पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

११४ श्रेढीव्यवहारः
पदं | १/५ |¹ व्येकमिति रूपं सवर्णितं | ५/५ | न पततीति विपरीतशुद्ध्या व्ययराशिशेष
ऋणात्मकोऽवतिष्ठते² | ४+/५ |, तस्यार्धं | २+/५ |, चयेन ५ गुणितं गुण्यगुणकयोश्छेदांशापवर्तनात्
२+, आदिना २ युतमिति समधनर्णयोगे शून्यं जायते³ ०, एतत् पदेन | १/५ | सङ्गुणितं शून्यमेव,
नास्ति क्षेत्रफलमत्रेति । तत्किमिति चेत् ननु गणि(त)मेवात्र प्रमाणम् । एवंविधेष्वप्युत्तरपदेषु
गणितं शून्यमेव भवति । तथा शून्यादस्मादाद्यादयस्त⁴ एवायान्ति यथा—
आदावज्ञाते तदानयनार्थो न्यासः— | आ | उ | ग | फ | / | ० | ५ | १/५ | ० |
‘आदिः पदहृतगणितमि’त्यादिना कर्म । तत्र गणितं शू(न्यं) ०, पदेनानेन । १/५ | हतं⁵
शून्यमेव, निरेकगच्छेन | ४+/५ | हतस्य चयस्यास्य | ४+ | दलेन | २+ | ऊनमिति वियोगे सति
संयोग⁶ एव शून्ये रूपद्वये क्षिप्ते रूपद्वयम् २ ।
उत्तरेऽज्ञाते तदानयनार्थो न्यासः— | आ | उ | ग | फ | / | २ | ० | १/५ | ० |
‘पदहृतफलं⁷ मुखोनमि’त्यादिना कर्म । फलं ०, पदेन | १/५ | हृतं शून्यमेव ०, मुखेन २ ऊनं
‘स्याद्योगे⁹ वियदूनेभ्यो वियोगे तद्विपर्यय’ इति जातं २+, निरेकस्य पदस्य | ४+/५ | दलेन | २+/५ |
हृतं⁸ ‘(छेदांशविपर्यासे हरस्य विहिते) विधिः पूर्वः’ इति प्रत्युत्पन्नः | १०/२ | छेदांशयोरपवर्तने¹⁰
ऋणयोश्च धनं भवति लब्धमुत्तरप्रमाणम् ५ ।
अथ पदेऽज्ञाते न्यासः— | आ | उ | ग | फ | / | २ | ५ | ० | ० |
‘अष्टोत्तरहतफलत’ इत्यादिना कर्म । फलम् ० अष्टहतं ० तथोत्तरेण ५ हतं ०, आदिः
२ द्विघ्नः ४ अस्य च प्रचयस्य चास्य ५ विवरं १ अस्य कृतिः १, अनया युक्तमिति जातं १
अस्मान्मूलमिति १ मुखेन २ स्वगुणेन ४ ऊनमिति यावत्सम्भवं शुद्धौ¹¹ व्ययराशि(शेष)मृणं
३ +, चयेन ५ सहितं धनर्णगत्या जातं २, द्वाभ्यां भक्तं १ तथा चयेन ५ भक्तं १/५, एष
गच्छः ।
अथाद्युत्तरयोरज्ञातयोस्तन्मिश्रे सप्तके ज्ञाते न्यासः—
आद्युत्तरयुतिः ७, ग¹² १/५, फलं शून्यम् ।
‘विपदपदवर्गे’त्यादिना कर्म । पदं | १/५ | वर्गः | १/२५ | पदेन हीनं सवर्णनं कृत्वा
यावत्सम्भवं शुद्धौ व्ययराशिशेषमृणं | २४+/२५ | दलं | १२+/२५ | मिश्रेण (७) गुणितं
¹ | १/५ | । ² ॰कोतिष्ठते । ³ जायते ॰ । ⁴ ॰द्यार्दय° । ⁵ स्वतं । ⁶ सगम । ⁷ ॰दस्वत° ।
⁸ स्वतं शून्यमेव ॰ । ⁹ ॰अग्र्य । ¹⁰ च्छेदां॰ । ¹¹ शुद्धे । ¹² ग १/५ ।