सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 93, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 93

प्रथमाननम् ६१
अत्र सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति
व्यङ्ग्यं प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गमतो गुणीभूतव्यङ्ग्यम्" इति
तन्न । सबाष्पगलज्जलानां प्रहरविरतावित्याद्यालापानामेव प्रियगमननिवा-
रणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गतया व्यङ्ग्यस्य गुणीभावाभावात् । आलापैरिति तृती-
यया प्रकृत्यर्थस्थ हरणक्रियाकरणतायाः स्फुटं प्रतिपत्तेः । न च व्यङ्ग्य-
स्यापि वाच्यसिद्ध्यङ्गताऽत्र संभवतीति तथोक्तमिति वाच्यम्, निःशेषच्युत-
चन्दनमित्यादौवाधमत्वरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गताया दूतीसंभोगादौ संभ-
वाद्गुणीभावापत्तेः । अस्तु वा ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति
अत्र वाच्यैरालापैरेव वाच्यान्तरस्य प्रियगमननिवारणस्योपपत्तौ वाक्यार्थ-
विश्रान्तेः पश्चात् प्रतीयमानं 'सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान् धारयितुं न
शक्नोमि' इति व्यङ्ग्यं न वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति न तदादाय गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वोपपादन-
मुचितं दीक्षितस्येत्याशयेन निरस्यति तन्मतम्—तन्नेत्यादिना । प्रकृत्यर्थस्य =
आलापात्मकस्य । व्यङ्ग्यस्यापीत्यत्रापिना आलापानामपि संग्रहः । यथा आलापा
गमननिवारणसमर्थास्तथैव व्यङ्ग्यमपि तत्समर्थमिति भावः । ननु प्रकृतानामालापानां
प्रेमाऽतिशयप्रकाशनमेव फलम्, तथा च कथं गमननिवारणहेतुत्वमित्यतः प्रकारान्त-
रेण तन्मतं खण्डयति—अस्तु वेत्यादिना । तथा च व्यङ्ग्यभेदेन यद्यपि 'प्रहर-
यहाँ 'दिन भर तो मैं तुम्हारे बिना जीवित रह सकती, पर उसके बाद नहीं'
यही व्यङ्ग्य अर्थ है । यह यात्रानिवारणस्वरूप वाच्यार्थ का उपपादक होने से
उसका अङ्ग—अप्रधान है । अतः यह 'गुणीभूतव्यङ्ग्य' है । यही अप्पय्य दीक्षित का
मन्तव्य है । किन्तु यह उचित नहीं है, क्योंकि यात्रानिवारणस्वरूप वाच्यार्थ का उप-
पादक तो 'क्या तुम एक पहर बीतते हीं मेरे पास लौट आओगे' इत्यादि वाच्यार्थ
हीं हैं । अतः यहाँ व्यङ्ग्यार्थ वाच्यार्थोपपादक न होने से गुणीभूत नहीं । 'आलापैः'
इस पद में करणार्थक तृतीया विभक्ति से हीं यह स्पष्ट हो जाता कि आलाप यहाँ
निवारण का करण है । उक्त व्यङ्ग्य के भी यात्रानिवारणात्मक वाच्यार्थ का उप-
पादक हो सकने से उसे वाच्यसिद्ध्यङ्ग मान कर 'गुणीभूत' कहना भी उचित नहीं
हैं, क्योंकि तब तो उन्होंने जो 'निःशेषच्युतचन्दनम्' आदि पद्य को ध्वनिकाव्य कहा
है वह भी सम्भव न हो सकेगा । कारण यह है कि वहाँ भी दूतीसंभोगादि
वाच्यार्थ अधमत्वादि के एक उपपादक हैं, अतः उन्हें भी गुणीभूत कहना होगा ।
यदि उक्त प्रश्नों को नायक के प्रति नायका के प्रगाढ़ प्रेम का प्रतिपादक मान
लिया जाय तो उपर्युक्त व्यङ्ग्य वाच्यसिद्ध्यङ्ग हो सकता है परन्तु उक्त पद्य को
तो गुणीभूतव्यङ्ग्य काव्य कहना उस परिस्थिति में भी सम्भव नहीं है, क्योंकि