुसन्धानात्मकस्य महिम्ना-
ऽलौकिकीक्रियन्तेऽत एव विभावानुभावव्यभिचारिभावव्यपदेशं लभन्ते, विभावना-
द्यलौकिकव्यापारवत्त्वात् । एते चालौकिका मानसा विभावादयो मानसप्रत्यक्षवेद्याः,
साक्षिप्रत्यक्षवेद्या इति परमार्थः । तथा च वक्ष्यत्यग्रे । अस्याञ्चालौकिकयामवस्थायां
लोकसम्बन्धः सर्वथा परिहृतो भवतीति हेतोः ये शकुन्तलादयो दुष्यन्तरमणीत्वादिनो
प्रतीयन्ते स्म त एव रमणीत्वादिना माधारणेन रूपेण प्रतीयमाना भवन्ति ।
अत एव च पुरुषविशेषसम्बन्धोऽपि परिहृतो भवति, रमणीमात्रस्य यांग्यमात्र-
साधारणत्वौचित्यात् । अत एव च पूर्वार्जितायाः शकुन्तलादिविषयकरत्यादिवा-
सनाया अपि शकुन्तलादिविषयकत्वाद्यंशो विगलितो भवति येन प्राक्तनरत्यादि-
वासनया सहास्या वासनाया भेदोऽपि तावत्कालं विगलितो भवति । प्रादुर्भावितेन ==
उदाहरण है ॥
उपर्युक्त चतुर्विध काव्यों के बीच उत्तमोत्तम, अर्थात् ध्वनिकाव्य के अनन्त भेद
हैं । इनमें कुछ प्रमुख भेदों का निरूपण किया जा रहा है—
ध्वनि के दो भेद हैं—अभिधामूल ध्वनि एवम् लक्षणामूल ध्वनि । प्रथम के
तीन उपभेद हैं—रसध्वनि, वस्तुध्वनि और अलङ्कारध्वनि । इनमें रसध्वनि सभी
असंलक्ष्यक्रम ध्वनियों का उपलक्षण है । अतः इससे रस के साथ-साथ भाव, रसा-
भास, भावशान्ति, भावोदय, भावसन्धि और भावशबलता इन सबका ग्रहण
करना चाहिए । लक्षणामूल ध्वनि के भी दो उपभेद हैं—अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य
और अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य ।
उपर्युक्त पांच प्रकार की ध्वनियों में रसध्वनि सर्वाधिक रमणीय है । अतः
रसध्वनि के विषयभूत रस का निरूपण किया जा रहा है—
सर्वप्रथम रत्यादि के आलम्बन कारण शकुन्तला आदि, उद्दीपन कारण चन्द्रिका
आदि, इनके कार्य अश्रुपात आदि और चिन्ता आदि सहकारियों का रसोचित पद-
विन्यास के कारण ललित काव्यादि द्वारा सहृदय अनुभव करते । तत्पश्चात् प्राक्तन
रत्यादिवासनास्वरूप सहृदयता से वे उन कारण-कार्यों का पुनः पुनः अनुसन्धान

७२ रसगङ्गाधरः
भिरलौकिकविभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यपदेश्यैः शकुन्तलादिभिरालम्बन-
कारणैः, चन्द्रिकादिभिरुद्दीपनकारणैः, अश्रुपातादिभिः कार्यैः, चिन्तादिभिः
व्यापारितेन । अलौकिकेन व्यापारेण = व्यञ्जनाख्येन व्यापारेण । अस्या अलौकिक-
त्वन्तु आनन्दांशावरणनिवर्त्तकत्वस्वरूपालौकिककार्यकारित्वादलौकिकविभावादिचर्व-
णोपात्तसामर्थ्याच्च । अलौकिककाव्यनिष्ठत्वेनाऽलौकिकत्वं तु न युक्तम्, व्यञ्जनायाः
