पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१०२ मिश्रकव्यवहारः
को नु स राशिर्यस्मात्सकाशादधं¹ दत्तं, शेषादर्धात्मकाद् द्वौ त्र्यंशौ दत्तौ, तच्छेषादपि
पादत्रयं दत्तं, तदवशेषादपि चत्वारः पञ्चभागा दत्ताः, दातव्यवित्तशिष्टं² त्रयो दृश्यन्ते इति ।
स्वभागापवाहेन भागमानीय करणार्थं न्यासः—
| १/२ |
| २/३ |
| ३/४ | दृश्यम् ३ ।
| ४/५ |
राशिः कल्पितो रूपम् १, अतोऽर्धेऽपास्तेऽवशिष्यतेऽर्धम् | १/२ |, अत एतदीयामेव त्रिभाग-
द्वयमपासितुं न्यासः | १/२ | कर्म ‘अवरहरोधर्वच्छेदवधेऽधोंशोनहरघ्न³ ऊर्ध्वांश’ इति जातं | १/६ |,
| २/३ |
प्राग्वत्पादत्रयापवाहे⁴ जातम् | १/२४ |, अतोऽपि पञ्चचतुष्टयापवाहे⁵ जातम् | १/१२० |, एवं भागहीन-
प्रमाणमेतत्⁶, तेन भक्तं दृश्यं ३ भवति राशिप्रमाणम् ३६० । तथा चातोऽर्धे पतिते शेषं
१८०, अतस्त्रिभागद्वये संविशे शते च्युते⁷ शेषम् ६०, अतोऽपि चतुर्भागत्रये पञ्चचत्वारिंशति
शुद्धायां शेषम् १५, अतोऽपि पञ्चभागचतुष्टये द्वादशके निवृत्ते⁸ शेषम् ३, एतत् दृश्यम् ।
शेषोद्देशोऽपि स्तम्भप्रक्रियया⁹ क्रियमाणो न दोषाय । यथा अर्धं | १/२ |, अर्धात्त्रिभागद्वयं
रूपत्रिभागः | १/३ |, अर्धाद्रूपत्रिभागहीनात् त्रयश्चतुर्भागा रूपाष्टभागः | १/८ |, रूपार्धरूपत्रिभाग-
रूपाष्टभागहीनात् पञ्चभागचतुष्टयं रूपत्रिंशद्भागः | १/३० |, एषां स्थापनम् | १/२ | १/३ | १/८ | १/३० |,
एषां युतिः | ११९/१२० |, एतद्विहीनं रूपम् | १/१२० |, एतेन दृश्यं ३ भक्तं ३६०, तदिदं तुल्यं पूर्वेण ।
विशेषोद्देशके करणसूत्रमार्यापरार्धम्—
अधिकादूनस्य¹⁰ गमो विशेष इति गदितो विधिरन्यः ॥ ७४ ॥
भागोद्देशस्याज्ञातस्वरूपत्वात्तद्विशेषोऽप्यज्ञातः कथं स्थाप्यताम्, अस्थापिते तु तस्मिन्
फलाप्राप्तिः, तदप्राप्तौ भागस्वरूपापरिज्ञानं तद्विशेषालाभश्च । ततोऽपि तदितरेतराश्रयाद-
गणितव्यमेतदिति पन्थानं दर्शयति । नात्र काचिद् व्यग्रता कार्या । यो¹¹ भागो तद्विशेषश्चोद्दि-
श्यते तौ भागौ यथा भागात्मकतयैव स्थाप्येते¹², तद्वद् यस्तद्विशेषोऽस्ति सोऽपि भागात्मक एव
स्थाप्यः, तद्विशेषानयनं कथमिति चेत्, अधिकादानष्टादूनस्य गमो निवृत्तिस्तच्छेषं विशेष इह
सूत्रे प्रतिपादितः । एवं भागेषु क्लृप्तेषु शिष्टो विधिः स्तम्भशेषप्रक्रियामध्यादन्यतमो
गदित एवेति ।
¹ ॰दवं । ² तदाव्यवित्तं । ³ ॰हरच । ⁴ ॰प्रवाहे । ⁵ यं चतुष्ट॰ । ⁶ ॰प्रमामेतत् ।
⁷ २८१ अतस्त्रिभागद्वये संविशेराते चूते । ⁸ तिवृत्ते । ⁹ स्तंभनं प्र॰ । ¹⁰ अधिकातूनम्य । ¹¹ यो ।
¹² स्थाप्यते ।