पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

६८ मिश्रकव्यवहारः
उदाहर(णम्)--
कटुक्तिक्तकषायाम्ललवणमधुरैः¹ सखे रसैः षड्भिः ।
विदधाति सूपकारो² व्यञ्जनमाचक्ष्व कतिभेदम् ॥ ९५ ॥
कटुतिक्तकषायाम्ललवणमधुररसैः सूपकारो व्यञ्जनानि करोत्येकरसद्विरसादि-
भेदविचित्रविधाभिश्चेत्तदा तानि व्यञ्जनानि कतिभेदानि भवन्ति ।
स्थापनम्-- रसाः ६ ।
कर्म—एषां रसानां सङ्ख्या³ प्रथमस्थानं ६, रूपोनं ५ द्वितीयम्, एवं⁴ यावत् १, एषां
न्यासः ६ । ५ । ४ । ३ । २ । १, एषामधो रूपादिचयेन राशयः, यथासङ्ख्यं न्यासः १ । २ ।
३ । ४ । ५ । ६ ।
जातं स्थापनम्-- ६ | ५ | ४ | ३ | २ | १
१ | २ | ३ | ४ | ५ | ६
अत्र प्रथमस्थानं ६ स्वाधःस्थितेन⁵ १ भक्तं ६, एते एकरसभेदाः । ( यथा— )
कटुकः, तिक्तः, कषायः, अम्लः, लवणः, मधुरः ।
एतैः ६ अनन्तर

मिश्रकव्यवहारः ६६
मधुराः, कटुकषायलवणमधुराः, कट्वम्ललवणमधुराः, तिक्तकषायाम्ललवणाः, तिक्तकषायाम्ल-
मधुराः, तिक्तकषायलवणमधुराः, तिक्ताम्ललवणमधुराः१, कषायाम्ललवणमधुराः ।
एतैः १५ अनन्तरस्थानं २ गुणितं ३०, स्वाधःस्थितेन२ ५ भक्तं ६, एते पञ्चरसभेदाः ।
यथा—
कटुकतिक्तकषायाम्ललवणाः, कटुतिक्तकषायाम्लमधुराः, कटुकतिक्तकषायवलवणमधुराः,
कटुकतिक्ताम्ललवणमधुराः३, कटुकषायाम्ललवणमधुराः, तिक्तकषायाम्ललवणमधुराः ।
एतैः ६ अनन्तरस्थानं १ गुणितं ६, स्वाधःस्थेन ६ भक्तं १, एष षड्रसभेदः
कटुकतिक्तकषायाम्ललवणमधुरा इति ।
एषां भेदानां ६ । १५ । २० । १५ । ६ । १ युतिः ६३, एते व्यञ्जनभेदाः भवन्ति ।
पूर्वेण भेदसङ्ख्याऽऽनीतेति तत्प्रस्तारस्य प्रत्यक्षतो निदर्शनार्थं पौनरुक्त्यविस्मरण-
निवृत्त्यर्थं (च) युक्तिमाह—
द्विरसव्यञ्जनसिद्धयै परेषु पूर्वं विनिक्षिपेत् क्रमशः ।
पूर्वरसरहितयुतिषु त्र्यादिरसार्थं विनिक्षिपेत् पूर्वम् ॥ ७३ ॥
एकरसास्तावत्सुज्ञानाः पाठेनैव सिध्यन्ति कटुः तिक्तः कषायः अम्लः लवणः मधुरः
इति । इदानीं द्विरसनिदर्शना यथा—एषां पूर्वो रसः कटुः एनं परेषु तिक्तादिषु प्रक्षिपेत्
कटुतिक्तौ कटुकषायौ कट्वम्लौ४ कटुलवणौ कटुमधुरौ, एवं कटुको रसान्तरयुक्तः
पञ्चधेति कटुकः समाप्तः; तिक्तस्य कटुना५ योगः कटुतिक्तयोगेन गतः उत्तरैस्तु
निदर्शयितव्यः६, तत्रापि कटोरपगमे७ तिक्त एव पूर्वो जातस्तमपि परेषु कषायादिषु
प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायौ तिक्ताम्लौ८ तिक्तलवणौ तिक्तमधुरौ, एवं तिक्त उत्तरयुक्त-
श्चतुर्धेति तिक्तः समाप्तः ; कषायस्य कटुतिक्ताभ्यां योगः कटुकषायतिक्तकषाययोगेन
गतः उत्तरैस्तु दर्शयितव्यः, तत्रापि कटुतिक्तयोरपगमे कषाय एव पूर्वो जातस्तमपि
परेष्वम्लादिषु९ प्रक्षिपेत्, कषायाम्लौ कषायलवणौ कषायमधुरौ, एवं कषाय उत्तरयुक्तस्त्रिधेति
कषायः समाप्तः ; अम्ल इदानीं पूर्वस्तमप्युत्तरयोर्लवणमधुरयोः प्रक्षिपेत्, अम्ललवणौ१०
अम्लमधुरौ, एवमम्ल उत्तरसंयुक्तो द्विधेति अम्लः समाप्तः; लवण इदानीं पूर्व इति तं मधुरे
प्रक्षिपेत्, लवणमधुरौ, एवं लवणो मधुरयुक्त एक एवेति लवणोऽपि समाप्तः इत्येवं पञ्चदश
द्विरसभेदाः दर्शिताः । इदानीं त्रिरसनिदर्शनम् । तत्र या द्विरसयुतयस्तासु याः पूर्वरसयुतयः
कटुतिक्तादित्यादयस्ता वर्जयित्वा शिष्टा यास्तिक्तकषायादित्यादयस्ता एव पूर्वेण कटुकेन
संयुतास्त्रिरसाः, यथा कटुकतिक्तकषायाः कटुकतिक्ताम्लाः११ कटुकतिक्तलवणाः कटुकतिक्त-

१ तिक्तां० । २ स्वधःस्थि० । ३ ०तिक्तां० । ४ कटूम्लौ । ५ कटुता । ६ दिनदर्श० ।
७ कठो० । ८ तिक्तांलौ । ९ परेष्व० । १० अंललवणौ । ११ ०तास । १२ ०तिक्तांला ।

