न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

निग्रहस्थानप्रकरणम् । ३०७
दोषमात्रं च यद्भवता निग्रहस्थानमाख्यातं तत्र प्रसज्यप्रतिषेध एव केवल आ-
श्रीयमाणे हेत्वाभासा अपि च निग्रहस्थाने भवेयुः, साधनाङ्गस्यानभिधानं जा-
ढ्यमेव केवलं निग्रहस्थानं भवेत् , साधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनमपि पर्युदास-
व्याख्यानार्हं भवत्येव ततश्च भूतदोषानुद्भावनमप्रतिभा अभूतदोषोद्भावनं च
निरनुयोज्यानुयोगः ।
अथाभूतदोषोद्भावने ऽपि भूतदोषाप्रतिभानमस्त्येवेति तदेवास्तु निग्रह-
स्थानमित्युच्यते तर्हि मूकत्वमेवैकं निग्रहस्थानं स्यादसाधनाङ्गवचने ऽप्येवं
वक्तुं शक्यत्वादित्युक्तमेव ।
अपसिद्धान्तस्य लक्षणम्—
सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः ॥
अ. ५ आ. २ सू. २५ ।
यं कं चन प्रथम

िपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥-> wait,निपुणमिह, no avagraha. निर्णीताः स्वे निबन्धे निपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥`

• Line 22:
  न्यायोद्गारगभीरनिर्मलगिरा गौरीपतिस्तोषितो

• Line 23:
  वादे येन किरीटिनेव समरे देवः किराताकृतिः ।

• Line 24:
  प्राप्तोदारवरस्ततः स जयति ज्ञानामृतप्रार्थना-

• Line 25:
  नाम्ना ऽनेकमहर्षिमस्तकवलत्पादो ऽक्षपादो मुनिः ॥

• Line 26:
  वादेष्वाप्तजयो जयन्त इति यः ख्यातः सतामग्रणी-

• Line 27:
  र्ग्रन्थौ नववृत्तिकार इति यं शंसन्ति नाम्ना बुधाः ।

• Line 28:
  सूनुर्व्याप्तदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रत्विषा

• Line 29:
  चक्रे चन्द्रकलावचूलचरणध्यायी स धन्यां कृतिम् ॥

• Line 30

श्रीगणेशायनमः ।
श्रीवाचस्पतिमिश्रप्रणीतो न्यायसूत्रोद्धारः !
श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा ।
लिख्यते मुनिमुर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥ १ ॥
प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्प-
वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधि-
गमः ॥ १ ॥
दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावा-
दपवर्गः ॥ २ ॥
प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥
इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसाया-
त्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥
अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं च ॥ ५॥
प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥
आप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७ ॥
स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८ ॥
आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु
प्रमेयम् ॥
इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्युात्मनो लिङ्गम् ॥ १० ॥
अत्र टिप्पण्यां येषां सूत्रत्वे प्रमाणमुपलब्धं तदभावे वा तयोरुल्लेखनं वा तदुपन्य-
स्यते—
१ तासां खल्वासां सङ्घानामिति भाष्येण सूत्रमवतार्य पठितमिति तात्पर्यटी-
का । २ तदनन्तरापायादिति विश्वनाथसंमतः पाठः । क्रमप्रतिपादनार्थं चेदं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ३ यथोद्दिष्टविभागद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । ४ इन्द्रियार्थसन्निकर्षो-
त्पन्नमित्यादि सूत्रमिति वार्तिकम् । इतः परं 'संस्कारोद्भव प्रत्यभिज्ञा' इति
सूत्रमिति राधामोहनः । ५ अनुमानविशेषणार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् । ६
सूत्रार्थः पूर्ववदिति वार्तिकम् । ७ न शब्दमात्रमिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् ।
८ इदं सूत्रं वङ्गाक्षरलेखितपुस्तके त्रुटितम् । स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वादिति
सूत्रस्य तात्पर्यमाहेति तात्पर्यटीकायां दर्शनात्सूत्रमेवेदम् । ९ एतदर्थप्रकाश-
नायात्मादि सूत्रमिति वार्तिकम् । १० लिङ्गमितीति पाठो न समीचीनः

