रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 108, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें७६ रसगङ्गाधरः
साक्षिभास्यत्वाभ्युपगतेः विभावादीनामपि स्वप्नतुरगादीनामिव रङ्गरजता-
दीनामिव साक्षिभास्यत्वमविरुद्धम्। व्यञ्जकविभावादिचर्वणाया आवरण-
वृतं सदावरकाज्ञाननिवृत्तौ सन्निहितान् अन्तःकरणधर्मान् विभावादीन् तदभिव्यक्तं
रत्यादिञ्च प्रकाशयति स्वयं च प्रकाशते। विभावादिसम्बलितनित्यस्य समूहालम्ब-
नात्मकास्वादपक्षे विभावादिविशिष्टान् इति, इति पक्षान्तरे च विभावाद्युपलक्षिता-
निति भावः। अत्राद्य एव पक्षो युक्तः, विभावादीनामन्तःकरणधर्माणामस्वाद-
कालेऽपि विद्यमानत्वात्। अधिकं विज्ञैर्विवेचनीयम्। स्वप्नतुरगादीनामिति।
स्वप्नतुरगादयोऽन्तःकरणवासनाकल्पिता इति वेदान्तसिद्धान्तः। तथा च श्रुतिः-
'न तत्र रथा रथयोगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते' इति।
तथा च शुद्धचैतन्याधिष्ठानस्यापि स्वप्नतुरगस्यान्तःकरणद्वारा मायापरिणामत्वपक्षे-
ऽन्तःकरणधर्मत्वोपपत्तिः। रङ्गरजतेत्यादिदृष्टान्तान्तरम्। विषयचैतन्याध्यस्तस्यापि
रङ्गरजतस्य प्रतिभासकाले विषयचैतन्यान्तःकरणोपहितचैतन्ययोरऽभिन्नतया
विषयचैतन्याऽध्यस्तमपि रङ्गरजतं भवत्यन्तःकरणधर्मः कथञ्चित्। तथा च
'प्रतिभासिकपदार्थानां यावत्प्रतिभासमवस्थितेः प्रतिभासात्पूर्वमनवस्थानेन तत्र
बाह्यकरणव्यापाराऽसम्भवात् तेषां केवलसाक्षिवेद्यत्वमुक्तं वेदान्ते। तथैव विभा-
दीनामपि मानसत्वात्तत्र बाह्यकरणव्यापाराऽसम्भवेन साक्षिवेद्यत्वमुपपन्नमि-
त्याशयः। दृष्टान्तद्वयं च स्वप्नजाग्रद्भेदाभ्यां दृढप्रतिपत्तये वेति बोध्यम्। रत्यादिभिः
सहावस्थितस्यानन्दस्यात्मस्वरूपभूतस्य आस्वादस्य चानन्दाऽभिन्नस्य नित्यत्वात्
स्थायिनोऽपि रसास्वादात् पूर्व परतश्चावस्थानात् कथं रसस्योत्पादविनाशौ व्यपदि-
श्येते इत्यत आह-व्यञ्जकेत्यादि। यद्वा रत्यादेरेवास्वाद्यमानस्य रसस्वरूपतया
स्थायित्वाच्च तस्य आस्वादकाले ततः पूर्वं परतश्च सत्त्वात् कथं रसोत्पत्ति-
होता और स्वसम्बद्ध विभावादि से 'सम्बलित' रत्यादि स्थायी भावों को भी
प्रकाशित करने लग जाता है। विभावादि से 'सम्बलित' होने के दो अर्थ हो सकते
हैं-विभावादि से विशिष्ट और उनसे उपलक्षित। विशेषण व्यावर्तक-भेदक होने
के साथ-साथ विधेय-कार्य से भी जुड़ा रहता। जो समूहालम्बनात्मक रस मानते
उनके मत में रस में स्थायी के साथ-साथ विभावादि के भी जुड़े होने से प्रथम अर्थ
समझना चाहिए। किन्तु जो वैसा नहीं मानते उनके अनुसार विभावादि से उप-
लक्षित रत्यादि स्थायी भावों का हीं आनन्दांश के साथ प्रकाशन होता। यह
प्रकाशन भग्नावरणा चित् से होता जिसे 'साक्षी' कहा जाता। अतः विभावादि के
साथ-साथ रत्यादि का प्रकाशन साक्षी द्वारा हीं होता। ऐसे हीं पदार्थों को साक्षि-
भास्य कहा जाता। अत एव विभावादि से सम्बलित रत्यादि भी साक्षि-भास्य हैं।
शकुन्तला आदि तो बाह्य पदार्थ अवश्य हैं, परन्तु जब ये विभाव आदि का स्वरूप