१०० मिश्रकव्यवहारः
मधुराः कटुकषायाम्लाः कटुकषायलवणाः कटुकषायमधुराः कट्वम्ललवणाः¹ कट्वम्ल-
मधुराः² कटुलवणमधुराः, एवं कटुत्रिरसाः दश इति कटुः समाप्तः । इदानीं तिक्तत्रिरसा
दर्शयितव्याः, तत्र तिक्तद्विरसयुतयो³ यास्तिक्तकषायो इत्याद्यास्तिक्तमधुरो इत्यन्तास्त-
द्धर्जिता याः कषायाम्लो इत्याद्यास्तासु पूर्वं तिक्तं निक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्लाः तिक्तक-
षायलवणाः तिक्तकषायमधुराः तिक्ताम्ललवणाः⁴ तिक्ताम्लमधुराः तिक्तलवणमधुराः
इत्येवं तिक्तत्रिरसाः षट्, तिक्तोऽपि समाप्तः । इदानीं कषायत्रिरसा निदर्शयितव्याः,
तत्र कषायद्विरसयुतयो याः कषायाम्लावित्यादयः⁵ कषायमधुरावित्यन्तास्तद्वर्जिता या
आम्ललवणावित्याद्यास्तासु कषायं प्रक्षिपेत् कषायाम्ललवणाः कषायाम्लमधुराः⁶ कषाय-
लवणमधुरा इति, एवं कषायत्रिरसास्त्रयः , कषायोऽपि समाप्तः । इदानीमम्लत्रिरसा
निदर्शयितव्याः, तत्राम्लद्विरसयुतिषु⁷ अम्ललवणो अम्लमधुरो एते वर्जयित्वा लवणम-
धुरावित्यस्यां युतौ अम्लं प्रक्षिपेत्, अम्ललवणमधुरा इति, एवमम्लत्रिरस⁸ एकः,
अम्लोऽपि समाप्तः, इत्येवं विंशतिस्त्रिरसभेदा दर्शिताः । इदानीं चतूरसेषु कटुकचतूरसा
निदर्शयितव्याः, तत्रापि कटुत्रिरसाः कटुतिक्तकषाया इत्यादीन् कटुलवणमधुरा इत्यन्तान्
वर्जयित्वा यास्तिक्तकषायाम्ला इत्याद्यास्तासु कटुं प्रक्षिपेत्, कटुतिक्तकषायाम्लाः
कटुतिक्तकषायलवणाः कटुतिक्तकषायमधुराः कटुतिक्ताम्ललवणाः कटुतिक्ताम्लमधुराः
कटुतिक्तलवणमधुराः कटुकषायाम्ललवणाः कटुकषायाम्लमधुराः कटुकषायलवणमधुराः
कट्वम्ललवणमधुराः⁹ इति, एवं कटुचतूरसा दश, कटुः समाप्तः । इदानीं तिक्तचतूरसा
दर्शयितव्याः, तत्रापि तिक्तत्रिरसांस्तिक्तकषायाम्ला इत्यादीन् तिक्तलवणमधुरा इत्यन्तान्
वर्जयित्वा याः कषायत्रिरसयुतयस्तासु तिक्तं प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्ललवणाः तिक्त-
कषायाम्लमधुराः तिक्तकषायलवणमधुराः तिक्ताम्ललवणमधुराः इति, एवं तिक्तचतूर-
साश्चत्वारः, तिक्ततः समाप्तः । इदानीं कषायचतूरसा दर्शयितव्याः, तत्रापि कषाय-
त्रिरसयुतयः कषायाम्ललवणा इत्याद्याः कषायलवणमधुरा इत्यन्ता वर्ज्याः अम्ल-
लवणमधुरा इत्येतस्यामम्लत्रिरसयुतौ कषायं प्रक्षिपेत् । कषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं
कषायचतूरस एकः, कषायोऽपि समाप्तः, इत्येवं पञ्चदश चतूरसा दर्शिताः । इदानीं
पञ्चरसेषु¹⁰ कटुपञ्चरसा दर्शयितव्याः, तत्रापि कटुचतूरसान्¹¹ कटुतिक्तकषायाम्ला इत्यादीन्
कट्वम्ललवणमधुरा¹² इत्यन्तान् वर्जयित्वा तिक्तकषायाम्ललवणा इत्यादिषु कटुं प्रक्षिपेत्, कटु-
तिक्तकषायाम्ललवणाः कटुतिक्तकषायाम्लमधुराः कटुतिक्तकषायलवणमधुराः कटुतिक्ताम्ल-
लवणमधुराः कटुकषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं कटुपञ्चरसाः पञ्च, कटुः समाप्तः । इदानीं
तिक्तपञ्चरसो निदर्शनीयः¹³, तत्रापि तिक्तचतूरसांस्तिक्तकषायाम्ललवणा इत्याद्यांस्तिक्ताम्ल-
लवणमधुरा इत्यन्तान् वर्जयित्वा शेषे तिक्तं प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं

¹ ' कटूम्ल° । ² ' कटूम्ल° । ³ ' तिक्तरस° । ⁴ ' तिक्तांल° । ⁵ ' कषायाला° । ⁶ ' कषायांला° ।
⁷ ' रसयुतीये । ⁸ ' रसा । ⁹ ' कटूम्ल° । ¹⁰ ' पंचसेषु । ¹¹ ' ०रसात् । ¹² ' कटूम्ल° । ¹³ ' ०नीयाः ।

॥ ९६ ॥or॥ ५६ ॥- let's look at९vs५: it looks like ९६. But wait, in line 27 it's ६७? Wait, look at line 27 again! Is that a ६or९? Wait, look at the bottom of the first digit in line 27: There is NO loop at the bottom! Wait, does it curve up? Let's look at ६in line 12:६curves down, loops inside to the right. In line 27, the first digit: it has an open bottom? No, it looks like६७. Wait, could it be ६७and the previous was६६? Wait, look at the first digit of line 12: could it be ६? Wait, compare the two digits of line 12: Digit 1: top loop, line goes down right. Digit 2: top curve left, goes down, loops right. They are DIFFERENT. So it is NOT ६६. Wait! Could it be ५६and५७? Why would ५` look like that? In some Marathi scripts, ५ is written with a loop at top left: yes! In Modi and old Marathi Balbodh, ५ often has a loop at top-left

१०२ मिश्रकव्यवहारः
को नु स राशिर्यस्मात्सकाशादधं¹ दत्तं, शेषादर्धात्मकाद् द्वौ त्र्यंशौ दत्तौ, तच्छेषादपि
पादत्रयं दत्तं, तदवशेषादपि चत्वारः पञ्चभागा दत्ताः, दातव्यवित्तशिष्टं² त्रयो दृश्यन्ते इति ।
स्वभागापवाहेन भागमानीय करणार्थं न्यासः—
| १/२ |
| २/३ |
| ३/४ | दृश्यम् ३ ।
| ४/५ |
राशिः कल्पितो रूपम् १, अतोऽर्धेऽपास्तेऽवशिष्यतेऽर्धम् | १/२ |, अत एतदीयामेव त्रिभाग-
द्वयमपासितुं न्यासः | १/२ | कर्म ‘अवरहरोधर्वच्छेदवधेऽधोंशोनहरघ्न³ ऊर्ध्वांश’ इति जातं | १/६ |,
| २/३ |
प्राग्वत्पादत्रयापवाहे⁴ जातम् | १/२४ |, अतोऽपि पञ्चचतुष्टयापवाहे⁵ जातम् | १/१२० |, एवं भागहीन-
प्रमाणमेतत्⁶, तेन भक्तं दृश्यं ३ भवति राशिप्रमाणम् ३६० । तथा चातोऽर्धे पतिते शेषं
१८०, अतस्त्रिभागद्वये संविशे शते च्युते⁷ शेषम् ६०, अतोऽपि चतुर्भागत्रये पञ्चचत्वारिंशति
शुद्धायां शेषम् १५, अतोऽपि पञ्चभागचतुष्टये द्वादशके निवृत्ते⁸ शेषम् ३, एतत् दृश्यम् ।
शेषोद्देशोऽपि स्तम्भप्रक्रियया⁹ क्रियमाणो न दोषाय । यथा अर्धं | १/२ |, अर्धात्त्रिभागद्वयं
रूपत्रिभागः | १/३ |, अर्धाद्रूपत्रिभागहीनात् त्रयश्चतुर्भागा रूपाष्टभागः | १/८ |, रूपार्धरूपत्रिभाग-
रूपाष्टभागहीनात् पञ्चभागचतुष्टयं रूपत्रिंशद्भागः | १/३० |, एषां स्थापनम् | १/२ | १/३ | १/८ | १/३० |,
एषां युतिः | ११९/१२० |, एतद्विहीनं रूपम् | १/१२० |, एतेन दृश्यं ३ भक्तं ३६०, तदिदं तुल्यं पूर्वेण ।
विशेषोद्देशके करणसूत्रमार्यापरार्धम्—
अधिकादूनस्य¹⁰ गमो विशेष इति गदितो विधिरन्यः ॥ ७४ ॥
भागोद्देशस्याज्ञातस्वरूपत्वात्तद्विशेषोऽप्यज्ञातः कथं स्थाप्यताम्, अस्थापिते तु तस्मिन्
फलाप्राप्तिः, तदप्राप्तौ भागस्वरूपापरिज्ञानं तद्विशेषालाभश्च । ततोऽपि तदितरेतराश्रयाद-
गणितव्यमेतदिति पन्थानं दर्शयति । नात्र काचिद् व्यग्रता कार्या । यो¹¹ भागो तद्विशेषश्चोद्दि-
श्यते तौ भागौ यथा भागात्मकतयैव स्थाप्येते¹², तद्वद् यस्तद्विशेषोऽस्ति सोऽपि भागात्मक एव
स्थाप्यः, तद्विशेषानयनं कथमिति चेत्, अधिकादानष्टादूनस्य गमो निवृत्तिस्तच्छेषं विशेष इह
सूत्रे प्रतिपादितः । एवं भागेषु क्लृप्तेषु शिष्टो विधिः स्तम्भशेषप्रक्रियामध्यादन्यतमो
गदित एवेति ।
¹ ॰दवं । ² तदाव्यवित्तं । ³ ॰हरच । ⁴ ॰प्रवाहे । ⁵ यं चतुष्ट॰ । ⁶ ॰प्रमामेतत् ।
⁷ २८१ अतस्त्रिभागद्वये संविशेराते चूते । ⁸ तिवृत्ते । ⁹ स्तंभनं प्र॰ । ¹⁰ अधिकातूनम्य । ¹¹ यो ।
¹² स्थाप्यते ।

