पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

मिश्रकव्यवहारः १०३
उदाहरणम्--
गोयूथतोऽर्धपादौ पूर्वापरगौ तयोर्विशेषो यः ।
स द्विगुणः पञ्चहृतः सौम्यामगमत्¹ त्रयः शेषाः ॥ ९८ ॥
तस्य गोमण्डलस्य किं प्रमाणं यस्यार्धे पूर्वा दिशं गते, पादे च पश्चिमाम्, अर्धपादान्तरे
द्विगुणे पञ्चहृते सौम्यां, त्रयो गावः शेषा इति ।
न्यासः— १/२ | १/४ एतद्विशेषः १/४ द्विगुणः २/४ पञ्चभक्तः १/१०, इतीदं सूत्रयोजनाज्जातम्
३/४ | १/४ | १/१० । इदानीं पूर्वसूत्रात्कर्म तद्यथा-- भागयोगः | १७/२० | एतस्मिन् रूपात्पतिते शेषं | ३/२० |,
अनेन दृश्यं ३ भक्तं 'छेदांशविपर्यास' इति कर्मणा जातं गोवृन्दप्रमाणम् २० । तथा हि अतोऽर्धं
१०, पादः ५, एतद्विशेषः पञ्च, द्विगुणा दश, पञ्चभागाद् द्वाविति २, दृश्यम् ३ ।
मूलादिशेषोद्देशे करणसूत्रमार्या —
मूलासन्नचतुर्गुणदृश्यात्पदवर्गसंयुतान्मूलम् ।
सपदं तदर्धवर्गो निरंशरूपेण दृश्यहृतिः ॥ ७५ ॥
मूलासन्नं वा दृश्यं स्याद् अंशासन्नं वा । मूलासन्नं चेत् तच्चतुर्भिर्गुणयेत्, ततो मूलसङ्-
ख्यावर्गेण योजयेत्, ततो मूलं च गृह्णीयात्, तत्र च तां मूलसङ्ख्यां क्षिपेत्, अथ दलयेत् तस्य
वर्गं कुर्यात्, एवं वा वृन्दरूपं भवति । अथ यदि भागासन्नं दृश्यं तदा तदंशहीनेन रूपेण दृश्यं
विभजेदिति वृन्दरूपं भवति । आसन्नकर्मणि कृते च यद्यदसावुद्दिशति² तेन तेनोक्तवत्कर्म
कर्तव्यमिति ।
उदाहरणम्—
मूलं शेषात्षष्ठः शेषपदं शेषपञ्चमो दत्तः ।
राशेः शेषस्य पदद्वितयं³ रूपाष्टकं शिष्टम् ॥ ६६ ॥
को नु स वर्गराशिय॑स्य मूले दत्ते शेषस्य⁴ षड्भागे च शेषस्य⁵ पदे शेषस्य पञ्चमे
शेषस्य⁶ मूलद्वये चाष्टौ रूपाण्यवशिष्यन्त इति ।
न्यासः— मूलं १ शेषांशः⁷ | १/६ | शेषात्स्वमूलं⁸ १ शेषात्स्वांशः⁹ | १/५ | शेषात्स्वमूले २
दृश्यं रूपाणि¹⁰ ८ ।
इह मूलासन्नं दृश्यं ८, चतुर्गुणं ३२, पदसङ्ख्यायाः २ वर्गः ४, एतेन संयुतं ३६, अतो
मूलं ६, पदसङ्ख्यया¹¹ २ युतं ८, अस्यार्धं ४, वर्गः १६, यद्येतावत्तदेतदेव वृन्दस्वरूपं जातमेव,
¹ °गमू । ² यद्यदासा° । ³ पदद्वयं । ⁴ शेषस्व । ⁵ शेषस्वप्रदेशेषस्व । ⁶ शेषस्व ।
⁷ शेषांशस्वः । ⁸ °मूल्यं ६ । ⁹ शेषाः स्वाः । ¹⁰ रूप । ¹¹ ˚संख्याया ।