पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

११२ श्रेढीव्यवहारः

अत्रैवं¹ क्षेत्रकरणम्--'पदमेकं तल्लम्ब' इति लम्बः १, चयस्यास्य ३ दलेन ३/२ मुखं २
हीनमिति प्राग्वत् धरा १/२; एषैव भूमिः चयेन ३ सहिता ७/२ एतद् वक्त्रं, 'कुर्यात् सूत्रेण तच्चिह्न'-
मित्यादि प्राग्वत्, धनात्मकत्वात् 'सूत्रप्रसृतिर्वज्रवदि'त्यादि नास्ति । इत्थं हास्तिकश्रेढीक्षेत्रम् ।
न्यासः-- ७/२ मुखं
[चित्रम्: समलम्ब-क्षेत्रम् (Trapezoid)]
[L6a] मुखम् = ७/२
[L6b] लम्बः = १
[L6c] धरा = १/२

अथाधिकक्षेत्ररचना--धरोनमुखम् ३, इष्टावलम्बेन १/२ गुणितम् ३/२, अवनियुक् २
एतद्वक्त्रम् ।

न्यासः-- २ मुखं
[चित्रम्: समलम्ब-क्षेत्रम् (Trapezoid)]
[L10a] मुखम् = २
[L10b] लम्बः = १/२
[L10c] धरा = १/२

अतः क्षेत्रफलम्²--भूमुखयोगः | ५/२ |, अस्यार्धं | ५/४ |, लम्बेन³ | १/२ | गुणितं | ५/८ | ।

अत्र ब्रुवते यद्यनयोरेवाद्युत्तरयोर्हास्तिकक्षेत्रफलं⁴ रूपद्वयं तर्हि आधिके रूपेण भाव्यं कथं
पञ्चाष्टभागा इति, तत्रायं न्यायः--यदीदं⁵ हास्तिकं क्षेत्रं समचतुरश्रमुच्यते⁶ तदर्धे रूपे
आयतचतुरश्रे तदर्धं फलं, इदं च क्षेत्रं शरावाकृति सर्वत एव हास्तिकं पृथक्पृथक्-
प्रमाणभूवदनभुजं, तस्मादस्य प्रथममर्धमल्पं द्वितीयं तु विपुलमिति कुतोऽनयोः समांशता ।
तथा च प्रथमार्धस्य यद्वक्त्रं तदुत्तरार्धस्य भूमिः २, वक्त्रं | ७/२ | लम्बः | १/२ | इति
विस्तारस्तावदुपचित एव, क्षेत्रफलंच भूमुखयोगस्यास्य | ११/२ | अर्धं | ११/४ | लम्बेन १/२ गुणितं
| ११/८ | प्रथमार्धफलस्यास्य च⁷ योगो हास्तिकफलमेव रूपद्वयम् ।

पञ्चराशिकं चात्र प्रत्ययनिबन्धनमस्ति । अर्धभुवोऽर्धचतुर्थवक्त्रस्य रूपलम्बस्य क्षेत्रस्य

---

¹ अत्रैव । ² क्षत्रं । ³ लवेन । ⁴ पद्यनयोरेखा० । ⁵ यदीयं । ⁶ ०चतुरश्राद्युच्यते ।