मिश्रकव्यवहारः १०३
उदाहरणम्--
गोयूथतोऽर्धपादौ पूर्वापरगौ तयोर्विशेषो यः ।
स द्विगुणः पञ्चहृतः सौम्यामगमत्¹ त्रयः शेषाः ॥ ९८ ॥
तस्य गोमण्डलस्य किं प्रमाणं यस्यार्धे पूर्वा दिशं गते, पादे च पश्चिमाम्, अर्धपादान्तरे
द्विगुणे पञ्चहृते सौम्यां, त्रयो गावः शेषा इति ।
न्यासः— १/२ | १/४ एतद्विशेषः १/४ द्विगुणः २/४ पञ्चभक्तः १/१०, इतीदं सूत्रयोजनाज्जातम्
३/४ | १/४ | १/१० । इदानीं पूर्वसूत्रात्कर्म तद्यथा-- भागयोगः | १७/२० | एतस्मिन् रूपात्पतिते शेषं | ३/२० |,
अनेन दृश्यं ३ भक्तं 'छेदांशविपर्यास' इति कर्मणा जातं गोवृन्दप्रमाणम् २० । तथा हि अतोऽर्धं
१०, पादः ५, एतद्विशेषः पञ्च, द्विगुणा दश, पञ्चभागाद् द्वाविति २, दृश्यम् ३ ।
मूलादिशेषोद्देशे करणसूत्रमार्या —
मूलासन्नचतुर्गुणदृश्यात्पदवर्गसंयुतान्मूलम् ।
सपदं तदर्धवर्गो निरंशरूपेण दृश्यहृतिः ॥ ७५ ॥
मूलासन्नं वा दृश्यं स्याद् अंशासन्नं वा । मूलासन्नं चेत् तच्चतुर्भिर्गुणयेत्, ततो मूलसङ्-
ख्यावर्गेण योजयेत्, ततो मूलं च गृह्णीयात्, तत्र च तां मूलसङ्ख्यां क्षिपेत्, अथ दलयेत् तस्य
वर्गं कुर्यात्, एवं वा वृन्दरूपं भवति । अथ यदि भागासन्नं दृश्यं तदा तदंशहीनेन रूपेण दृश्यं
विभजेदिति वृन्दरूपं भवति । आसन्नकर्मणि कृते च यद्यदसावुद्दिशति² तेन तेनोक्तवत्कर्म
कर्तव्यमिति ।
उदाहरणम्—
मूलं शेषात्षष्ठः शेषपदं शेषपञ्चमो दत्तः ।
राशेः शेषस्य पदद्वितयं³ रूपाष्टकं शिष्टम् ॥ ६६ ॥
को नु स वर्गराशिय॑स्य मूले दत्ते शेषस्य⁴ षड्भागे च शेषस्य⁵ पदे शेषस्य पञ्चमे
शेषस्य⁶ मूलद्वये चाष्टौ रूपाण्यवशिष्यन्त इति ।
न्यासः— मूलं १ शेषांशः⁷ | १/६ | शेषात्स्वमूलं⁸ १ शेषात्स्वांशः⁹ | १/५ | शेषात्स्वमूले २
दृश्यं रूपाणि¹⁰ ८ ।
इह मूलासन्नं दृश्यं ८, चतुर्गुणं ३२, पदसङ्ख्यायाः २ वर्गः ४, एतेन संयुतं ३६, अतो
मूलं ६, पदसङ्ख्यया¹¹ २ युतं ८, अस्यार्धं ४, वर्गः १६, यद्येतावत्तदेतदेव वृन्दस्वरूपं जातमेव,
¹ °गमू । ² यद्यदासा° । ³ पदद्वयं । ⁴ शेषस्व । ⁵ शेषस्वप्रदेशेषस्व । ⁶ शेषस्व ।
⁷ शेषांशस्वः । ⁸ °मूल्यं ६ । ⁹ शेषाः स्वाः । ¹⁰ रूप । ¹¹ ˚संख्याया ।

१०४ मिश्रकव्यवहारः
तथा हि अस्मात् पदद्वयं ८ । दृश्यं ८, यदा त्वस्मात्पदमप्यस्ति तदेतदेव दृश्यपदे¹ स्थितं भागासन्नं
जातः पञ्चभागोनरूपेण | ४/५ | हरेदिति जातं २०, यद्येतावत्तदैतदेव वृन्दं यस्य पञ्चभागः ४ शेषः
१६ अन्यत्पूर्ववत् । अत्राप्युपरि यदा पदमस्ति² तदेव दृश्यं मूलासन्नं चेति चतुर्गुणं ८०, मूलसङ्-
ख्यायाः १ वर्गः १, युतः ८१, अतो मूलं ९, पदं १, सहितं १०, तदर्धं ५, वर्गः २५, यद्येतावत्त-
दैतदेव वृन्दम् २५, अस्य पदं ५ शेषं प्राग्वत् । अत्रोपरि सम्भवे³ एतदेव दृश्यम् २५ अंशासन्नं
चेति निरंशरूपेण | ५/६ | हृतं ३०, प्रत्ययः प्राग्वत् । पुनर्मूलासन्नत्वाच्चतुर्गुणं १२०, पदवर्गं १
संयुतं १२१, अतो मूलं ११, सपदं १२, तदर्धं ६, वर्गः ३६, एतद् वृन्दम् । तथा हि अस्य मूलं ६,
शेषषष्ठः ५, शेषपदं ५, शेषपञ्चमः ४, शेषपदद्वयं च ८, शिष्टं ८ दृश्यम् ।
भागमूलाग्रोद्देशे करणसूत्रमार्या—
भागोनरूपहृतयोः पदाग्रयोरादिमार्थकृतियुक्तात् ।
इतरस्माच्चन्मूलं⁴ तदादिमार्धान्वितं स्वगुणम् ॥ ७६ ॥
भागेन भागयोगेन वा हीनं यद्रूपं तेन मूलसङ्ख्यां दृश्यं च भजेत्⁵, ततस्तयोर्मध्याद्य-
दादिमं भागोनरूपहृतं मूलं तदर्थस्यानष्टवर्गेण प्रयुक्तमितरदृश्यस्थानं कार्यं, ततोऽस्मान्मूलं
गृहीत्वा अनष्टेनादिमार्धेन युतं, वर्गितं, राशिसङ्ख्या भवति ।
उदाहरणम् —
वानरकुलत्रिभागः स्वत्र्यंशसमन्वितः सरः प्रययौ ।
मूलं च पिपासातँ द्वौ चूततले⁶ स्थितौ शेषौ ॥ १०० ॥
तस्य वानरयूथस्य का सङ्ख्या यस्य त्रिभागे स्वत्रिभागसहिते जलाशय गते, तथा
मूले तृषातुरै⁷, शिष्टौ द्वौ चूततले⁸ स्थिताविति ।
न्यासः— (भागः) | १/३ / १/३ | , मूलं १, दृश्यं २ ।
अत्र त्रिभागस्य स्वत्रिभागेन योजना 'अधरहरघ्नोर्ध्वहरेऽधोंशयुतहरघ्न आद्यंश'
इत्यनेन कार्या जायते | ४/९ |, एतेन भागोनोनं रूपम् | ५/९ |, तेन हृते पदे दृश्ये च | ९/५ | १८/५ | ।
आदिमस्य | ९/५ | अ(र्ध)स्य | ९/१० | कृतिः | ८१/१०० |, अनेनेतरत् | १८/५ | सवर्णनाद्विशत्या
गुणितच्छेदंशं | ३६०/१०० | युतं जातम् | ४४१/१०० |, अतो मूलं | २१/१० |, एतदादिमार्धेन | ९/१० | अम्वि-
तमपवर्तितं ३, स्वगुणम् ९, एषा वानरयूथसङ्ख्या यस्यास्त्रिभागः ३ तस्य त्रिभागः १ मूलं
३ द्वौ दृश्याविति ।
¹ त्वस्वदप्यस्ति तदेतदेव मुश्यं । ² यदात्पदस्ति । ³ संभवे । ⁴ इतरः साद्य ।
⁵ भजे ८ । ⁶ चूनतले । ⁷ तुस्मायामुरे । ⁸ शततले । ⁹ इति ।