२ न्यायसूत्रोद्धारे-
चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥
घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्छ्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥
पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥
गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः ॥ १४ ॥
बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् ॥ १५ ॥
युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥
प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भः ॥ १७ ॥
प्रवर्त्तनालक्षणाः दोषाः ॥ १८ ॥
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १९ ॥
प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थः फलम् ॥ २० ॥
बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ २१ ॥
तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः ॥ २२ ॥
समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च वि-
शेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥
यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥
लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥
इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ११ शरीरं लक्षयितुं सूत्रं चेष्टेत्यादीति ता० टी० ।
१२ लक्षणसूत्राणि समानासमानजातीयविशेषणार्थानि सर्वाणीति सूत्रार्थो द्रष्टव्य इति
वार्तिकम् । १३ कानि पुनरिन्द्रियकारणानि इति प्रश्नस्योत्तररूपं पृथिव्यापस्तेजो वा-
युराकाशमिति भूतानीति भाष्यं न सूत्रं वार्तिके तात्पर्यटीकायां च सूत्रत्वानुक्तेः गन्ध-
रसेत्यादेरेव वार्तिके सूत्रत्वोक्तेः विश्वनाथवृत्त्यनुसारेण च सूत्रत्वेन मुद्रितमिति के-
चित् । न्यायसूचीनिबन्धदर्शनात् सूत्रमेवेदमित्यन्ये । १४ एतत्सूत्रमिति वार्तिकम् ॥
१५ बुद्धेरवसरप्राप्ताया लक्षणापदेशद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ यस्मादि-
न्द्रियार्थसन्निकर्षे सत्यपि युगपज्ज्ञानानि न भवन्ति अतो गम्यते अस्ति तदि-
न्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमन्यापि यस्य सन्निधानासन्निधानानुविधानाज्ज्ञान-
स्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवत इति कुतः कारणवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति सूत्रार्थ इति
वार्तिकम् । १७ तात्पर्यटीकापुस्तकेषु यत्र न सूत्रं लिखितं तत्रैवाद्यन्ताक्षराणि
दृश्यन्ते । अत्र प्रवृ-मः इति लेखदर्शनादितिशब्दः सूत्रानन्तर्गत एव भाष्यपुस्तकेषु
तथा दर्शनान्निवेशितः । १८ दोषलक्षणं प्रव-षा इति तात्पर्यटीका । १९ प्रेत्यभावं
लक्षयति पुन-व इति तात्पर्यटीका । २० प्रवृ-लम् इति० ता०टी० २१ दुःखलक्षणं
बाध-लम् इति ता० टी० । अत्र इति शब्दः सूत्रानन्तर्गतः । २२ तद्-र्ग इति ता०
टी०। २३ समानानेकधर्मोपपत्तेरिति सूत्रमिति वार्तिकम् । २४ प्रयोजनलक्षणं यम-न्.