काव्यतदितरसाधारणत्वात् । यद्वा विभावादिचर्वणया एकतो व्यञ्जनया वासना-
रूपाणां रत्यादीनामभिव्यक्तिरपरतश्चान्येन केनचनालौकिकव्यापारेण विभावना-
दिव्यापारेण स्वजनितेनःनन्दांशावरणनिवृत्तिः । अथवा स्वसंवेदनात्मकेन रत्याद्यु-
पहितानन्दांशसाक्षात्कारप्रत्यक्षेण रसो व्यङ्ग्यः । अत्रैव व्यञ्जनोपयोगः । तत्कालम् =
विभावादिचर्वणासमकालम् । अत एव न सर्वदा रसास्वादप्रसङ्ग इति वक्ष्यति । प्रमातृ-
त्वम् = अन्तःकरणस्य अविद्याकार्यत्वाज्जडत्वादानन्दांशावरकत्वेन चैतन्यविशेषण-
त्वम् । निजेत्यादि । निजस्वरूपानन्देन सह प्राग्विनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव
गोचरीक्रियमाणो रस इत्यन्वयः । अत एवास्वाद्यमान एव रसः । वस्तुतोऽयमास्वाऽ-
दोपि नातिरिक्त आस्वाद्यमानादिति गौण एव रसस्यास्वाद इति व्यपदेशः । अत एव
स्वसंवेदनसिद्धो रसोऽप्रमेयः कथ्यते । एतदेव स्थायिनो रसस्य वैलक्षण्यम् यदा-
स्वाद्यमानो रत्यादिर्लभते रससंज्ञाम्, अनास्वाद्यमानस्तु स्थायिव्यपदेशम् । प्राग्विनि-
विष्टवासनारूप इत्यनेन च सामाजिकनिष्ठानां वासनात्मकतया स्थितानां
रत्यादीनामेवास्वाद्यमानानां रसत्वप्रतिपादनम् । अत एव सामाजिकानां रसास्वा-
दोऽञ्जसोपपद्यते । काव्यार्थानुसन्धानादिना तु जायमानया रत्यादिवासनया व्यञ्जना-
व्यापारोद्बुद्धया तत्तादात्म्यापन्नसामाजिकनिष्ठरत्यादिवासनोद्बोध एवाभिप्रेतोऽत्र ।
यद्वा भावनाविशेषमहिम्ना विगलितत्वात् शकुन्तलादिविषयत्वादे रत्यादिवासने-
दानीन्तन्‍यपि सामाजिकनिष्ठैव । अस्मिंश्च पक्षे इदानीन्तनवासनायाः प्राक्तनरत्या-
दिवासनोद्बोधकतया सार्थकतवं बोध्यम् ।
करते। इसी अनुसन्धान को 'भावना' या 'चर्वणा' भी कहते। इस भावना के प्रभाव से
पूर्वानुभूत आलम्बनकारण आदि अलौि- क स्वरूप अर्थात् मानस तत्त्व का आकार ग्रहण
कर लेते । इस अवस्था में इनके नाम भी लौकिक उक्त कारण आदि से विलक्षण हो
जाते । अतः आलम्बन कारण को आलम्बन 'विभाव', उद्दीपन कारण को उद्दी-
पन 'विभाव', अश्रुपातादिस्वरूप कार्य को 'अनुभाव' और चिन्ता आदि सहकारियों
को 'व्यभिचारिभाव' कहा जाने लगता है । भावनाप्रसूत इस अवस्था में 'यह अमुक
की प्रियतमा है, अमुक की नहीं या मेरी है या मेरी नहीं'—इस प्रकार के व्यक्तिगत
सम्बन्धों का बोध नहीं होता । अतः जो पहले दुष्यन्त की प्रियतमा के रूप में
प्रतीत हो रही थी वही शकुन्तला मात्र प्रियतमा कामिनी के रूप में प्रतीत होने

प्रथमाननम् ७३
सहकारिभिश्च संभूय प्रादुर्भावितेनालौकिकेन व्यापारेण तत्कालनिर्वति-