मिश्रकव्यवहारः १०५
उभयाग्रमूलशेषोद्देशके¹ करणसूत्रमार्या--
शेषांशहीनरूपाभ्यासः पददृश्ययोर्हरः प्राग्वत् ।
क्षेपस्तयोद्वितीये पूर्वाग्रं प्राग्विधिः शेषः ॥ ७७ ॥
शेषस्य राशेरंशास्तैः पृथक् पृथग्रूपान्यूनानि कुर्यात्, ततस्तेषां तथाकृतानां रूपाणां
सर्वेषामेवाभ्यासः² कर्तव्यः, तेनाभ्यासेन पदं तथा अन्त्यदृश्यं विभजेत्, तत एवंकृतेऽन्त्यदृश्ये
पूर्वदृश्यं क्षिपेत्, शेषो विधिः प्राग्वत्--
'आदिमार्धकृतियुक्तात् ।
इतरस्माद्यन्मूलं तदादिमार्धान्वितं स्वगुणम् ॥'
इति । तथा चात्र³--
उभयाग्रविधिं कृत्वा पूर्वाग्रे क्षेपणावधि ।
आदिमार्धकृतीत्यादि प्राग्विधिं शेषमाचरेत् ॥ इति ॥
उदाहरणम्--
रूपे शेषात्षष्ठे⁴ शेषचतुर्थे च शेषतस्त्र्यंशे ।
पूर्वधनस्य च मूले दत्ते पञ्चावशिष्टानि ॥ १०१ ॥
को नु स राशिय॑स्य रूपे दत्ते शेषादपि षड्भागे तच्छेषादपि चतुर्भागे तच्छेषादपि
त्रिभागे सकलधनस्य च मूले पञ्चावशिष्यन्त इति ।
न्यासः--दृ १, शेषात् | १/६ |, शेषात् | १/४ |, (शेषात् १/३), सकलधनस्य मूलं १, दृश्यम् ५ ।
अंशाः १/६ | १/४ | १/३ एतैः पृथक् पृथग्रूपाणि हीनानि ५/६ | ३/४ | २/३, एषामभ्यासः⁵ ३०/७२,
एतदपवर्तितम् | ५/१२ |, एष मूलस्य १ अन्त्यदृश्यस्य चास्य ५ हर इति जातम् | १२/५ | (१२) ।
अनयोः द्वितीये अस्मिन् १२ पूर्वाग्रं १ क्षेप इति जातम् १३, अस्मिन् 'प्राग्विधिः शेष' इत्यति-
देशात् आदिमस्यास्य | १२/५ | अर्धम् | ६/५ | अस्य कृतिः | ३६/२५ | क्षेप इति जातम्⁶ ३६१/२५, अतो मूलम्
| १९/५ |, एतदादिमार्धेनांशेन⁷ | ६/५ | अन्वितं | २५/५ | स्वच्छेदेनापवर्तितं जातम् ५, एतत्स्वगुणम्⁸ २५ ।
एष स राशिः यस्मात् रूपं १, शेषात्षष्ठः⁹ ४, शेषचतुर्थः ५. शेषत्र्यंशः ५, सकलराशिमूलं
५, अवशिष्टानि ५ ।
¹ ॰देशके । ² ॰मेवभ्यासः । ³ चाद्रः । ⁴ ॰षष्टे । ⁵ ॰भ्यासः ३०/७२ । ⁶ जातम् ३६/२५ ।
⁷ ॰नांशे । ⁸ ॰सगुणं । ⁹ ॰षष्टः ।

१०६ मिश्रकव्यवहारः
विपरीतोद्देशके करणसूत्रमार्या—
धनमपचयः क्षयो धनमथ गुणकारो हरो हरो गुणकृत् ।
वर्गः पदं पदं कृतिरिति विपरीते विधिर्दृष्टः ॥ ७८ ॥
यत्र योगापचयगुणभागवर्गणामूलाप्तिघनघनमूलाप्त्यादिस्वरूपं¹ दृश्यं भवति तत्र
विपरीतेन² पूर्वराशिमानयेत् । यस्य योगेन सञ्चितं दृश्यते तेनैव तद्वियुतं पूर्वराशिर्भवति ।
एवमन्यक्रियासु कार्यमिति³ ।
उदाहरणम्—
कस्मिन् पञ्चार्धगुणे त्रिहृते वर्गीकृते नवोपेते ।
पदमेकेन विहीनं रूपचतुष्कं भवेत्कथय ॥ १०२ ॥
स को नु राशिर्यस्मिन् पञ्चार्धगुणिते त्रिभिर्भक्ते ततो वर्णिते नवभिः सहिते⁴ स्वमूल-
च्छिन्ने⁵ रूपविहीने शेषं चत्वारो भवन्तीति ।
न्यासः—
| गु | भा | व | क्षे | मू | शोध्य | दृ |
| ५ | ३ | १ | ९ | १ | १ | ४ |
| २ | | | | | | |
प्रश्नक्रमादुत्क्रमेण⁶ तथा गुणभागादिविनिमयेन दृश्ये विपरीतं⁷ कार्यमिति । दृश्यम् ४
आसन्नेन शोध्येन रूपेण युक्तं ५, मूलेन वर्गितं २५, क्षेपेण ९ शोधितं १६, वर्गेण गृहीतमूलं ४,
भागेन ३ गुणितं १२, गुणेन | ५/२ | भक्तम् | २४/५ |, एष राशिः । अस्य हि सार्धद्वितयगुणेन १२,
त्रिभिर्भागे ४, वर्गे १६, नवयोगे २५, मूलग्रहणे ५, रूपापचये ४ ।
इति व्याख्यातो मिश्रकव्यवहारः प्रथमः ।
¹ °वर्गणामूलाप्तिघनघनमूलाप्तादि° । ² विपरीत । ³ °क्रियास्वकार्य° । ⁴ सहितो ।
⁵ स्वमूलच्छिन्नो । ⁶ °क्रमाद्युत्क्रमेण । ⁷ विपरीत्तं ।