गौतमसूत्रपाठः । ३
तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥
सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् ॥ २७ ॥
सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ॥ २८ ॥
समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥ २९ ॥
यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥ ३० ॥
अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१॥
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥
साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । ३३ ॥
उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥
तथा वैधर्म्यात् ॥ ३५ ॥
साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६ ॥
तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३७ ॥
उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥
हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३९ ॥
अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः ॥ ४० ॥
विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ४१ ॥
इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ॥
प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्ष-
प्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥ १ ॥
यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः ॥ २ ॥
मिति ता० टी० । २५ लौकिकपरीक्षकाणामिति सूत्रमिति वार्तिकम् । २६ अस्या-
र्थस्य प्रदर्शनार्थं सूत्रम् तन्त्रा-न्त इति वार्तिकम् २७ पूर्वमुत्तरं वा सूत्रमबार्षं नानार्थ-
मिति वार्तिकम् २८ सर्व-न्त इति ता० टी० । २९ समा-न्त इति ता० टी० ।
३० यत्सि-न्त इति ता० टी० । ३१ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणसूत्रम्-अ-न्त इति
ता० टी० । ३२ अवयवानां विभागोद्देशार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३३ साध्य-ज्ञा
इति ता०टी० । ३४ प्रतिज्ञानान्तरं हेतुलक्षणाय सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोके वाचस्पति-
मिश्रः ३५ सूत्रान्तरमवतारयति किमेतावदिति तथा-त् इति ता० टी० । ३६ इदं सूत्र-
मिति वार्तिकम् । ३७ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३८ उदा-य इति ता० टी० ।
३९ हेत्व-नमिति ता० टी० । ४० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४१ इदं सूत्रमिति
वार्तिकम् ।
१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । २ समानजातिभ्यां वादवितण्डाभ्यामसमानजाती-

४ न्यायसूत्रोद्धारे-
स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥ ३ ॥
सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥४॥
अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५ ॥
सिद्धान्तमभ्युपेत्य विरोधी विरुद्धः ॥ ६ ॥
यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः ॥ ७ ॥
साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥ ८ ॥
कालात्ययापदिष्टः कालतीतः ॥ ९ ॥
वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ १० ॥
तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥
अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् १२॥
सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छ-
लम् ॥ १३ ॥
धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥
वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥
न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥
अविशेषे वा किञ्चित्साधर्म्यादेकच्छलप्रसङ्गः ॥ १७ ॥
साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥
विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १९ ॥
तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥
इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
इति गौतमसूत्रे प्रथमोऽध्यायः ।
येभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छेदः सूत्रार्थ इति ता० टी० । ३ सप-डा इति ता०
टी० । ४ विभागोद्देशपरं सूत्रं सव्य-सा इति ता० टी० । अनैकान्त इति वङ्गा-
क्षरसूत्रपुस्तकपाठः अनै--२ इति ता० टी० ६ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ इति वार्ति-
कम् । ७ प्रकरणसमलक्षणाय सूत्रम् इति ता० टी० । ८ । साध्य-म इति ता०
टी० । ९ उद्देशक्रमसंगत्या बाधलक्षणाय सूत्रमिति तत्त्वालोके वाचस्पतिमिश्रः ।
१० वच-छमिति ता०टी० । ११ विभागसूत्रमवतारयति ता०टी० । १२ अवि-कमिति
ता०टी० । १३ सम्भ--छमिति ता०टी० । १४ धर्म-कमिति ता०टी० । १५ इदं सूत्र-
मिति वार्तिकम् । १६ सिद्धान्तसूत्रं न त-ए इति ता० टी० । १७ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ
इति वार्तिकम् । १८ जातिलक्षणाय सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोकः । १९ विप्र-
सूत्रमिति ता० टी० । २० शान्तरमवतारयितुं भाष्यकार आहेति ता० टी० ।

