रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 105, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ७३
सहकारिभिश्च संभूय प्रादुर्भावितेनालौकिकेन व्यापारेण तत्कालनिर्वति-
तानन्दांशावरणाज्ञानेनात एव प्रमुष्टपरिमितप्रमातृत्वादिनिजधर्मेण प्रमात्रा
अयमर्थः— प्राक्तनरत्यादिवासनावासितहृदया सहृदयाः यदा नाट्यावलोकनं
काव्यपाठं काव्यश्रवणं वा कुर्वन्ति तदा नाट्ये वेषभाषाद्यारोपितदुष्यन्तादिता-
दात्म्यवतां नटानां श्रव्ये च शब्दोपात्तदुष्यन्तादीनां व्यापारमवगत्य ततो दुष्यन्तादि-
निष्ठशकुन्तलादिविषयकरत्याद्यनुमिति कुर्वन्ति व्यञ्जनया वाऽनुभवन्ति रत्यादीन्
यतश्चानन्तरं वासनारूपेण दुष्यन्तादिनिष्ठशकुन्तलादिविषयका रत्यादयस्तदन्तःकरणे
सन्तिष्ठन्ते । अनन्तरं च यदा ते काव्यार्थान् पुनः पुनरनुसन्दधते (= काव्यार्थ-
भावनां कुर्वन्ति) तदा पूर्ववासनासहकृतकाव्यार्थभावनामहिम्ना काव्यार्थानुभवकाले
रत्याद्यालम्बनकारणदिरूपेण प्रतीयमानाः शकुन्तलादयो विभावनानुभावनव्यभि-
चारणाख्यत्रितयालौकिकव्यापारनिमित्तकं क्रमेण विभावानुभावव्यभिचारिस्वरूपम-
लौकिकं व्यपदेशं भजन्ते । एते चालौकिका विभावादयोऽन्तःकरणधर्मभूता मानस-
प्रत्यक्षवेद्याः साक्षिभास्या भवन्तीति वक्ष्यते । भावनाविशेषलब्धस्वरूपत्वाद् विभा-
वादीनामस्यामवस्थायां लोकसम्बन्धः सर्वथा परिहृतो भवतीति हेतोर्दुष्यन्तरमणीत्वा-
दिना पूर्वं प्रतीता अपि शकुन्तलादयो रमणीत्वादिसाधारणरूपेणैव प्रतीयन्ते । अत
एवैतत्सादधारणीकरणमित्यप्युच्यते । यदा चैते विभावादयः सम्भूय सहृदयैश्चर्व्यन्ते
तदाऽलौकिकत्वादेवेषां व्यञ्जनया वासनारूपेण स्थिताः शकुन्तलादिविषयकरत्यादयः
केवलं विगलितव्यक्तिविशेषसम्बन्धेन रत्यादिरूपेणैवाभिव्यज्यन्ते = प्रतियोग्यतां
प्राप्यन्ते येन प्राक्तनरत्यादिवासनेदानीन्तनरत्यादिवासनयोश्चाभेदावसायो भवति ।
अलौकिकविभावादिचर्वणापर्यन्तमेव लब्धसामर्थ्येन व्यञ्जनाख्यनानेन व्यापारेण
अलौकिकर सास्वादसहकारित्वादप्यलौकिके तिव्यपदेश्येन वासनात्मक रत्याद्यवच्छिन्न-
चैतनस्यानन्दांशावरकमज्ञानं यावद्विभावादिचर्वणाकालं निवर्त्यते । एतेन चिदंशावर-
लग जाती । इसी प्रकार जो चन्द्रिका आदि दुष्यन्त की रति के उद्दीपन के रूप में
प्रतीत होते थे वे अब केवल रति के उद्दीपन के रूप में प्रतीत होने लग जाते ।
दुष्यन्त की शकुन्तलानामक स्वकीय कान्ता में अनुभूत रति भी अब केवल कान्ता-
विषयक रति के रूप में सहृदय के अन्तःकरण में उपस्थित रहती जिससे प्राक्तन
रत्यादिवासना और आधुनिक रत्यादिवासना में एकदेशस्थता के कारण कोई भेद
नहीं रह जाता । इस प्रकार अब विभावादिरूप में सहृदय उन सब की
सम्मिलित रूप में चर्वणा—भावना करने लग जाते । विभावादि की सामूहिकरूप
में की गई इस चर्वणा से व्यञ्जनानामक अलौकिक काव्यव्यापार का उद्भावन
होता जिससे एक ओर तो सहृदय की आत्मा के आनन्दस्वरूप (और चित्स्वरूप)
पर पड़ा हुआ अज्ञान का आवरण (= पर्दा) उस समय (चर्वणा-काल तक) निरस्त