अथ श्रेढीव्यवहारः प्रारभ्यते । १०७
तत्रादौ श्रेढीव्यवहारे श्रेढीस्वरूपं तावदाह—
विस्तारोऽल्पोऽधस्तादुपरि महान् स्याद्यथा१ शरावस्य ।
श्रेढीक्षेत्रस्य तथा
मृत्पात्रस्याधस्ताद् भूम्युपवेशभागेऽल्पो विस्तारस्ततः क्रमेणोपर्य्युपरि महान् विस्तारो
भवत्येव तद्वद्यस्य भूप्रदेशस्य स श्रेढीसंज्ञः, द्विसमचतुरश्रभेदप्रायोऽस्य क्षेत्रविशेषस्य सन्निवेशोऽभि-
हितो भवति । तथा हि तस्य भुजौ नियमतः समावेव भवतो भूमुखे तु मिथो विषमे एव ।
अत एव श्रेढीगणितादभिन्नमेवास्य गणितं, 'श्रेढीक्षेत्रे तु फलं भूमुखयोगार्धलम्बहति'२ रिति
क्षेत्रगणितं च 'भूवदनसमासार्धं मध्यमलम्बेन संगुणित'मिति, न चानयोः सूत्रयोरस्ति
कश्चिदर्थे फले वा भेदः । किमर्थं तर्हि श्रेढीक्षेत्रगणितमारभ्यते३ ? भूमुखयोरिह नियमेन
व्यवस्थापयिष्यमाणत्वाज्जात्यक्षेत्रादिभ्यः पृथक्करणाद्व्याभ्येत्कश्चिदिह फलानयनार्थमिति
शिष्यहितायाचार्यः४ सूत्रमारभते । अथ किमर्थं भूमुखयोरिह५ नियमेन व्यवस्थापनम् ?
इष्टगच्छाद्येनेष्टलम्बे६ प्रतिहस्तमाद्युत्तरनियमेनापद्यमानधनरक्षणार्थं७, क्षेत्रफलं तु भूवदनसमा-
सार्धेऽपि८ स्यात्, प्रतिहस्तं न स्यात् ।
ततश्चात्र गच्छसमलम्बक इह लक्ष्यते । आदिप्रचयात्मके क्षेत्रेऽस्मिन् लम्बकस्तावद्
गच्छसम एव नान्यथा९ कल्पनीयो भूमुखभुजवदित्याह--
गच्छसमो लम्बकस्तस्य१० ॥ ७९ ॥
भूमध्याद्वदनमध्यस्पर्शिसूत्रमिह लम्बकः, स च तस्य श्रेढीक्षेत्रस्य११ गच्छसमः पदतुल्यः ।
यथा--द्विके आदौ त्रिके प्रचये पञ्चके पदे१२ श्रेढीक्षेत्रस्य किं फलं भवति, किंविधभूवदनभुजलम्बकं
च तत्क्षेत्रं स्यादिति पृष्टे लम्बकस्तावत्कल्पितसिद्धः१३ पञ्चकप्रमाण एवेति१४ ज्ञेयम् ।
इदानीमन्यक्षेत्रेभ्योऽस्य पृथक्करणहेतुविशेषमाह--
लम्बककरे पृथक् पृथगिष्टादिचयेन तत्फलं भवति ।
लम्बकस्य पञ्चकादिप्रमाणस्य हस्तो लम्बो यो भवति तत्र पृथक् पृथक् तस्य
श्रेढीक्षेत्रस्य फलं भवति । ननु च क्षेत्रान्तराणामपि लम्बे हस्तशो विभज्यमाने प्रतिहस्तं क्षेत्रफलं
विद्यते । सत्यम्, इह त्विष्टादिचयेनेत्येष विशेषः, प्रथमे लम्बहस्ते आदिसम्मितमेव क्षेत्रफलं, १५
१ द्वाद्यथा । २ योगानलमुहूति । ३ श्रेष्ठीक्षेत्रं । ४ शिष्यहित प्राचार्यः । ५ भूमुखयो° ।
६ इष्टगच्छार्धेनेष्ट लबे । ७ °रक्षणार्थं । ८ समासार्थेपि । ९ गच्छसमप्वनात्पथा । १० लंब-
स्तस्य । ११ श्रेशिक्षेत्र° । १२ पद । १३ सिद्धिः । १४ पचकप्रमाणपरवेति । १५ संमितमेवक्षेत्रफलं ।

द्वितीये सप्रचयादिसम्मितं१, तृतीये द्विगुणप्रचययुतादिसम्मितं, चतुर्थादौ त्रिगुणादिप्रचययुतादि-
सम्मितमिति२ । एतच्चाग्रे दर्शयिष्यते ।
इदानीं क्षेत्रस्वरूपरचनामाह३—
तद्भूमुखमितिसिद्ध्यै करणमहं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ ८० ॥
तस्य श्रेढीक्षेत्रस्य४ भूमुखयोः परिमाणं साधयितुं कर्म सम्प्रवक्ष्यामि, तत्सिद्धौ५
भुजयोरत्र६ सिद्धेः लम्बस्य च साध्यत्वात् । तदाह—
पदमेकं तल्लम्बश्चयदलहीनं७ मुखं धरा भवति ।
सचया सा स्याद्वक्त्रं८ कुर्यात्सूत्रेण तच्चिह्नम् ॥ ८१ ॥
यद्यपि पञ्चकादिकं पदं प्राश्निकोक्तं भवति तथापि तत्पदं रूपमेव ग्रहीतव्यं, तस्मिंश्च
गृहीते 'गच्छसमो लम्बकस्तस्ये'ति न्यायेन रूपमेव लम्बोऽपि ग्रहीतव्यस्तावत्क्षेत्रस्वरूपकरणार्थः९
तत्पारतन्त्र्येणैवोत्तरात्रपदेषु स्वरूपव्यवस्थानात् । तत्र प्रथमपदक्षेत्रे१० चयस्य दलेन११ हीनं मुखं धरा
भवति । तद्यथा—चयस्य त्रिकस्य दलेनाध्यर्धेन१२ मुखं द्विकं हीनमर्धं भूर्भवति । सा एव भूश्चयेन
सहिता प्रथमपदक्षेत्रस्य वक्त्रं स्यात्, यथा सैवार्धिकी भूश्चयेन त्रिकेन सहिताऽर्धचतुर्थप्रमाणं
वक्त्रम्१३ ।

'कुर्यात् सूत्रेण तच्चिह्नम्'१४ । यावांल्लम्बो यावती भूर्यावच्च वक्त्रं१५ तावत्सूत्रेण तच्चिह्नं
कुर्यात् । अभिम(त)दिक्साम्येन प्रागपरायतं हास्तिकं लम्बसूत्रं निपात्य तत्प्रान्तद्वये चिह्नं
कुर्यात् । ततः पश्चिमचिह्नं मध्ये कृत्वा दक्षिणोत्त(र)मर्धिकं भूसूत्रं प्रसार्य तत्प्रान्तद्वये चिह्नं
कुर्यात् । ततश्च प्राक्चिह्नं मध्ये कृत्वोदग्दक्षिणायतमधर्चतुर्थप्रमाणं मुखसूत्रं प्रसार्य तत्प्रान्त-
द्वयमपि चिह्नयेत् । प्रतिसूत्रं रेखा एव वा कुर्यादिति प्रयोगः ।
भूमुखरेखाग्रस्पृक्१६ प्रसारयेत्१७ सूत्रमुभयतो बाहू ।
सूत्रप्रसृतिर्वज्रवद्गणगतभूमौ भवेदित्थम् ॥ ८२ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
[Fn1] १ 'समितं । २ 'समितमिति । ३ क्षेत्र° । ४ °क्षेत्र° । ५ तत्सिद्धा । ६ °रत्न ।
[Fn2] ७ डल्लंवश्चय° । ८ भ्याद्वक्त्रं । ९ लवोपि ग्रहीतव्यस्तावत्क्षेत्र° । १० प्रथपद° । ११ दलेत ।
[Fn3] १२ दलेनाभ्यर्धेन । १३ 'प्रमाणग्वक्त्रं । १४ तच्चिह्ला । १५ वक्त्रं । १६ °स्पक् । १७ सारयेत् ।

श्रेढीव्यवहारः १०६

भूरेखाग्राद् दक्षिणान्मुखरेखाग्रं¹ दक्षिणं यावत् सूत्रं प्रसारयेदेष दक्षिणो भुजः, ततो वामाद्²
भूरेखाग्राद् वाममेव मुखरेखाग्रं यावत् सूत्रं प्रसारयेदेष वामो भुज³ इति लम्बभूवदनभुजनिय-
न्त्रितप्रथमपदश्रेढीक्षेत्रं सन्निवेशितसंसर्गतो⁴ भवति । अपवादस्तु--सूत्रप्रसृतिर्वज्रवदृणगतभूमौ⁵
भवेत् इत्थम्‌ । ‘चयदलहीनं मुखं धरा भवती’ति कर्मणा साधिताया भुव ऋणात्मकत्वे जाते सति
स एव हास्तिको लम्बकः स एव⁶ धरासूत्रपातः स एव च वक्त्रसूत्रविन्यासः भुजसूत्रमेव
त्वन्यथा भवति, भूरेखाग्राद्दक्षिणाद् वामं मुखरेखाग्रं यावन्नीत्रसूत्रमुपरि⁷ त्र्यश्रे वामो भुजो जायते
अधस्त्यश्रे दक्षिणो भुजो जायते, वामभूसूत्राग्राद्⁸ दक्षिणावक्त्रसूत्रप्रान्तं (यावन्) नीतं⁹ सूत्रमुपरि
त्र्यश्रे दक्षिणो भुजः अधस्त्यश्रे वामो भुजो जायते । एवं सति त्र्यश्रद्वयात्मकं¹⁰ श्रेढीक्षेत्रं भवति ।