तानन्दांशावरणाज्ञानेनात एव प्रमुष्टपरिमितप्रमातृत्वादिनिजधर्मेण प्रमात्रा
अयमर्थः— प्राक्तनरत्यादिवासनावासितहृदया सहृदयाः यदा नाट्यावलोकनं
काव्यपाठं काव्यश्रवणं वा कुर्वन्ति तदा नाट्ये वेषभाषाद्यारोपितदुष्यन्तादिता-
दात्म्यवतां नटानां श्रव्ये च शब्दोपात्तदुष्यन्तादीनां व्यापारमवगत्य ततो दुष्यन्तादि-
निष्ठशकुन्तलादिविषयकरत्याद्यनुमिति कुर्वन्ति व्यञ्जनया वाऽनुभवन्ति रत्यादीन्
यतश्चानन्तरं वासनारूपेण दुष्यन्तादिनिष्ठशकुन्तलादिविषयका रत्यादयस्तदन्तःकरणे
सन्तिष्ठन्ते । अनन्तरं च यदा ते काव्यार्थान् पुनः पुनरनुसन्दधते (= काव्यार्थ-
भावनां कुर्वन्ति) तदा पूर्ववासनासहकृतकाव्यार्थभावनामहिम्ना काव्यार्थानुभवकाले
रत्याद्यालम्बनकारणदिरूपेण प्रतीयमानाः शकुन्तलादयो विभावनानुभावनव्यभि-
चारणाख्यत्रितयालौकिकव्यापारनिमित्तकं क्रमेण विभावानुभावव्यभिचारिस्वरूपम-
लौकिकं व्यपदेशं भजन्ते । एते चालौकिका विभावादयोऽन्तःकरणधर्मभूता मानस-
प्रत्यक्षवेद्याः साक्षिभास्या भवन्तीति वक्ष्यते । भावनाविशेषलब्धस्वरूपत्वाद् विभा-
वादीनामस्यामवस्थायां लोकसम्बन्धः सर्वथा परिहृतो भवतीति हेतोर्दुष्यन्तरमणीत्वा-
दिना पूर्वं प्रतीता अपि शकुन्तलादयो रमणीत्वादिसाधारणरूपेणैव प्रतीयन्ते । अत
एवैतत्सादधारणीकरणमित्यप्युच्यते । यदा चैते विभावादयः सम्भूय सहृदयैश्चर्व्यन्ते
तदाऽलौकिकत्वादेवेषां व्यञ्जनया वासनारूपेण स्थिताः शकुन्तलादिविषयकरत्यादयः
केवलं विगलितव्यक्तिविशेषसम्बन्धेन रत्यादिरूपेणैवाभिव्यज्यन्ते = प्रतियोग्यतां
प्राप्यन्ते येन प्राक्तनरत्यादिवासनेदानीन्तनरत्यादिवासनयोश्चाभेदावसायो भवति ।
अलौकिकविभावादिचर्वणापर्यन्तमेव लब्धसामर्थ्येन व्यञ्जनाख्यनानेन व्यापारेण
अलौकिकर सास्वादसहकारित्वादप्यलौकिके तिव्यपदेश्येन वासनात्मक रत्याद्यवच्छिन्न-
चैतनस्यानन्दांशावरकमज्ञानं यावद्विभावादिचर्वणाकालं निवर्त्यते । एतेन चिदंशावर-
लग जाती । इसी प्रकार जो चन्द्रिका आदि दुष्यन्त की रति के उद्दीपन के रूप में
प्रतीत होते थे वे अब केवल रति के उद्दीपन के रूप में प्रतीत होने लग जाते ।
दुष्यन्त की शकुन्तलानामक स्वकीय कान्ता में अनुभूत रति भी अब केवल कान्ता-
विषयक रति के रूप में सहृदय के अन्तःकरण में उपस्थित रहती जिससे प्राक्तन
रत्यादिवासना और आधुनिक रत्यादिवासना में एकदेशस्थता के कारण कोई भेद
नहीं रह जाता । इस प्रकार अब विभावादिरूप में सहृदय उन सब की
सम्मिलित रूप में चर्वणा—भावना करने लग जाते । विभावादि की सामूहिकरूप
