रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 103, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ७१
समुचितललितसंनिवेशचारुणा काव्येन समर्पितेः सहृदयहृदयं प्रविष्टैस्त-
वोयसहृदयतासहकृतेन भावनाविशेषमहिम्ना विगलितदुष्यन्तरमणीत्वादि-
प्रक्रियाऽभिधानमेवात्र रसाभिधा : विवक्षितम् ।
समुचितेत्यादि । समुचितो रसाभिव्यक्त्यनुकूलोऽत एव ललितो यः शब्दार्थ-
गुम्फनस्वरूपः सन्निवेशस्तेन चारुणा काव्येन समर्पिता उपस्थापिताः । अयमाशयः-ये
शकुन्तलादयः पूर्वमालम्बनकारणादिपदव्यपदेश्या आसन् त एव सहृदयहृदयं
प्रापिताः सन्तः सहृदयानां या सहृदयता रत्यादिवासना प्राक्तनी तया सहकृतेन
चर्वणापरपर्यायभावनाविशेषस्य काव्यार्थविषयकपुनः पुनरनुसन्धानात्मकस्य महिम्ना-
ऽलौकिकीक्रियन्तेऽत एव विभावानुभावव्यभिचारिभावव्यपदेशं लभन्ते, विभावना-
द्यलौकिकव्यापारवत्त्वात् । एते चालौकिका मानसा विभावादयो मानसप्रत्यक्षवेद्याः,
साक्षिप्रत्यक्षवेद्या इति परमार्थः । तथा च वक्ष्यत्यग्रे । अस्याञ्चालौकिकयामवस्थायां
लोकसम्बन्धः सर्वथा परिहृतो भवतीति हेतोः ये शकुन्तलादयो दुष्यन्तरमणीत्वादिनो
प्रतीयन्ते स्म त एव रमणीत्वादिना माधारणेन रूपेण प्रतीयमाना भवन्ति ।
अत एव च पुरुषविशेषसम्बन्धोऽपि परिहृतो भवति, रमणीमात्रस्य यांग्यमात्र-
साधारणत्वौचित्यात् । अत एव च पूर्वार्जितायाः शकुन्तलादिविषयकरत्यादिवा-
सनाया अपि शकुन्तलादिविषयकत्वाद्यंशो विगलितो भवति येन प्राक्तनरत्यादि-
वासनया सहास्या वासनाया भेदोऽपि तावत्कालं विगलितो भवति । प्रादुर्भावितेन ==
उदाहरण है ॥
उपर्युक्त चतुर्विध काव्यों के बीच उत्तमोत्तम, अर्थात् ध्वनिकाव्य के अनन्त भेद
हैं । इनमें कुछ प्रमुख भेदों का निरूपण किया जा रहा है—
ध्वनि के दो भेद हैं—अभिधामूल ध्वनि एवम् लक्षणामूल ध्वनि । प्रथम के
तीन उपभेद हैं—रसध्वनि, वस्तुध्वनि और अलङ्कारध्वनि । इनमें रसध्वनि सभी
असंलक्ष्यक्रम ध्वनियों का उपलक्षण है । अतः इससे रस के साथ-साथ भाव, रसा-
भास, भावशान्ति, भावोदय, भावसन्धि और भावशबलता इन सबका ग्रहण
करना चाहिए । लक्षणामूल ध्वनि के भी दो उपभेद हैं—अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य
और अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य ।
उपर्युक्त पांच प्रकार की ध्वनियों में रसध्वनि सर्वाधिक रमणीय है । अतः
रसध्वनि के विषयभूत रस का निरूपण किया जा रहा है—
सर्वप्रथम रत्यादि के आलम्बन कारण शकुन्तला आदि, उद्दीपन कारण चन्द्रिका
आदि, इनके कार्य अश्रुपात आदि और चिन्ता आदि सहकारियों का रसोचित पद-
विन्यास के कारण ललित काव्यादि द्वारा सहृदय अनुभव करते । तत्पश्चात् प्राक्तन
रत्यादिवासनास्वरूप सहृदयता से वे उन कारण-कार्यों का पुनः पुनः अनुसन्धान