इदानीमस्मिन्नृणगतभूमिवशाद् वज्रवद्भुजसूत्रपातजनितत्र्यश्रद्वयात्मके श्रेढीविशेषे स
हास्तिको लम्बस्त्र्यश्रयोर्विभज्यते--

उपरि त्र्यश्रे लम्बो भूमितिरहितेन भाजितं वदनम् ।

‘सचया सा स्याद् वक्त्र’¹¹ मिति कर्मणा साधितं वदनं स्वात्मनैव भूपरिमाणरहितेन
भाजितं सदुपरि स्थिते त्र्यश्रे लम्बो¹² भवति वक्त्ररेखामध्यात्¹³ भुजसूत्रसम्पातस्थानं यावत्,
ततः प्रभृति भूरेखामध्यं यावत्तदधस्त्यश्रे¹⁴ लम्बो भवति, तस्य करणम्--

रूपात्तस्यापगमेऽधस्त्यश्रे जायते लम्बः ॥ ८३ ॥

तस्योपरित्र्यश्रसम्बन्धिनो लम्बस्य रूपाच्छुद्धौ¹⁵ शिष्टमधस्तनत्र्यश्रलम्बकप्रमाणं भवति ।

इत्थं प्रथमपदे हास्तिकलम्बे धनर्णविभागेन भुजभेदाद् द्विविधं श्रेढीक्षेत्रं कृत्वा परपदा-
वधिकं क्षेत्रं कथं कार्यमित्याह--

इत्थं श्रेढीक्षेत्रं कृत्वेष्टलम्बके मुखं कल्प्यम् ।
इष्टावलम्बगुणितं¹⁶ धरोनमुखमवनिमुखवदनम् ॥ ८४ ॥

अनेन प्रकारेण हास्तिकं लम्बश्रेढीक्षेत्रं विरचय्याभिप्रते पञ्चकादिलम्बके समस्तश्रेढी-
क्षेत्रसम्बन्धिवदनं साध्यम् । सचया धरा हास्तिकश्रेढीक्षेत्रसम्बन्धिवदनं, (तत्) तत्सम्बन्धिन्यैव
धरया ऊनमीप्सितलम्बगुणितं तत्प्रागानीतभूमिप्रमाणेन¹⁷ युतमिष्टलम्बकश्रेढीवदनं भवति ।
तदत्र भूमिर्यैव प्रथमपदश्रेढ्याः¹⁸ सैव । पदान्तरेषु¹⁹ लम्बान्यतात्वे वदनप्रमाणभेदः प्रवर्त्तत एवेति
क्षेत्रं प्रकल्प्यम्²⁰ ।

¹ भूरेखाग्रांदक्षिणा° । ² वासाद् । ³ भुजे । ⁴ संसर्गतो । ⁵ प्रसृतिवज्र° । ⁶ सप ।
⁷ यावत्रीत° । ⁸ सूत्राप्राग् । ⁹ नीते । ¹⁰ त्र्यश्रद्वया° । ¹¹ वत्क्रं । ¹² लंभो । ¹³ वत्क्र° ।
¹⁴ यावतदधस्त्यश्र । ¹⁵ रूपाद्बुद्धौ । ¹⁶ इष्टाविलंब° । ¹⁷ तत्प्रागनीतभूम° । ¹⁸ श्रेढाः ।
¹⁹ पादान्तरेषु । ²⁰ क्षेत्रकल्प्य ।

११० श्रेढीव्यवहारः
इदानीमाद्युत्तरिकायाः क्षेत्रगतेर्भेदेन गणितमाह—
व्येकपदार्धघ्नचयः सादिः^१ पदसङ्गुणो भवेद् गणितम् ।
श्रेढीक्षेत्रे^२ तु फलं भूमुखयोगार्धलम्बहतिः ॥ ८५ ॥
विरूपस्य पदस्यार्धेन हतश्चय आदिना सहितः पदेन सङ्गुणितः सङ्कलितं भवति ।
तथा भूमेर्मुखस्य च यो योगस्तदर्धस्य लम्बस्य च घातः^३ श्रेढीक्षेत्रफलं भवति । किमाद्युत्तर-
पदप्रकृतीदमिति तन्न^४ ज्ञायते, केवलं तु श्रेढीक्षेत्रमित्येव^५ ज्ञायते, ज्ञायमानं भूवदनलम्बं^६, तदा न
'व्येकपदे'त्यादिना सिद्धिरस्तीति लक्षणान्तरारम्भः ।
यथा प्रश्नः—
द्व्यादित्रिचयश्रेढ्यां किं गणितं पञ्चके पदे
यस्यां श्रेढ्यां प्रथमपदं द्वौ हस्तौ क्षेत्रतः^७ द्वितीयपदं पञ्च तृतीयपदमष्टौ चतुर्थं
पदमेकादश^८ पञ्चमं पदं चतुर्दश सा श्रेढी समस्तात्क्षेत्रतः कियतः प्रमाणमिति ।
न्यासः— आ २, उ ३, पद ५ ।
अत्र पदमिदं पञ्च ५, व्येकं ४, अस्यार्धम् २, एतेन चयोऽयं ३ गुणितो जातः
६, आदिनाऽनेन २ युक्तः ८, पदेनानेन ५ गुणित इति लब्धं फलम् ४० ।
एतैराद्युत्तरपदैः^९ कीदृक् क्षेत्रं भवति । 'पदमेकं तल्लम्ब' इति लम्बो हस्तः १,
चयस्यास्य ३ दलं ३/२, एतेन मुखमिदं^१० २ हीनं १/२, यैषा धरा सा^११ चयेनानेन ३ युक्ता
वक्त्रं^१२ ७/२, 'भूमुखे'त्यादिना फललाभः^१३ । एतद्धास्तिकं क्षेत्रम् ।
न्यासः—
७/२ मुखं
-----------------------------------------/
\ | /
\ | /
\ | १ लम्बः /
\ | /
\ | /
\ v /
---------------------------/
१/२ धरा
अस्य हास्तिकक्षेत्रस्य क्षेत्रफलम्—भूमुखयोगः ४, अर्धं २, लम्बेन १ एतद्गुणितं तदेव २ ।
प्रथमपदे उत्तराभावादादिरेव फलमिति ।

^१ साध्यः । ^२ श्रेढीक्षेत्रे । ^३ घातः । ^४ तय । ^५ ॰क्षेत्र॰ । ^६ ज्ञायमानभूवदनलंबं । ^७ क्षेत्र॰ ।
^८ ॰दशे । ^९ एतेराद्युत्तर॰ । ^१० सुख॰ । ^११ पषा । ^१२ वक्तं । ^१३ भुजलाभः ।

कर्म—पदं १/२ रूपेण १ हीनं विसदृशच्छेदत्वात् 'छेदनमच्छेदनस्य रूपं स्या'दिति रूपस्य
रूपे छेदे⁵ कृते 'तुल्येन भागजातौ छित्त्वा छेदेने'त्यादिना छेदसादृश्ये कर्मणि⁶ जातम् | १/२ २/२ |
अर्धाद् द्वौ द्विच्छेदौ पातयितव्यावधिकत्वान्न पतत इति यावत्सम्भवमर्धमेव संशोध्यीयराशौ
निःशेषिते व्ययराशिरर्धमवशिष्यते तच्च
'स्याद्योगे० वियदूनेभ्यो वियोगे तद्विपर्ययः'⁷
इति धनात्मकं सद्विपर्ययादृणं जायते | १/२ + | इयति कृते जातं व्येक इति, तस्यार्धं | १/४ + |, चयेन
३ गुणितं | ३/४ + |, आदिः (२) एतेन युतमिति विसदृशच्छेदत्वात् 'छेदनमच्छेदनस्य रूपं
स्या'दिति रूपद्वयस्य¹⁰ रूपे छेदने कृते 'तुल्येन भागजातौ छित्त्वे'त्यादिना छेदसादृश्यकर्मणि