में की गई इस चर्वणा से व्यञ्जनानामक अलौकिक काव्यव्यापार का उद्भावन
होता जिससे एक ओर तो सहृदय की आत्मा के आनन्दस्वरूप (और चित्स्वरूप)
पर पड़ा हुआ अज्ञान का आवरण (= पर्दा) उस समय (चर्वणा-काल तक) निरस्त

७४ रसगङ्गाधरः ज्ञानन्
स्वप्रकाशतया वास्तवेन निजस्वरूपानन्देन सह गोचरीक्रियमाणः प्राग्विनि-
विष्टवासनारूपो रत्यादिरेव रसः ॥
कस्याज्ञानस्यापि तावत्कालं निवृत्तिर्दर्शिताैव । सदंशस्त्वनावृत एव । यद्वाऽन्येनैवालोकि-
केन व्यापारेणावरन्निवृत्तिः । ततश्च वासनात्मकरत्यादेरन्तःकरणस्थतया तस्यैव
चान्तःकरणस्य प्रमातृचैतन्यविशेषणतया तत्तच्चैतन्यभेदसाधकत्वाभावेन रत्याद्यव-
च्छिन्नचित आनन्दांशावरणनिवृत्त्या प्रमातृचैतन्यान्दांशावरणनिवृत्तिरपि सम्पन्नैवेति
हेतोरन्तःकरणस्याज्ञानकार्यस्य चैतन्यावरकत्वाभावाद्विशेषणत्वं व्याहतमुपाधित्वं च
कार्यान्वयित्वरूपमागतमेव । अयमेव प्रमातृत्वादिपरिमितधर्माणां प्रमोष उक्तः ।
सर्वज्ञत्वादिपरमात्मस्वरूपापत्तिस्तु नार्थः, अशास्त्रीयत्वादसंगतेश्च । तथा च रत्याद्यव-
च्छिन्नचितः प्रमातृचैतन्यस्य चानन्दांशावरणनिवृत्त्योभयोश्च चितोर्विभाजकैकदेशस्थ-
तयैकत्वेन व्यञ्जनापादितभासनयोग्यत्वस्य रत्यादेः स्वरूपानन्देन सह स्वरूपचितैव
अन्तःकरणोपहितत्वेन साक्षिव्यपदेश्यया भासनम् । इदमेवास्वादनमुच्यते । अनेनैवा-
स्वादेन वा व्यङ्ग्यः प्राग्विनिविशिष्टवासनात्मा रत्यादिरधिगतो रसपदवीम् इति
पूर्वोऽलौकिकव्यापारो व्यञ्जनाभिन्न एव कश्चित् । काव्यमूलकत्वाच्चास्या रस-
हो जाता' और दूसरी ओर वासनारूप में सहृदय के अन्तःकरण में विद्यमान रत्यादि-
स्थायी भाव उद्बोधित होकर आस्वादनयोग्य बन जाते । अथवा व्यञ्जना से
रत्यादि में आस्वाद्ययोग्यता आती और किसी अन्य अलौकिक व्यापार से आवरण-
भङ्ग होता । चिदंश के आवरण के निरस्त हो जाने से आत्मा का प्रमातृत्व
( = अन्तःकरण की विशेषणता जिसके चलते वह चैतन्य प्रकाशित न हो पाता था
वह) भी विनष्ट हो जाता और उसमें साक्षित्व ( अर्थात् अन्तःकरण में उपाधित्व
जिससे वह आत्मा का व्यावर्तक — भेदक होकर भी उसके स्वयंप्रकाशनस्वरूप और
प्रकाशनात्मक कार्य पर आघात नहीं पहुँचा सकता वह) प्रकट हो जाता । अब
अज्ञानावरणरहित आत्मस्वरूप आनन्द के साथ अन्तःकरण में निहित वासनात्मक
रत्यादि स्थायीभाव का साक्षिप्रत्यक्ष होने लगता । इसी साक्षिप्रत्यक्षवेद्य (आस्वाद्य-
मान) स्थायी भाव को 'रस' कहा जाता है । इस साक्षिप्रत्यक्ष को हीं 'रसास्वाद'