समानानेकधर्माव्यवसायादन्यतरधर्माव्यवसायाद्वा न संशयः ॥ १॥
विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाव्यवसायाच्च ॥ २ ॥
विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥
अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥
तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५ ॥
यथोक्ताव्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसं-
शयो वा ॥ ६ ॥
यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥
प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः ॥ ८ ॥
पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्प्रत्यक्षसिद्धिः ॥ ९ ॥
पश्चात्सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥
युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ ११ ॥
त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥
सर्वप्रामाण्यप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥
तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥
त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १५ ॥
प्रमेया च तुलाप्रमाणवत् ॥ १६ ॥
प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ १७ ॥
तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत्प्रमेयसिद्धिः ॥ १ १८ ॥
न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥
१ समानानेकधर्माव्यवसायादित्येवमादि सूत्रमिति वार्त्तिकम् । २ अस्य सूत्रत्वे
विश्वनाथपञ्चाननवृत्तिः तत्त्वालोकश्च प्रमाणम् । ३ अस्य सूत्रत्वे वार्तिकं प्रमाणम् ।
४-५-६-७ ८-९-एषां सूत्रत्वे वार्तिकं मानम् । नवमसूत्रे प्रत्यक्षसिद्धिरित्यस्य
स्थाने प्रत्यक्षोत्पत्तिरित्यन्यत्र पाठः । १० पश्चात्सिद्धाविति सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।
११ युगपत्सिद्धाविति सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १२ अयमपि प्रतिषेधस्त्रिष्वपि
कालेषु नोपपन्न इत्यर्थ सूत्रार्थ इति वार्त्तिकम् । १३ अस्य सूत्रत्वे न्यायसूचीनिब-
न्धःप्रमाणं १४ इदं सूत्रमिति परिशुद्धिः । १५ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १६ अस्य
चार्थस्य ज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । प्रमेयता चेति वृत्तिसंमतः पाठः । १७
पूर्वपक्षसूत्रमिति वृत्तिः प्रमाणानामितिभागो न्यायतत्त्वालोके न दृश्यते । १८ अस्य
सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । न्यायतत्त्वालोकः प्रमाणमित्यन्ये । तत्सिद्धिरित्यस्य-
स्थाने प्रमेयसिद्धिरिति क्वचित्पाठः । १९ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः एतदग्रे 'क्वचित्त्वि-
द्धिसद्भावानिवृत्तिदर्शनार्थ क्वचिदनैकान्तः' इति सूत्रमस्ति इति तात्पयर्टीकावाक्य-

न्यायसूत्रोद्धारे-
प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २० ॥
नात्मनसोः सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ २१ ॥
दिक्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥ २२ ॥
ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः ॥ २३ ॥
तदयौगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ २४ ॥
प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥
सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥ २६ ॥
तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २७ ॥
व्याहतत्वादहेतुः ॥ २८ ॥
नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ २९ ॥
प्रत्यक्षम‌नुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः ॥ ३० ॥
न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् ॥ ३१ ॥
न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥
साध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥
सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः ॥ ३४ ॥
धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥ ३५ ॥
सेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६ ॥
रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ ३७ ॥
नैकदेशत्राससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ॥ ३८ ॥
वर्त्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः ॥ ३९ ॥
म्यते । नकाररहितः पाठस्तत्त्वालोके । २० प्रत्य-ए इति ता० टी० पूर्वपक्षसूत्र-
मिति परिशुद्धिः । २१ नात्म-त्तिः इति ता० टी० । २२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं
नोपलभ्यते इति केचित् स्वालोकः प्रमाणमित्यन्ये २३ ज्ञान-च इति ता०
टी० । २४ अस्य अनवरोध इति वर्तत इति भाष्येण सूत्रत्वं प्रतीयते । २५ सिद्धान्त-
सूत्रमिति वृत्तिः । २६ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । २७ तैश्चा-णामिति
ता० टी० । २८ व्याह-तुरिति ता० टी० । २९ परिहारसूत्रं नार्थ-ए
इति ता० टी० । ३० पूर्वपक्षसूत्रमिति परिशुद्धिः । ३१ तदेतत्सूत्रं वार्त्तिककारो
व्याचष्टे इति ता०टी० । ३२ न चैकदेशोपलब्धिरितिभाष्यमनुभाष्य वार्त्तिककारो
व्याचष्टे इति तात्पर्यटीकायां अवयविसद्भावादिति न्यायतत्त्वालोकस्य च दर्शनेन' अवय-
विसद्भावाद्' इत्येतन्मात्रं सूत्रमवगम्यते । ३३ साध्यत्वादिति यथाश्रुतं सूत्रं गृहीतवेति
ता० टी० । ३४ संशयापाकरणार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ३५ धार-पत्तेरिति ता०टी० ।
३६ आशङ्कात इतरसूत्रमिति ता०टी० । ३७ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ३८ इदं सूत्र-
मिति वार्त्तिकम् । ३९ वर्त्तमानकालप्रतिषेधार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।

