रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

योगादनन्तरमेवाधिगतस्य रूपकस्य हेत्वलंकारस्य वा वाच्यस्य चमत्कृत्यो-
स्तुल्यस्कन्धत्वात्सममेव प्राधान्यम् ॥
तत्र ध्वनेरुत्तमोत्तमस्यासंख्यभेदस्यापि सामान्यतः केऽपि भेदा निरू-
प्यन्ते—द्विविधो ध्वनिः, अभिधामूलो लक्षणामूलश्च । तत्राद्यस्त्रिविधः—
रसवस्त्वलङ्कारध्वनिभेदात् । रसध्वनिरित्यलक्ष्यक्रमोपलक्षणाद्रसभावतदा-
भासभावशान्तिभावोदयभावशबलत्वानां ग्रहणम् । द्वितीयश्च द्विविधः—
अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । एवं पञ्चात्मके ध्वनौ
परमरमणीयतया रसध्वनेस्तदात्मा रसस्तावदभिधीयते—
कार्यस्योल्लासादेरारोपात् तदभाव इति हेतुहेतुमतोरभेदाऽभिधानस्वरूपो हेत्व-
लङ्कारोऽत्र । अयं चालङ्कारो पण्डितराजेनाव्याख्यातोऽप्यत एव तत्सम्मत इति
प्रतीयते । पूर्वं 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यत्र हेत्वलङ्काराभावाभिमतत्वोक्तिस्तु तन्मात्र-
विषयकः, तत्र सूर्यास्तस्य तत्तत्कार्यज्ञापकत्वेऽपि कार्यकारणयोरभेदेनाऽभिधाना-
भावात् । ज्ञाप्यस्य चार्थस्य व्यञ्जनयैव प्रतीतिरूपपद्यते । अत एव तत्र हेत्वलङ्कारो
दण्डिसम्मतोऽपि नाभिमतः पण्डितराजस्य, तादृशहेतूपादानस्य विच्छित्त्यनाधाय-
कत्वात् । हेतुहेतुमदभेदाऽभिधानस्याप्यलङ्कारत्वं न सर्वसम्मतम्, आयुर्घृतमित्यादौ
तथाविधे चमत्काराभावात् । यत्र पुनस्तथाविधे चमत्कारस्तत्र काव्यलिङ्गेनापि
निर्वाहसम्भवे व्यर्थं हेत्वलङ्कारकल्पनम् । अत एव भामहेनोक्तम्—
हेतुश्च सूक्ष्मो लेशोऽथ नाऽलङ्कारतया मतः ।
समुदायाऽभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः ॥ इति ॥
यद्वाऽत्र हेत्वलङ्कारोऽपि भट्टोद्भटानुरोधेनैवोक्त इति सुधियो विभावयन्तु ।
तथा चात्र वृत्त्यनुप्रासादिघटितशब्दचमत्कारस्य रूपकस्य हेत्वलङ्कारस्य वा वाच्य-
भूतस्य चमत्कारस्य तुल्यकक्ष्यत्वादेकतरप्राधान्यनिर्णयाभावे सममेवोभयोः प्राधान्य-
मिति युक्तं मध्यमकाव्यत्वमस्येति ॥
केऽपि = प्रमुखाः । अर्थान्तरसङ्क्रमित इत्यजहत्स्वार्थाऽपरपर्यायोपादान-
लक्षणास्थलाभिप्रायेण । अत्यन्ततिरस्कृत इति जहत्स्वार्थाभिधानलक्षणलक्षणास्थला-
भिपायेणोक्तम् । तदात्मा = तस्य रसध्वनेर्विषयः । अभिधीयत इति । 'रसानुभूति-
अतिरिक्त जो कार्य-कारण में भेदारोप को भी रूपक मानते उनके अनुसार इसमें
रूपकालङ्कार और जो केवल उपमान और उपमेय के भेदारोप को हीं रूपक
मानते उनके मत में हेत्वलङ्कार है । इस अर्थगत अलङ्कार में चमत्कारजनकता है
हीं । ये दोनों हीं चमत्कार समानकोटि के हैं, क्योंकि इनमें से किसी भी एक को
उत्कृष्ट मानने का कोई स्पष्ट आधार नहीं है । अतः शब्दचमत्कार तथा अर्थ-
चमत्कार दोनों की हीं प्रधानता समानरूप से है । अत एव यह मध्यम काव्य का