कहा जाता है जो रत्याद्युपहित साक्षी के स्वरूप से पृथक् नहीं है । अत एव
आस्वाद्यमान रस तथा आस्वाद में कोई तात्त्विक अन्तर नहीं प्रतीत होता ।
१. यह आवरणभङ्ग इसलिये आवश्यक है चूँकि इसके विना रसास्वाद आनन्द-
स्वरूप नहीं हो सकता । कारण यह है कि अद्वैत वेदान्त के सिद्धान्त में
आनन्द आत्मा का स्वरूप है । सांसारिक पदार्थों में आनन्द की जो प्रतीति
होती वह तो उस आत्मा के आनन्द के सम्पर्क से हीं, स्वरूपतः नहीं ।

प्रथमाननम् ७५
(१) तथा चाहुः—'व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः'
इति । व्यक्तो व्यक्तिविषयीकृतः । व्यक्तिश्च भग्नावरणा चित् । यथा हि
शरावादिना पिहितो दीपस्तन्निवृत्तौ संनिहितान्पदार्थान्प्रकाशयति, स्वयं च
प्रकाशते, एवमात्मचैतन्यं विभावादिसंबलितान्रत्यादीन् । अन्तःकरणधर्माणां
व्यञ्जनायाः काव्यनिष्ठत्वव्यपदेशोऽपि । आस्वाद्यमानश्च रत्यादिर्वासनात्मकतया
सहृदयहृदयस्थितो रस इत्युच्यते । अत्र च सर्वा अनुपपत्तयोऽलौकिकत्वादेव समा-
धेया इति । यदि त्वलौकिकोऽयमास्वादो विभावादिसमुदितरत्यादेरभिमतः समूहा-
लम्बनात्मकस्तर्हि वासनारूपेणान्तःकरणधर्माणां विभावादीनामपि रत्यादिभिः सह
साक्षिभास्यत्वम् बोध्यम् ।
उक्तार्थे मम्मटोक्तिं प्रमाणयति--तथेत्यादिना । यद्यपि मम्मटोक्तौ 'व्यक्तः'
इत्यस्य व्यञ्जनया प्रकटीकृतः इति चर्वित इति चार्थः साम्प्रदायिकस्तथाऽपि "यो
वै भूमा तत्सुखम्, अतोऽन्यदार्तम्" इत्यादिश्रुतेः चिदात्मन एवानन्दरूपत्वेन तदितर-
स्य च स्वत आनन्दरूपत्वाभावेनात्मानन्दसंस्पर्शमन्तरेण आस्वाद्यमानस्य रत्यादेरा-
नन्दरूपत्वं न सम्भवतीत्यतोऽन्य

७६ रसगङ्गाधरः
साक्षिभास्यत्वाभ्युपगतेः विभावादीनामपि स्वप्नतुरगादीनामिव रङ्गरजता-
दीनामिव साक्षिभास्यत्वमविरुद्धम्। व्यञ्जकविभावादिचर्वणाया आवरण-
वृतं सदावरकाज्ञाननिवृत्तौ सन्निहितान् अन्तःकरणधर्मान् विभावादीन् तदभिव्यक्तं
रत्यादिञ्च प्रकाशयति स्वयं च प्रकाशते। विभावादिसम्बलितनित्यस्य समूहालम्ब-
नात्मकास्वादपक्षे विभावादिविशिष्टान् इति, इति पक्षान्तरे च विभावाद्युपलक्षिता-
निति भावः। अत्राद्य एव पक्षो युक्तः, विभावादीनामन्तःकरणधर्माणामस्वाद-
कालेऽपि विद्यमानत्वात्। अधिकं विज्ञैर्विवेचनीयम्। स्वप्नतुरगादीनामिति।
स्वप्नतुरगादयोऽन्तःकरणवासनाकल्पिता इति वेदान्तसिद्धान्तः। तथा च श्रुतिः-
'न तत्र रथा रथयोगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते' इति।
तथा च शुद्धचैतन्याधिष्ठानस्यापि स्वप्नतुरगस्यान्तःकरणद्वारा मायापरिणामत्वपक्षे-
