पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१०४ मिश्रकव्यवहारः
तथा हि अस्मात् पदद्वयं ८ । दृश्यं ८, यदा त्वस्मात्पदमप्यस्ति तदेतदेव दृश्यपदे¹ स्थितं भागासन्नं
जातः पञ्चभागोनरूपेण | ४/५ | हरेदिति जातं २०, यद्येतावत्तदैतदेव वृन्दं यस्य पञ्चभागः ४ शेषः
१६ अन्यत्पूर्ववत् । अत्राप्युपरि यदा पदमस्ति² तदेव दृश्यं मूलासन्नं चेति चतुर्गुणं ८०, मूलसङ्-
ख्यायाः १ वर्गः १, युतः ८१, अतो मूलं ९, पदं १, सहितं १०, तदर्धं ५, वर्गः २५, यद्येतावत्त-
दैतदेव वृन्दम् २५, अस्य पदं ५ शेषं प्राग्वत् । अत्रोपरि सम्भवे³ एतदेव दृश्यम् २५ अंशासन्नं
चेति निरंशरूपेण | ५/६ | हृतं ३०, प्रत्ययः प्राग्वत् । पुनर्मूलासन्नत्वाच्चतुर्गुणं १२०, पदवर्गं १
संयुतं १२१, अतो मूलं ११, सपदं १२, तदर्धं ६, वर्गः ३६, एतद् वृन्दम् । तथा हि अस्य मूलं ६,
शेषषष्ठः ५, शेषपदं ५, शेषपञ्चमः ४, शेषपदद्वयं च ८, शिष्टं ८ दृश्यम् ।
भागमूलाग्रोद्देशे करणसूत्रमार्या—
भागोनरूपहृतयोः पदाग्रयोरादिमार्थकृतियुक्तात् ।
इतरस्माच्चन्मूलं⁴ तदादिमार्धान्वितं स्वगुणम् ॥ ७६ ॥
भागेन भागयोगेन वा हीनं यद्रूपं तेन मूलसङ्ख्यां दृश्यं च भजेत्⁵, ततस्तयोर्मध्याद्य-
दादिमं भागोनरूपहृतं मूलं तदर्थस्यानष्टवर्गेण प्रयुक्तमितरदृश्यस्थानं कार्यं, ततोऽस्मान्मूलं
गृहीत्वा अनष्टेनादिमार्धेन युतं, वर्गितं, राशिसङ्ख्या भवति ।
उदाहरणम् —
वानरकुलत्रिभागः स्वत्र्यंशसमन्वितः सरः प्रययौ ।
मूलं च पिपासातँ द्वौ चूततले⁶ स्थितौ शेषौ ॥ १०० ॥
तस्य वानरयूथस्य का सङ्ख्या यस्य त्रिभागे स्वत्रिभागसहिते जलाशय गते, तथा
मूले तृषातुरै⁷, शिष्टौ द्वौ चूततले⁸ स्थिताविति ।
न्यासः— (भागः) | १/३ / १/३ | , मूलं १, दृश्यं २ ।
अत्र त्रिभागस्य स्वत्रिभागेन योजना 'अधरहरघ्नोर्ध्वहरेऽधोंशयुतहरघ्न आद्यंश'
इत्यनेन कार्या जायते | ४/९ |, एतेन भागोनोनं रूपम् | ५/९ |, तेन हृते पदे दृश्ये च | ९/५ | १८/५ | ।
आदिमस्य | ९/५ | अ(र्ध)स्य | ९/१० | कृतिः | ८१/१०० |, अनेनेतरत् | १८/५ | सवर्णनाद्विशत्या
गुणितच्छेदंशं | ३६०/१०० | युतं जातम् | ४४१/१०० |, अतो मूलं | २१/१० |, एतदादिमार्धेन | ९/१० | अम्वि-
तमपवर्तितं ३, स्वगुणम् ९, एषा वानरयूथसङ्ख्या यस्यास्त्रिभागः ३ तस्य त्रिभागः १ मूलं
३ द्वौ दृश्याविति ।
¹ त्वस्वदप्यस्ति तदेतदेव मुश्यं । ² यदात्पदस्ति । ³ संभवे । ⁴ इतरः साद्य ।
⁵ भजे ८ । ⁶ चूनतले । ⁷ तुस्मायामुरे । ⁸ शततले । ⁹ इति ।