गौतमसूत्रपाठः । ७
तयोरप्यभावो वर्त्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४० ॥
नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥ ४१ ॥
वर्त्तमानाभावे सर्वाग्रहण प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४२ ॥
कृतताकर्त्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथाग्रहणम् ॥ ४३ ॥
मध्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्यादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४४ ॥
प्रसिद्धसाधर्म्यादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४५ ॥
प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ ४६ ॥
नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्यामः ॥ ४७ ॥
तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेर्नाविशेषः ॥ ४८ ॥
शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥ ४९ ॥
उपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥
संबन्धाच्च ॥ ५१ ॥
आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ ५२ ॥
पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ॥ ५३ ॥
शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ ५४ ॥
सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्ययस्य ॥ ५५ ॥
जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥
तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ ५७ ॥
न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ ५८ ॥
अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५९ ॥
अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६० ॥
वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ६१ ॥
विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६२ ॥
विधिविधायकः ॥ ६३ ॥
स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६४ ॥
४० एतदनुज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ४१ नाति-द्धिः इति ता० टी० । ४२ इदं
सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ४३ । तस्मिन्क्रियमाणे कृतताकर्त्तव्यतोपपत्तेस्तू-
भयथाग्रहणम् इति भाष्यतात्पर्य्यटीकासंमतः पाठः ४४ अत्य-द्धिरिति ता० टी० ।
४५ प्रसि-त्तिरिति ता० टी० । ४६ प्रत्य देरिति ता० टी० । ४७-४८ अनयोः
सूत्रत्वे तत्त्वालोकः प्रमाणम् । ४९ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ५०-५१-५२-५३-
५४ एषां सूत्रत्वे तत्त्वालोकः प्रमाणम् ५५ अत्र न सामयिकत्वादिति नकारसहितः
पाठन्तत्त्वालोके । ५६ जाति-च इति ता० टी० । ५७ तद-म्य इति ता० टी० ।
५८ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । ५९-६०-६१-६२-६३-६४ एषां सूत्रत्वे तत्त्वा०

८ न्यायसूत्रोद्धारे —
विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६५ ॥
नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥ ६६ ॥
शीघ्रतरगमनापदेशवदभ्यासान्नाविशेषः ॥ ६७ ॥
मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ ६८ ॥
इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ १ ॥
न चतुष्ट्वमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥ १ ॥
शब्द ऐतिह्यान्तर्भावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभा-
वाच्चाप्रतिषेधः ॥ २ ॥
अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥ ३ ॥
अनर्थापत्तावर्थापत्त्यभिमानात् ॥ ४ ॥
प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥ ५ ॥
तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्त्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥
नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः ॥ ७ ॥
लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धेः ॥ ८ ॥
असत्यर्थे नाभाव इति चेन्न नान्यल्लक्षणोपपत्तेः ॥ ९ ॥
तत्सिद्धेरुलक्षितेष्वहेतुः ॥ १० ॥
न लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः ॥ ११ ॥
प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥
आदिमत्वादैन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपचाराच्च ॥ १३ ॥
लोकः न्यायसूचीनिबन्धश्च प्रमाणम् । ६५ विधि द इति ता० टी० । ६६
कोऽस्य सूत्रन्यार्थ इति वार्त्तिकम् । ६७ शीघ्र-ष इति ता०टी० । ६८ अनन्तरसूत्रा-
वतारणपरं भाष्यं किं पुनः प्रतिषेधेति ता० टी० ।
१ अस्माकं संशयादिति सूत्रार्थ इति ता० टी० । २ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।
अस्य सूत्रत्वे तत्त्वालोकः प्रमाणम् । ४ सौत्रं दूषणमाहेति ता० टी० । भाष्ये नानै-
कान्तिकत्वमर्थापत्तेरित्याधिकं पूरणीयम् । ५ प्रति-त इति ता० टी० । ६ इदं सूत्र-
मिति वार्त्तिकम् । ७ नाभा-डेरिति ता० टी० । ८ तन्नानेकधाभिन्नप्रपञ्चान्यो-
दाहरणार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ९इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १० तदनुपलब्ध्येत्यर्थः
सिद्धिरुलक्षितेष्वहेतुः एवं सं०पु० पाठः । इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ११ अस्य पार्थस्य
ज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १२ अस्य सूत्रस्य प्रमाणं तत्त्वालोकः । १३ इत-

