सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 104, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 104

७२ रसगङ्गाधरः
भिरलौकिकविभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यपदेश्यैः शकुन्तलादिभिरालम्बन-
कारणैः, चन्द्रिकादिभिरुद्दीपनकारणैः, अश्रुपातादिभिः कार्यैः, चिन्तादिभिः
व्यापारितेन । अलौकिकेन व्यापारेण = व्यञ्जनाख्येन व्यापारेण । अस्या अलौकिक-
त्वन्तु आनन्दांशावरणनिवर्त्तकत्वस्वरूपालौकिककार्यकारित्वादलौकिकविभावादिचर्व-
णोपात्तसामर्थ्याच्च । अलौकिककाव्यनिष्ठत्वेनाऽलौकिकत्वं तु न युक्तम्, व्यञ्जनायाः
काव्यतदितरसाधारणत्वात् । यद्वा विभावादिचर्वणया एकतो व्यञ्जनया वासना-
रूपाणां रत्यादीनामभिव्यक्तिरपरतश्चान्येन केनचनालौकिकव्यापारेण विभावना-
दिव्यापारेण स्वजनितेनःनन्दांशावरणनिवृत्तिः । अथवा स्वसंवेदनात्मकेन रत्याद्यु-
पहितानन्दांशसाक्षात्कारप्रत्यक्षेण रसो व्यङ्ग्यः । अत्रैव व्यञ्जनोपयोगः । तत्कालम् =
विभावादिचर्वणासमकालम् । अत एव न सर्वदा रसास्वादप्रसङ्ग इति वक्ष्यति । प्रमातृ-
त्वम् = अन्तःकरणस्य अविद्याकार्यत्वाज्जडत्वादानन्दांशावरकत्वेन चैतन्यविशेषण-
त्वम् । निजेत्यादि । निजस्वरूपानन्देन सह प्राग्विनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव
गोचरीक्रियमाणो रस इत्यन्वयः । अत एवास्वाद्यमान एव रसः । वस्तुतोऽयमास्वाऽ-
दोपि नातिरिक्त आस्वाद्यमानादिति गौण एव रसस्यास्वाद इति व्यपदेशः । अत एव
स्वसंवेदनसिद्धो रसोऽप्रमेयः कथ्यते । एतदेव स्थायिनो रसस्य वैलक्षण्यम् यदा-
स्वाद्यमानो रत्यादिर्लभते रससंज्ञाम्, अनास्वाद्यमानस्तु स्थायिव्यपदेशम् । प्राग्विनि-
विष्टवासनारूप इत्यनेन च सामाजिकनिष्ठानां वासनात्मकतया स्थितानां
रत्यादीनामेवास्वाद्यमानानां रसत्वप्रतिपादनम् । अत एव सामाजिकानां रसास्वा-
दोऽञ्जसोपपद्यते । काव्यार्थानुसन्धानादिना तु जायमानया रत्यादिवासनया व्यञ्जना-
व्यापारोद्बुद्धया तत्तादात्म्यापन्नसामाजिकनिष्ठरत्यादिवासनोद्बोध एवाभिप्रेतोऽत्र ।
यद्वा भावनाविशेषमहिम्ना विगलितत्वात् शकुन्तलादिविषयत्वादे रत्यादिवासने-
दानीन्तन्‍यपि सामाजिकनिष्ठैव । अस्मिंश्च पक्षे इदानीन्तनवासनायाः प्राक्तनरत्या-
दिवासनोद्बोधकतया सार्थकतवं बोध्यम् ।
करते। इसी अनुसन्धान को 'भावना' या 'चर्वणा' भी कहते। इस भावना के प्रभाव से
पूर्वानुभूत आलम्बनकारण आदि अलौि- क स्वरूप अर्थात् मानस तत्त्व का आकार ग्रहण
कर लेते । इस अवस्था में इनके नाम भी लौकिक उक्त कारण आदि से विलक्षण हो
जाते । अतः आलम्बन कारण को आलम्बन 'विभाव', उद्दीपन कारण को उद्दी-
पन 'विभाव', अश्रुपातादिस्वरूप कार्य को 'अनुभाव' और चिन्ता आदि सहकारियों
को 'व्यभिचारिभाव' कहा जाने लगता है । भावनाप्रसूत इस अवस्था में 'यह अमुक
की प्रियतमा है, अमुक की नहीं या मेरी है या मेरी नहीं'—इस प्रकार के व्यक्तिगत
सम्बन्धों का बोध नहीं होता । अतः जो पहले दुष्यन्त की प्रियतमा के रूप में
प्रतीत हो रही थी वही शकुन्तला मात्र प्रियतमा कामिनी के रूप में प्रतीत होने