११२ श्रेढीव्यवहारः

अत्रैवं¹ क्षेत्रकरणम्--'पदमेकं तल्लम्ब' इति लम्बः १, चयस्यास्य ३ दलेन ३/२ मुखं २
हीनमिति प्राग्वत् धरा १/२; एषैव भूमिः चयेन ३ सहिता ७/२ एतद् वक्त्रं, 'कुर्यात् सूत्रेण तच्चिह्न'-
मित्यादि प्राग्वत्, धनात्मकत्वात् 'सूत्रप्रसृतिर्वज्रवदि'त्यादि नास्ति । इत्थं हास्तिकश्रेढीक्षेत्रम् ।
न्यासः-- ७/२ मुखं
[चित्रम्: समलम्ब-क्षेत्रम् (Trapezoid)]
[L6a] मुखम् = ७/२
[L6b] लम्बः = १
[L6c] धरा = १/२

अथाधिकक्षेत्ररचना--धरोनमुखम् ३, इष्टावलम्बेन १/२ गुणितम् ३/२, अवनियुक् २
एतद्वक्त्रम् ।

न्यासः-- २ मुखं
[चित्रम्: समलम्ब-क्षेत्रम् (Trapezoid)]
[L10a] मुखम् = २
[L10b] लम्बः = १/२
[L10c] धरा = १/२

अतः क्षेत्रफलम्²--भूमुखयोगः | ५/२ |, अस्यार्धं | ५/४ |, लम्बेन³ | १/२ | गुणितं | ५/८ | ।

अत्र ब्रुवते यद्यनयोरेवाद्युत्तरयोर्हास्तिकक्षेत्रफलं⁴ रूपद्वयं तर्हि आधिके रूपेण भाव्यं कथं
पञ्चाष्टभागा इति, तत्रायं न्यायः--यदीदं⁵ हास्तिकं क्षेत्रं समचतुरश्रमुच्यते⁶ तदर्धे रूपे
आयतचतुरश्रे तदर्धं फलं, इदं च क्षेत्रं शरावाकृति सर्वत एव हास्तिकं पृथक्पृथक्-
प्रमाणभूवदनभुजं, तस्मादस्य प्रथममर्धमल्पं द्वितीयं तु विपुलमिति कुतोऽनयोः समांशता ।
तथा च प्रथमार्धस्य यद्वक्त्रं तदुत्तरार्धस्य भूमिः २, वक्त्रं | ७/२ | लम्बः | १/२ | इति
विस्तारस्तावदुपचित एव, क्षेत्रफलंच भूमुखयोगस्यास्य | ११/२ | अर्धं | ११/४ | लम्बेन १/२ गुणितं
| ११/८ | प्रथमार्धफलस्यास्य च⁷ योगो हास्तिकफलमेव रूपद्वयम् ।

पञ्चराशिकं चात्र प्रत्ययनिबन्धनमस्ति । अर्धभुवोऽर्धचतुर्थवक्त्रस्य रूपलम्बस्य क्षेत्रस्य

¹ अत्रैव । ² क्षत्रं । ³ लवेन । ⁴ पद्यनयोरेखा० । ⁵ यदीयं । ⁶ ०चतुरश्राद्युच्यते ।

श्रेढीव्यवहारः ११३
यदि रूपद्वयं क्षेत्रफलं तदाऽर्धभुवो द्विवक्त्रस्यार्धलम्बस्य किमिति, भूवदने समस्य न्यासः—
| भू ४ | ५/२ भू |
| ल १ | १/२ ल |
| फ २ | |
‘नीते फलेऽन्यपक्षमि’त्यादिना लभ्यते ५/८, इदं प्रथमार्धे क्षेत्रफलम् ।
अथापरं पञ्चराशिकम्—अर्धभुवोऽर्धचतुर्थवक्त्रस्य१ रूपलम्बस्य फलं यदि द्वौ त(दा)
द्विभुवोऽर्धचतुर्थवक्त्रस्यार्धहस्तलम्बस्य किमिति । भूवदने समस्य न्यासः—
| ४ | ११/२ |
| १ | १/२ |
| २ | |
‘नीते फलेऽन्यपक्ष’मित्यादिना लभ्यते द्वितीयार्धे क्षेत्रफलं । ११/८ ।
तदेवं क्षेत्रस्वरूपवशादर्धयोः फलवैषम्यम्२ । अत एव राशिगते गणितान्तरं वक्ष्यति
‘निर्विकलपदघ्नचय’ इत्यादि ।
न्यासः— आ २, उ ३, ग | १/२ | ।
निर्विकलं पदं (०), अनेन चयः ३ गुणितः ‘सङ्गुगणे (खेन) च खमेवे’ति भवति ०,
आदिना २ सहितः ‘क्षेपसमं खं योगे’ इति भवति २, एषोऽनष्टसंज्ञोऽग्रेऽपेक्षमाणो३ द्वितीयस्थाने
स्थाप्यः, एष एव च मुखेन २ अन्वितः ४, चयेन ३ विहीनः४ १, निर्विकलपदम् (०) अस्यार्धं
शून्यमेव ततः सङ्गुणेन ‘खेन च खमेवे’ति शून्यमेव, विकलं । १/२ । एतेन५ गुणित उपरि
द्वितीयस्थानस्थापितोऽनष्टसंज्ञको राशिः रूपद्वयं २ जातं रूपमेकं १, एतद्६ गणितं समग्र-
प्रथमपदस्य । रूपद्वयस्यार्धं रूपमिति ।
अथापरः प्रश्नः—
पञ्चोत्तरद्विकादेः पञ्चमभागे पदे कथय ॥ १०३ ॥
यस्याः प्रथमं पदं रूपद्वयप्रमाणं उत्तराणि पदानि यथोत्तरं पञ्चप्रचयानि पञ्चमो
भागः पदं सा श्रेढी समग्रपदसमासेन किम्फला७ भवतीति कथय ।
न्यासः—
| आ | उ | ग |
| २ | ५ | १/५ |
१ वक्त्रस्य । २ ०वशादर्धयो फलं वैष० । ३ उपेक्ष्यमाणो । ४ विहीन । ५ येतेन । ६ यत० ।
७ किंफलं ।