ऽन्तःकरणधर्मत्वोपपत्तिः। रङ्गरजतेत्यादिदृष्टान्तान्तरम्। विषयचैतन्याध्यस्तस्यापि
रङ्गरजतस्य प्रतिभासकाले विषयचैतन्यान्तःकरणोपहितचैतन्ययोरऽभिन्नतया
विषयचैतन्याऽध्यस्तमपि रङ्गरजतं भवत्यन्तःकरणधर्मः कथञ्चित्। तथा च
'प्रतिभासिकपदार्थानां यावत्प्रतिभासमवस्थितेः प्रतिभासात्पूर्वमनवस्थानेन तत्र
बाह्यकरणव्यापाराऽसम्भवात् तेषां केवलसाक्षिवेद्यत्वमुक्तं वेदान्ते। तथैव विभा-
दीनामपि मानसत्वात्तत्र बाह्यकरणव्यापाराऽसम्भवेन साक्षिवेद्यत्वमुपपन्नमि-
त्याशयः। दृष्टान्तद्वयं च स्वप्नजाग्रद्भेदाभ्यां दृढप्रतिपत्तये वेति बोध्यम्। रत्यादिभिः
सहावस्थितस्यानन्दस्यात्मस्वरूपभूतस्य आस्वादस्य चानन्दाऽभिन्नस्य नित्यत्वात्
स्थायिनोऽपि रसास्वादात् पूर्व परतश्चावस्थानात् कथं रसस्योत्पादविनाशौ व्यपदि-
श्येते इत्यत आह-व्यञ्जकेत्यादि। यद्वा रत्यादेरेवास्वाद्यमानस्य रसस्वरूपतया
स्थायित्वाच्च तस्य आस्वादकाले ततः पूर्वं परतश्च सत्त्वात् कथं रसोत्पत्ति-
होता और स्वसम्बद्ध विभावादि से 'सम्बलित' रत्यादि स्थायी भावों को भी
प्रकाशित करने लग जाता है। विभावादि से 'सम्बलित' होने के दो अर्थ हो सकते
हैं-विभावादि से विशिष्ट और उनसे उपलक्षित। विशेषण व्यावर्तक-भेदक होने
के साथ-साथ विधेय-कार्य से भी जुड़ा रहता। जो समूहालम्बनात्मक रस मानते
उनके मत में रस में स्थायी के साथ-साथ विभावादि के भी जुड़े होने से प्रथम अर्थ
समझना चाहिए। किन्तु जो वैसा नहीं मानते उनके अनुसार विभावादि से उप-
लक्षित रत्यादि स्थायी भावों का हीं आनन्दांश के साथ प्रकाशन होता। यह
प्रकाशन भग्नावरणा चित् से होता जिसे 'साक्षी' कहा जाता। अतः विभावादि के
साथ-साथ रत्यादि का प्रकाशन साक्षी द्वारा हीं होता। ऐसे हीं पदार्थों को साक्षि-
भास्य कहा जाता। अत एव विभावादि से सम्बलित रत्यादि भी साक्षि-भास्य हैं।
शकुन्तला आदि तो बाह्य पदार्थ अवश्य हैं, परन्तु जब ये विभाव आदि का स्वरूप

प्रथमाननम् ७७
भङ्गस्य वोत्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्तिविनाशौ रसे उपचर्येते वर्णनित्यतायामिव
विनाशावास्वादतदनन्तरकालयोरित्येवमवतारणीयो ग्रन्थः । विभावादिचर्वणाया
उत्पत्तिविनाशाभ्यामलौकिकस्य व्यापारस्य तत्कार्यकारित्वस्य वोत्पत्तिविनाशौ,
ततश्चावरणभङ्गस्यापि ताविति आस्वादस्याप्युत्पत्तिविनाशौ स्थायिनश्च तावुप-
चर्येते । चर्वणाया आस्वादाद् अलौकिकव्यापारावरणभङ्गाभ्याम तिव्यवहितत्वा-
च्चर्वणोत्पत्तिविनाशाभ्यां रसास्वादादेरुत्पत्तिविनाशोपचारे दीर्घपरम्पराश्रयणमित्यत-
