पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

श्रेढीव्यवहारः ११७

स्नेहपात्रे तैलेन पूर्णे तदधस्तात्सूक्ष्मं सुषिरं जातं, तेन तैलं शनैः स्रवति, स च कुतपो
योजनत्रयं प्रापयितव्यः । तस्य च तत्रापकस्य प्रथमे योजने दश पणः भाटकं, द्वितीयेऽष्टौ,
तृतीये षट् इति तस्य क्रोशभाटकं१ कि ? अयं भावः—यस्याः प्रथमपदं दश द्वितीयतृतीये
यथोत्तरं न्यूने चतुर्थो भागः पदं सा श्रेढी समग्रपदसमासेन किंफला स्यादिति ।

न्यासः— | श्रा | उ | प |
| १० | २+ | १/४ | १

पदं १/४ व्येकमिति रूपं सर्वणितं | ३/४ | न पततीति२ विपरीतशुद्ध्या व्ययराशि (शेष) ऋणं
(३/४ + अस्य दलं) | ३/८ + | चयः २+ गुणितः ‘ऋणमृणधनयोर्घातो धनमृणयो’रिति ऋणात्मकं
सद्धनात्मकं जायते | ३/४ |, आदिना १० युतं | ४३/४ |, एतत्३ पदेन | १/४ | संगुणितं४ | ४३/१६ |, अतो
लब्धपणौ द्वौ २ शेषं५ | ११/१६ | पणभावात्काकिणीलाभार्थं चतुर्गुणितांशं६ | ४४/१६ | अतो लब्धं
काकिन्यौ २ काकिनीभागाश्च | ३/४ | ।

पूर्व(व)दत्रापि क्षेत्ररचना—पदमेकं तल्लम्बः १, चयस्यास्य७ २+ दलेन १+ हीनं मुखं
१० ‘शोध्यं यदा धनमृणादृणं८ धनाद्वा तदा क्षेप्यमि’ति जातं ११ एषा धरा, एषैव चयेन २+
सहिता ‘धनयोधनंमृणमृणयोर्धनर्णयोरन्तरम’ति जातं ९, एतद्वक्त्रम् । रूपलम्बे इदं क्षेत्ररचनम् ।

न्यासः—

६ मुखं
┌────────────────────────────────┐
│ १ | लम्बः │
└────────────────────────────────┘
११ धरा

इष्टलम्बके क्षेत्रदर्शनं यथा—धरया ११ ऊनं मुखं ६ ‘अधिकमूना’दिति वचनाद्वय-
राशिः ऋणं २+, इष्टलम्बकेन९ | १/४ | गुणितं | १/२ + | अवनि ११ युतमिति ‘धनर्णयोरन्तरमि’ति
जात(म्) | २१/२ |, एतद् वक्त्रम्१० ।

न्यासः—

२१/२ मुख १/४ लम्बः
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
└────────────────────────────────────────────────────────┘
११ भूः

अत्र भूवदनसमासः | ४३/२ |, अर्ध | ४३/४ |, लम्बेन११ १/४ गुणितं१२ | ४३/१६ |, अतो लब्धपणौ
२ काकिन्यौ २ काकिनीभागाश्च१३ ३/४, इदं च ‘कुतपे तैलसम्पूर्णे’ इत्यादिकस्य फलम्१४ ।

१ क्रोश° । २ यतीति । ३ यतत् । ४ तं | ४३/१६ | । ५ शेषं ११/१६ । ६ शं | ४४/१६ | ।
७ चयास्या° । ८ धनमृणामृणं । ९ लवकेन । १० वत्र्कं । ११ लवेन । १२ तं | ४३/१६ | । १३ गाश्च ३ ।
१४ कस्य°°° ।