११४ श्रेढीव्यवहारः
पदं | १/५ |¹ व्येकमिति रूपं सवर्णितं | ५/५ | न पततीति विपरीतशुद्ध्या व्ययराशिशेष
ऋणात्मकोऽवतिष्ठते² | ४+/५ |, तस्यार्धं | २+/५ |, चयेन ५ गुणितं गुण्यगुणकयोश्छेदांशापवर्तनात्
२+, आदिना २ युतमिति समधनर्णयोगे शून्यं जायते³ ०, एतत् पदेन | १/५ | सङ्गुणितं शून्यमेव,
नास्ति क्षेत्रफलमत्रेति । तत्किमिति चेत् ननु गणि(त)मेवात्र प्रमाणम् । एवंविधेष्वप्युत्तरपदेषु
गणितं शून्यमेव भवति । तथा शून्यादस्मादाद्यादयस्त⁴ एवायान्ति यथा—
आदावज्ञाते तदानयनार्थो न्यासः— | आ | उ | ग | फ | / | ० | ५ | १/५ | ० |
‘आदिः पदहृतगणितमि’त्यादिना कर्म । तत्र गणितं शू(न्यं) ०, पदेनानेन । १/५ | हतं⁵
शून्यमेव, निरेकगच्छेन | ४+/५ | हतस्य चयस्यास्य | ४+ | दलेन | २+ | ऊनमिति वियोगे सति
संयोग⁶ एव शून्ये रूपद्वये क्षिप्ते रूपद्वयम् २ ।
उत्तरेऽज्ञाते तदानयनार्थो न्यासः— | आ | उ | ग | फ | / | २ | ० | १/५ | ० |
‘पदहृतफलं⁷ मुखोनमि’त्यादिना कर्म । फलं ०, पदेन | १/५ | हृतं शून्यमेव ०, मुखेन २ ऊनं
‘स्याद्योगे⁹ वियदूनेभ्यो वियोगे तद्विपर्यय’ इति जातं २+, निरेकस्य पदस्य | ४+/५ | दलेन | २+/५ |
हृतं⁸ ‘(छेदांशविपर्यासे हरस्य विहिते) विधिः पूर्वः’ इति प्रत्युत्पन्नः | १०/२ | छेदांशयोरपवर्तने¹⁰
ऋणयोश्च धनं भवति लब्धमुत्तरप्रमाणम् ५ ।
अथ पदेऽज्ञाते न्यासः— | आ | उ | ग | फ | / | २ | ५ | ० | ० |
‘अष्टोत्तरहतफलत’ इत्यादिना कर्म । फलम् ० अष्टहतं ० तथोत्तरेण ५ हतं ०, आदिः
२ द्विघ्नः ४ अस्य च प्रचयस्य चास्य ५ विवरं १ अस्य कृतिः १, अनया युक्तमिति जातं १
अस्मान्मूलमिति १ मुखेन २ स्वगुणेन ४ ऊनमिति यावत्सम्भवं शुद्धौ¹¹ व्ययराशि(शेष)मृणं
३ +, चयेन ५ सहितं धनर्णगत्या जातं २, द्वाभ्यां भक्तं १ तथा चयेन ५ भक्तं १/५, एष
गच्छः ।
अथाद्युत्तरयोरज्ञातयोस्तन्मिश्रे सप्तके ज्ञाते न्यासः—
आद्युत्तरयुतिः ७, ग¹² १/५, फलं शून्यम् ।
‘विपदपदवर्गे’त्यादिना कर्म । पदं | १/५ | वर्गः | १/२५ | पदेन हीनं सवर्णनं कृत्वा
यावत्सम्भवं शुद्धौ व्ययराशिशेषमृणं | २४+/२५ | दलं | १२+/२५ | मिश्रेण (७) गुणितं
¹ | १/५ | । ² ॰कोतिष्ठते । ³ जायते ॰ । ⁴ ॰द्यार्दय° । ⁵ स्वतं । ⁶ सगम । ⁷ ॰दस्वत° ।
⁸ स्वतं शून्यमेव ॰ । ⁹ ॰अग्र्य । ¹⁰ च्छेदां॰ । ¹¹ शुद्धे । ¹² ग १/५ ।

ो शून्यीकरोति । १५ गुणितं । १६ °लंबनस्य । १७ °रूदयभेदः । १८ दले ।`

Wait! Let's carefully verify every single line and every single word!

Let's check line 2 (first printed line after title):
Title:
श्रेढीव्यवहारः (middle) १२५ (right)

Line :
Look at the fractions:
Are they:
। ३४/५ + । or । ३४/२५ + ।?
Wait! Look at line 18:
। ६९/४० । । -> wait, look at line 18:
। ६९/४० । । - wait, in line 18, is it ६९/४० or ४९/४० or something?
Let's check the math:
Line 16-17:
"यथाऽधस्त्र्यश्रे क्षेत्रफल॑ भूमुखयोगः ३/२ +" -> wait! Look at the fraction after भूमुखयोगः:
Top is ३, bottom is २, plus sign? Or is it १/२ + ?
Wait, let's look at the image:
भूमुखयोगः ३/२ +? No, top is ३, bottom is १ or ५?
Wait, look at line 17:
अतोऽर्धं ३/४ + लम्ब्रेन -> wait, it

An exact line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Devanagari:

११६ श्रेढीव्यवहारः
इति कर्म नास्ति, 'सूत्रप्रसृतिर्वज्रवदित्या'दि कार्यम् । एवं त्र्यश्रद्वये जाते उपरि त्र्यश्रे
लम्बः । ९/१० । अधस्त्यश्रे लम्बः । १/१० ।
न्यासः—
९/२ मुखं
९/१० लम्बः
१/१० लम्बः
१/२ + भूः
एतत् प्रथमपदक्षेत्रम् । धरोनमुखं ५, इष्टावलम्बेन । १/५ । गुणितं १, अवनियुतं । १/२ ।,
एतद् वदनं इष्टावलम्बे क्षेत्रे ।
न्यासः—
१/२ मुखं
१/५ लम्बः
१/२ + धरा
भूमुखयोगः शून्यं ०, अर्धं ०, लम्बेन² । १/५ । हतमिति (फलं) शून्यम् । यद्वा उपरि त्र्यश्रे
भूमुखयोगार्धम्³ । १/४ ।, लम्बेन १/१० गुणितं

श्रेढीव्यवहारः ११७

स्नेहपात्रे तैलेन पूर्णे तदधस्तात्सूक्ष्मं सुषिरं जातं, तेन तैलं शनैः स्रवति, स च कुतपो
योजनत्रयं प्रापयितव्यः । तस्य च तत्रापकस्य प्रथमे योजने दश पणः भाटकं, द्वितीयेऽष्टौ,
तृतीये षट् इति तस्य क्रोशभाटकं१ कि ? अयं भावः—यस्याः प्रथमपदं दश द्वितीयतृतीये
यथोत्तरं न्यूने चतुर्थो भागः पदं सा श्रेढी समग्रपदसमासेन किंफला स्यादिति ।

न्यासः— | श्रा | उ | प |
| १० | २+ | १/४ | १

पदं १/४ व्येकमिति रूपं सर्वणितं | ३/४ | न पततीति२ विपरीतशुद्ध्या व्ययराशि (शेष) ऋणं
(३/४ + अस्य दलं) | ३/८ + | चयः २+ गुणितः ‘ऋणमृणधनयोर्घातो धनमृणयो’रिति ऋणात्मकं
सद्धनात्मकं जायते | ३/४ |, आदिना १० युतं | ४३/४ |, एतत्३ पदेन | १/४ | संगुणितं४ | ४३/१६ |, अतो
लब्धपणौ द्वौ २ शेषं५ | ११/१६ | पणभावात्काकिणीलाभार्थं चतुर्गुणितांशं६ | ४४/१६ | अतो लब्धं
काकिन्यौ २ काकिनीभागाश्च | ३/४ | ।

पूर्व(व)दत्रापि क्षेत्ररचना—पदमेकं तल्लम्बः १, चयस्यास्य७ २+ दलेन १+ हीनं मुखं
१० ‘शोध्यं यदा धनमृणादृणं८ धनाद्वा तदा क्षेप्यमि’ति जातं ११ एषा धरा, एषैव चयेन २+
सहिता ‘धनयोधनंमृणमृणयोर्धनर्णयोरन्तरम’ति जातं ९, एतद्वक्त्रम् । रूपलम्बे इदं क्षेत्ररचनम् ।

न्यासः—

६ मुखं
┌────────────────────────────────┐
│ १ | लम्बः │
└────────────────────────────────┘
११ धरा

इष्टलम्बके क्षेत्रदर्शनं यथा—धरया ११ ऊनं मुखं ६ ‘अधिकमूना’दिति वचनाद्वय-
राशिः ऋणं २+, इष्टलम्बकेन९ | १/४ | गुणितं | १/२ + | अवनि ११ युतमिति ‘धनर्णयोरन्तरमि’ति
जात(म्) | २१/२ |, एतद् वक्त्रम्१० ।

न्यासः—

२१/२ मुख १/४ लम्बः
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
└────────────────────────────────────────────────────────┘
११ भूः

अत्र भूवदनसमासः | ४३/२ |, अर्ध | ४३/४ |, लम्बेन११ १/४ गुणितं१२ | ४३/१६ |, अतो लब्धपणौ
२ काकिन्यौ २ काकिनीभागाश्च१३ ३/४, इदं च ‘कुतपे तैलसम्पूर्णे’ इत्यादिकस्य फलम्१४ ।

१ क्रोश° । २ यतीति । ३ यतत् । ४ तं | ४३/१६ | । ५ शेषं ११/१६ । ६ शं | ४४/१६ | ।
७ चयास्या° । ८ धनमृणामृणं । ९ लवकेन । १० वत्र्कं । ११ लवेन । १२ तं | ४३/१६ | । १३ गाश्च ३ ।
१४ कस्य°°° ।