स्तद्व्यवहितोत्तरावरणभङ्गोत्पत्तिविनाशयोरेव तत्रारोप उचित इत्याशयेनावरण-
भङ्गस्येति विकल्प उपात्तः । तथाचाद्ये स्वाश्रयभावनाजन्यजन्योत्तरत्वं परम्परा-
सम्बन्धः, द्वितीये तु स्वाश्रयोत्तरत्वमेवेति प्रथमोपचारनिमित्तापेक्षया द्वितीयोपचार-
निमित्तसम्बन्धे लाघवम् । उभयत्र स्वमुत्पत्तिविनाशौ । आद्ये तदाश्रयो भावना
तज्जन्यस्तदुद्बोधितो वाऽलौकिको व्यापारस्तज्जन्य आवरणभङ्गस्तदुत्तरत्वं रसस्य
आस्वाद्यमानस्थायिन इति समन्वयः । उत्तरत्र स्वमुत्पत्तिविनाशौ तदाश्रय आव-
रणभङ्गस्तदुत्तरत्वं रसस्येति समन्वयः । परम्परासम्बन्धेनोत्पत्तिविनाशोपचार-
प्रसिद्धयर्थं दृष्टान्तमाह—वर्णेत्यादि । कर्ममीमांसकमते वर्णा नित्याः, कण्ठ-
ताल्वाद्यभिघातास्तु तेषां व्यञ्जका एव न तूत्पादका इति सिद्धान्तः । तत्र यथा-
ऽभिव्यञ्जकानां कण्ठताल्वाभिघातानामुत्पत्तिविनाशयोर्वर्णेष्वारोपात् ककारादेरु-
त्पादविनाशशालित्वप्रतीतिः ‘उत्पन्नः ककारः’, ‘विनष्टः ककारः’ इत्यकारिका तथैव
प्रकृतेप्यावरणभङ्गस्योत्पत्तिविनाशाभ्यां रसेऽप्युत्पादविनाशप्रतीतिरित्यर्थः । वर्णस्थले
च स्वाश्रयाऽभिव्यञ्जकत्वं नाम परम्परासम्बन्धः । स्वमुत्पत्तिविनाशौ तदाश्रयः कण्ठ-
ताल्वाद्यभिघातास्तदभिव्यञ्जकत्वं वर्णेष्विति समन्वयः । स्वरूपानन्देन सह स्थायिनो
धारण करते तब ये बाह्य न रहकर आन्तर पदार्थ–अन्तःकरण के धर्म कहे जाते ।
अद्वैतवेदान्त का यह सिद्धान्त हैं कि अन्तःकरण के धर्म साक्षिभास्य होते, उनके
बोध के लिए बाह्य चक्षुरादि करणों को वृत्ति अपेक्षित नहीं होती । अतः जैसे
स्वाप्निक अश्व, रथ आदि तथा जाग्रदवस्था के शुक्ति-रजत आदि के अन्तःकरणधर्म
होने से उनको वेदान्तमत में साक्षिवेद्य कहा जाता उसी तरह अन्तःकरण के धर्म
विभावादि को भी साक्षिभास्य कहना उचित है । इस प्रकार आनन्दांश की दृष्टि
से तो रस अनादि-अनन्त—नित्य है हीं, साथ हीं उस आनन्द के साथ प्रकाशमान
स्थायी भाव भी प्रकाशन से पहले भी और बाद में भी बने रहते । ऐसी स्थिति में
रस को अनित्य—आस्वादनकालमात्र में रहने वाला तो वास्तविक दृष्टि से कहा
नहीं जा सकता । किन्तु रस के व्यञ्जक विभावादि की चर्वणा अथवा 'अलौकिक
व्यापार' द्वारा चिदानन्दांश के आवरण की निवृत्ति के उत्पाद-विनाश का हीं
रस में भी उपचार करके कभी रस को भी अनित्य कहा जाता है । इस प्रकार की

७८ रसगङ्गाधरः
व्यञ्जकतालवादिव्यापारस्य गकारादौ । विभावादिचर्वणावधित्वादावरण-
भङ्गस्य, निवृत्तायां तस्यां प्रकाशस्याऽऽवृतत्वाद्द्विद्यमानोऽपि स्थायी न
