रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 101, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंलोच्य यथालक्षणं व्यवहर्तव्यम् । समप्राधान्ये तु मध्यमतैव ।
यथा—
उल्लासः फुल्लपङ्केरुहपटलपतन्मत्तपुष्पंधयानां
निस्तारः शोकदावानलविकलहृदां कोकसीमन्तिनीनाम् ।
उत्पातस्तामसानामुपहतमहसां चक्षुषां पक्षपातः
संघातः कोऽपि धाम्नामयमुदयगिरिप्रान्ततः प्रादुरासीत् ॥
अत्र वृत्यनुप्रासप्राचुर्यादोजोगुणप्रकाशकत्वाच्च शब्दस्य प्रसादगुण-
कल्पविरमे' इत्यादेः काव्यत्वस्याऽनपलाप्यत्वात् पुनरपि चतुर्धाविभागोनुपपन्न एवेत्यत
आह—यत्रेत्यादि । अयं च यत्र इत्यारभ्य मध्यमतैव इत्यन्तो ग्रन्थो व्याख्यात-
पूर्वः ।
समप्राधान्योदाहरणमाह—उल्लास इति । फुल्लानां विकसितानां पङ्के रुहाणां
कमलानां पटले समूहे पततां मत्तानां पुष्पन्धयानां मधुकराणामुल्लास उल्लास-
कारणम्, शोक एवान्तर्दाहकत्वाद्दावानलस्तेन विकलं हृद् यासां तासां कोकसीमन्ति-
नीनां चक्रवाकवधूनां निस्तारो दुःखनिवारकः, अपहृतं लघीयस्तेजो यैस्तेषां तमःसमू-
हानामुत्पातो विनाशकः, यत्त्वत्रोपहतमहसामिति चक्षुषां विशेषणम्, तथा चोपहतं महो
दृष्टिसामर्थ्यं येषां चक्षुषामन्धकारे तेषां पक्षपातः सहायकः प्रतिबन्धकीभूततमःपुञ्ज-
विनाशकत्वात्, एतादृशो यः कोऽपि विलक्षणो धाम्नां संघातः सूर्यः सोऽयमुदयगिरि-
प्रान्ततः प्रादुरासीत् । 'प्रादुरास्ते' इत्युचितम् ॥
अत्रेत्यादि । अयमर्थः—अत्र लकारपकारादेरसकृन्निर्देशाद् वृत्यनुप्रासः, एक-
वाक्यार्थस्य बहुभिर्वाक्यार्थैरभिधानाद्, विशेषणानां साऽभिप्रायत्वादोजो गुणस्त-
त्प्रकाशकवर्णसत्त्वाद् यावदर्थकपदघटितत्वाच्चं प्रसादगुणः । ततश्च वाक्यार्थ-
बोधानन्तरमत्र रूपकं प्रतीयते, रत्नाकरादिमतेन कारणे कार्यारोपस्यापि
रूपकत्वात् । ये पुनरुपमेय उपमानारोपमेव रूपकं मन्यन्ते तन्मतेऽत्रोल्लासादिकारणे
इसका उदाहरण यह है—
"विकसित कमल के पत्तों पर टूट पड़ने वाले उन्मत्त भौरों के लिए उल्लास
(-कारक), वियोगस्वरूप दावानल से सन्तप्त हृदय वाली चक्रवाकियों के विरह-शोक
का विनाश (-कारक), अन्धकार के समूह के लिए उत्पात (-कारक=विनाश-
कारक) और रात्रि में जिनकी ज्योति मन्द पड़ जाती उन आँखों के प्रति पक्षपात
(करने वाला) यह कोई विलक्षण तेजःपुञ्ज (से सम्पन्न सूर्य) उदित हो रहा है ।"
इस पद्य में वृत्यनुप्रास शब्दालङ्कार का प्रचुर प्रयोग है । साथ हीं शब्द-
विन्यास ओजःपूर्ण एवं प्रसादगुणयुक्त है । अतः शब्दगत चमत्कार स्पष्ट है । इसके