रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

प्रथमाननम् ६७
निबद्धमपि नास्माभिर्गणितम्, वस्तुस्थितेरेवानुरोध्यत्वात् ।
केचिदिमानपि चतुरो भेदानगणयन्त उत्तममध्यमाधमभावेन त्रिविधमेव
काव्यमाचक्षते । तत्रार्थचित्र-शब्दचित्रयोरविशेषेणाधमत्वमयुक्तं वक्तुम्,
तारतम्यस्य स्फुटमुपलब्धेः । को ह्येवं सहृदयः सन् 'विनिर्गतं मानदमात्म-
मन्दिरात्', 'स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः' इत्यादिभिः काव्यैः 'स्वच्छन्दोच्छलद्'
इत्यादीनां पामरश्लाघ्यानामविशेषं ब्रूयात् ? सत्यपि तारतम्ये यद्येक-
ऽभिधेयस्याऽधमकाव्यस्येति तदाशयः । परमत्र हयग्रीवप्रभावातिशयलक्षणस्य व्यङ्ग्यस्य
जागरूकतया तस्य च प्राधान्ये ध्वनित्वमप्राधान्ये च परमते गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमेवो-
चितमिति प्रदीपकृदादिभिर्निणीतत्वान्नौतदुदाहरणमुपपन्नमर्थचित्रस्येत्यत्राऽपरितुष्यन्
चित्रमीमांसास्थमर्थचित्रोदाहरणमाह—‘स च्छिन्नमूलः' इति । रघुवंशेऽजसमर-
वर्णनमिदम् । पूर्णं पद्यमिदम्--
स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात् पवनाऽवधूतः ।
अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाऽवभासे ॥ इति ॥
इन्दुमतीमुद्वहन्तमजं यदा तत्पितृपहृतवैभवत्वात्तेन स्वयम्वरेऽपमानितत्वाच्च
राजन्यगणः पथि रुरोधाऽथच तयोस्तुमुलं युद्धं प्रवृत्तं तत्रोत्थितः सान्द्रो रेणुः युद्धक्षत-
जेन रक्तेनाधस्ताद्रञ्जितः सन् भूमिलग्न उपरिष्टाच्च पवनावधूतः सन् नभसि प्रसृत-
स्तदा तस्य रेणोर्नभःप्रसृत ऊर्ध्वभागः अङ्गारशेषस्य निर्धूतोल्मुकावशेषस्य हुताशनस्य
अग्नेः पूर्वोत्थितो धूम इवाऽवभास इत्यर्थः । अत एव 'धूम' इति कालिदासस्योपनाम
प्रसिद्धमिति दिनकरादयः । अत्र रेणौ धूमसम्भावनेयेवशब्दावाच्योत्प्रेक्षैव
युद्धगतभयानकादिव्यङ्ग्यापेक्षयाऽतिशयेन चमत्कारं जनयतीति हेतोरिदं वाच्य-
चित्रमर्थचित्रापरपर्यायं परमतेऽधमं स्वमते मध्यमं काव्यमिति भावः । स्वच्छन्दो-
च्छलदिति । एतच्च पद्यं यथा—
लिए वस्तुस्थिति का अनुसरण करते हुए हमने उन्हें स्वतन्त्र काव्यविधा के रूप में
परिगणित नहीं किया है यद्यपि इतना तो सत्य है कि प्राचीनपरम्परा के अनुरोधी
कुछ महाकवियों ने अपनी रचनाओं में इनका समावेश अवश्य किया है ।
काव्यप्रकाशकार आदि कुछ आलंकारिक काव्य के उपर्युक्त चार प्रकार न
मानकर तीन हीं प्रकार मानते—उत्तम (ध्वनि), मध्यम (गुणीभूतव्यङ्ग्य)
और अधम (शब्दचित्र और अर्थचित्र) । किन्तु अर्थचित्र एवं शब्दचित्र को
समान रूप से एक स्तर का काव्य मानना असंगत है, क्योंकि दोनों में चमत्कार-
जनकता की दृष्टि से अन्तर स्पष्ट है । क्या ऐसा भी कोई सहृदय मिल सकता जो
'विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरात्' (काव्यप्रकाश) तथा स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः
(चित्रमीमांसा) आदि अर्थचित्र काव्यों की 'स्वच्छन्दोच्छलदच्छ···' (काव्यप्रकाश)
७ र०