रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 98, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें६६ रसगङ्गाधरः
शून्या शब्दचमकृतिस्तत्पञ्चममधमाधममपि काव्यविधासु गणयितु-
मुचितम्, यथैकाक्षरपद्यार्धावृत्तियमकपद्मबन्धादि । तथापि रमणीयार्थ-
प्रतिपादकशब्दतारूपकाव्यसामान्यलक्षणानाक्रान्ततया वस्तुतः काव्यत्वा-
भावेन महाकविभिः प्राचीनपरम्परामनुरुन्धानैस्तत्र तत्र काव्येषु
पस्कारकत्वेऽधमकाव्यत्वम्; शब्दचमत्कारस्यार्थचमत्कारोपस्कारकत्वे तु मध्यम-
काव्यत्वम्, व्यङ्ग्यार्थसंस्पर्शमन्तरेण वाच्यार्थस्य चमत्कारजनकत्वाभावात्तत्रापि
हीनचमत्कारजनकव्यङ्ग्यार्थसद्भावे तुल्यचमत्कारजनकव्यङ्ग्यार्थसद्भावे वा
वाच्यस्य व्यङ्ग्यचमत्कारासमानाधिकरणत्वादक्षतेरिति वक्ष्यत्यनुपदमेव । सम्प्रति
तत्परिगणनाऽभावे हेतुमाह—तथापीत्यादिना । काव्यत्वं सामान्यं व्यापकं काव्य-
विशेषत्वं च तद्व्याप्यम् । तथा चैकाक्षरादौ पद्येऽर्थस्य रमणीयत्वाभावेन विशेषणाभाव-
प्रयुक्तविशिष्टाभावात्मककाव्यत्वाभावाद् व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तिरिति न्यायेन
तत्र काव्यत्वाभाववति काव्यविशेषत्वाभावः सिद्ध इति न पृथग्गणनामर्हतीत्याशयः ।
सम्प्रति मम्मटाद्यभिमतं काव्यप्रकारत्रयमाक्षिपन्नाह—केचिदित्यादि ।
निराकरणे हेतुमाह—तत्रेत्यादिना । अत्रोक्तेन दोषेण सह व्यङ्ग्यप्राधान्याऽप्राधान्य-
सद्भावादुत्तमोत्तमोत्तमद्वयभेदास्वीकारोऽपि युक्तिविरुद्धत्वाद दोषो बोध्यः । 'विनि-
र्गतम्' इत्यादिपद्यं काव्यप्रकाशेऽर्थचित्रस्योदाहरणम् । पूर्णं पद्यं यथा—
विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद् भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयाऽपि यम् ।
ससम्भ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ इति ॥
भर्तृमेण्ठविरचिते हयग्रीववधाऽभिधे नाटके हयग्रीववर्णनमिदम् । यं हयग्री-
वाभिधं दैत्यं मानदं शत्रूणां मानं द्यति खण्डयतीति मानदस्तमात्मगृहाद् यदृच्छया
न त्वमरावतीविजिगीषयाऽपि विनिर्गतं सन्तमुपश्रुत्य कर्णाकर्णिकया श्रुत्वा ससम्भ्रमेण
सभयेनेन्द्रेण द्रुतं पातिता अर्गला यस्यास्तादृशी अमरावती कपाटद्वयपिधानेन निमी-
लिताक्षीव भवति—इति पदार्थाः । अत्रोत्प्रेक्षाया एव वाच्यायाः कविसंरम्भ-
गोचरतया व्यङ्ग्योऽपि वीरादिर्लीनो वाच्यचमत्कारे इति भवत्येतदुदाहरणमर्थचित्रा-
इस पद्य में अर्थचमत्कार शब्दचमत्कार में विलीन है। इस लिए उपर्युक्त
लक्षण के अनुसार यह अधम काव्य है। यद्यपि एकाक्षर पद्य, अर्धावृत्ति यमक
से घटित पद्य और पद्मबन्ध आदि बाक्यों को भी, जहाँ अर्थ में कोई भी चमत्कार
है हीं नहीं अपितु केवल शब्द में हीं चमत्कार है, स्वतन्त्र काव्यप्रकार के रूप
मे परिगणित करना आपाततः उचित प्रतीत होता तथापि वास्तविक रूप में विचार
करने पर यह स्पष्ट है कि रमणीय अर्थ के प्रतिपादक न होने से उन्हें जब
काव्य कहना हीं सम्भव नहीं तो फिर काव्य-विशेष कैसे कहा जा सकता ? इस