पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

श्रेढीव्यवहारः १०६

भूरेखाग्राद् दक्षिणान्मुखरेखाग्रं¹ दक्षिणं यावत् सूत्रं प्रसारयेदेष दक्षिणो भुजः, ततो वामाद्²
भूरेखाग्राद् वाममेव मुखरेखाग्रं यावत् सूत्रं प्रसारयेदेष वामो भुज³ इति लम्बभूवदनभुजनिय-
न्त्रितप्रथमपदश्रेढीक्षेत्रं सन्निवेशितसंसर्गतो⁴ भवति । अपवादस्तु--सूत्रप्रसृतिर्वज्रवदृणगतभूमौ⁵
भवेत् इत्थम्‌ । ‘चयदलहीनं मुखं धरा भवती’ति कर्मणा साधिताया भुव ऋणात्मकत्वे जाते सति
स एव हास्तिको लम्बकः स एव⁶ धरासूत्रपातः स एव च वक्त्रसूत्रविन्यासः भुजसूत्रमेव
त्वन्यथा भवति, भूरेखाग्राद्दक्षिणाद् वामं मुखरेखाग्रं यावन्नीत्रसूत्रमुपरि⁷ त्र्यश्रे वामो भुजो जायते
अधस्त्यश्रे दक्षिणो भुजो जायते, वामभूसूत्राग्राद्⁸ दक्षिणावक्त्रसूत्रप्रान्तं (यावन्) नीतं⁹ सूत्रमुपरि
त्र्यश्रे दक्षिणो भुजः अधस्त्यश्रे वामो भुजो जायते । एवं सति त्र्यश्रद्वयात्मकं¹⁰ श्रेढीक्षेत्रं भवति ।

इदानीमस्मिन्नृणगतभूमिवशाद् वज्रवद्भुजसूत्रपातजनितत्र्यश्रद्वयात्मके श्रेढीविशेषे स
हास्तिको लम्बस्त्र्यश्रयोर्विभज्यते--

उपरि त्र्यश्रे लम्बो भूमितिरहितेन भाजितं वदनम् ।

‘सचया सा स्याद् वक्त्र’¹¹ मिति कर्मणा साधितं वदनं स्वात्मनैव भूपरिमाणरहितेन
भाजितं सदुपरि स्थिते त्र्यश्रे लम्बो¹² भवति वक्त्ररेखामध्यात्¹³ भुजसूत्रसम्पातस्थानं यावत्,
ततः प्रभृति भूरेखामध्यं यावत्तदधस्त्यश्रे¹⁴ लम्बो भवति, तस्य करणम्--

रूपात्तस्यापगमेऽधस्त्यश्रे जायते लम्बः ॥ ८३ ॥

तस्योपरित्र्यश्रसम्बन्धिनो लम्बस्य रूपाच्छुद्धौ¹⁵ शिष्टमधस्तनत्र्यश्रलम्बकप्रमाणं भवति ।

इत्थं प्रथमपदे हास्तिकलम्बे धनर्णविभागेन भुजभेदाद् द्विविधं श्रेढीक्षेत्रं कृत्वा परपदा-
वधिकं क्षेत्रं कथं कार्यमित्याह--

इत्थं श्रेढीक्षेत्रं कृत्वेष्टलम्बके मुखं कल्प्यम् ।
इष्टावलम्बगुणितं¹⁶ धरोनमुखमवनिमुखवदनम् ॥ ८४ ॥

अनेन प्रकारेण हास्तिकं लम्बश्रेढीक्षेत्रं विरचय्याभिप्रते पञ्चकादिलम्बके समस्तश्रेढी-
क्षेत्रसम्बन्धिवदनं साध्यम् । सचया धरा हास्तिकश्रेढीक्षेत्रसम्बन्धिवदनं, (तत्) तत्सम्बन्धिन्यैव
धरया ऊनमीप्सितलम्बगुणितं तत्प्रागानीतभूमिप्रमाणेन¹⁷ युतमिष्टलम्बकश्रेढीवदनं भवति ।
तदत्र भूमिर्यैव प्रथमपदश्रेढ्याः¹⁸ सैव । पदान्तरेषु¹⁹ लम्बान्यतात्वे वदनप्रमाणभेदः प्रवर्त्तत एवेति
क्षेत्रं प्रकल्प्यम्²⁰ ।

---

¹ भूरेखाग्रांदक्षिणा° । ² वासाद् । ³ भुजे । ⁴ संसर्गतो । ⁵ प्रसृतिवज्र° । ⁶ सप ।
⁷ यावत्रीत° । ⁸ सूत्राप्राग् । ⁹ नीते । ¹⁰ त्र्यश्रद्वया° । ¹¹ वत्क्रं । ¹² लंभो । ¹³ वत्क्र° ।
¹⁴ यावतदधस्त्यश्र । ¹⁵ रूपाद्बुद्धौ । ¹⁶ इष्टाविलंब° । ¹⁷ तत्प्रागनीतभूम° । ¹⁸ श्रेढाः ।
¹⁹ पादान्तरेषु । ²⁰ क्षेत्रकल्प्य ।