प्रकाशते ।
यद्वा विभावादिचर्वणामहिम्ना सहृदयस्य निजसहृदयतावशोन्मिषितेन
तत्तत्स्थाय्युपहितस्वरूपानन्दाकारा समाधाविव योगिनश्चित्तवृत्तिरुप-
रत्यादेः कथं न सर्वदा प्रकाश इत्यत्र युक्तिमाह--विभावादीत्यादिना । विभावा-
दीनां समवेतानां या चर्वणा तन्मूलकादेवालोकिकव्यापारात् स्थायिनः प्रतीतियोग्य-
तापादनमानन्दांशावरकाज्ञानस्य च निवृत्तिस्तत्प्रकाशनिमित्तमिति चर्वणायाः पूर्वं
'परस्ताच्च विद्यमानोप्यानन्दः स्थायी च न प्रकाशेते इत्याशयः ।
उक्ते पक्षेऽलौकिकव्यापारेण चर्वणोद्भावितेन आनन्दाकारवृत्तिमन्तरेणैवानन्दां-
शावरणनिवृत्तिवर्णनादशास्त्रीयत्वम्, तेन व्यापारेणानन्दाकारवृत्तिस्तया चानन्दां-
शावरणभङ्ग इति स्वीकारेऽलौकिकव्यापारकल्पनेन भावनाया लोकसिद्धा-
वारणनिवर्त्तकत्वस्वभावाऽनभ्युपगमेन च गौरवमित्यतः पक्षान्तरमाह--यद्वे-
त्यादि । विभावादीनां या पुनःपुनरनुसन्धानात्मकभावनाऽपरपर्याया सम्भूय
चर्वणा तस्या महिम्नेति भावः । समाधौ = सविकल्पके समाधौ, निर्विकल्पके
वृत्तिनिरोधात् । अत्र च पक्षे आनन्दोपाधेः स्थायिनः प्रतीतिर्व्यञ्जनयैव बोध्या ।
अत्र च वृत्तावानन्दस्य विशेष्यतया विषयत्वाद्रसेऽपि तस्यैव विशेष्यत्वमुचितमिति
वस्तुतस्तु इत्यादिनाऽनुपदमेव वक्ष्यति । तन्मयीभवनम् = आनन्दमयीभवनम्. तत्त्वं
औपचारिक अनित्यता अन्यत्र भी मानी गई है । जैसे--मीमांसकमत में वर्ण नित्य
है, कण्ठतालु आदि के व्यापारों से वर्ण की अभिव्यक्ति होती, उत्पत्ति नहीं । किन्तु
अभिव्यञ्जक कण्ठतालवादि व्यापारके उत्पाद-विनाश का हीं अभिव्यज्यमान वर्ण पर
आरोप करके वर्ण को भी व्यवहार में अनित्य कह दिया जाता है । अतः वर्ण की
अनित्यता वास्तविक नहीं अपितु औपचारिक हीं है । अतः औपचारिक रूप में रस
को भी अनित्य कह देना असंगत नहीं है। इस प्रकार स्थायीभाव के रसास्वाद से पूर्व
एवं पर काल में विद्यमान रहने पर भी उसका प्रकाश तभी तक होता जब तक
आत्मस्वरूपभूत प्रकाश (और आनन्द) का आवरण निवृत्त रहता, उसके पहले या
बाद में नहीं । यह आवरणभङ्ग विभावादि की चर्वणा जब से जब तक होती तभी
तक होता । इसी लिए सर्वदा स्थायी का प्रकाशन हो नहीं पाता ।
उक्त मत में विभावादि की सामूहिक रूप में की गई चर्वणा से प्रादुर्भूत
अलौकिक व्यापार (व्यञ्जना अथवा उसके अतिरिक्त किसी विलक्षण व्यापार) से
आनन्दाकार चित्तवृत्ति के बिना हीं आनन्दांश के आवरण का भङ्ग बताया गया है
किन्तु आनन्दाकारा वृत्ति के बिना उसके आवरण का भङ्ग शास्त्र-सम्मत नहीं है ।