| || ३० ||
Wait! Look at the alignment of line 18 with line 17:
Line 17 has 21 aksharas before ॥ २९ ॥
Line 18 has:
अ (1) न्य (2) द (3) न्य (4) स्मा (5) द (6) न (7) न्य (8) त्वा (9)
द (10) न्य (11) दि (12) त्य (13) न्य (14) ता (15) भा (16) वः (17)
Wait! 17 aksharas!
If line 18 had 17 aksharas, that's only:
अ-न्य-द-न्य-स्मा-द-न-न्य-त्वा-द-न्य-दि-त्य-न्य-ता-भा-वः !
Wait, let's count:
अ (1)
न्य (2)
द (3)
न्य (4)
स्मा (5)
द (6)
न (7)
न्य (8)
त्वा (9)
द (10)
न्य (11)
दि (12)
त्य (13)
न्य (14)
ता (15)
भा (16)
वः (17)
Wait, let's look at letter 10 and 1

१० न्यायसूत्रोद्धारे-
पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥
विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ ३६ ॥
अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३७ ॥
विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३८ ॥
विकारादेशोपदेशात्संशयः ॥ ३९ ॥
प्रकृतिविवृद्धौ विकारविवृद्धेः ॥ ४० ॥
न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकाराणामहेतुः ॥ ४१ ॥
नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४२ ॥
द्रव्यविकारे वैषम्यवद्वर्णविकारविकल्पः ॥ ४३ ॥
न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ४४ ॥
विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४५ ॥
सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥ ४६ ॥
नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ४७ ॥
नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः ४८
अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः ॥ ४९ ॥
विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात्कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः५०
प्रकृत्यनियमाद्वर्णविकाराणाम् ॥ ५१ ॥

नाशकारणानुपलब्धेश्चेति चकारयुक्तः पाठो न्यायसूचीनिबन्धे । ३५ इदं व्यर्थं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ३६ इदं न्यायसूचीनिबन्धे दृश्यते न वार्तिकादौ । ३७ अस्य-च इति ता०
टी० । ३८ विभ-से इति सूत्रं व्याख्यायैव भाष्यवार्तिके व्याख्याते इति ता०टी० ।
३९ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । चकारसहितः
पाठो बहुत्र । ४१ आक्षेपसूत्रं न्यून-तुः इति ता० टी० । ४२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं
न्यायतत्त्वालोकः इतः प्राक् 'द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः' इतिसूत्रम-
धिकं न्यायसूचीनिबन्धे ता० टीकायां च दृश्यते । परन्तु न्यायतत्त्वालोके वृत्तौ च न
दृश्यते । ४३ आक्षेपसूत्रमिति ता० टी० 'द्रव्यविकारवैषम्यवद्वर्णविकारविकल्प' इति
क्वचित्पाठः । ४४ प्रत्याख्यानसूत्रमिति ता० टी० । ४५ अस्य सूत्रत्वे न्यायतत्त्वा-
लोकः प्रमाणम् । ४६ इदं सूत्रमिति ता० टी० एतदुत्तरं "तद्विकाराणां सुवर्णभावा-
व्यतिरेकात्' इत्येकं सूत्रं न्यायतत्त्वालोके दृश्यते । न तद्विकाराणामित्यादिर्नकार-
सहितः पाठ इति राधामोहनः । ४७-४८ अनयोः सूत्रत्वे न्यायतत्त्वालोकः
प्रमाणम् । ४९ अत्र प्रमाणं न्यायतत्त्वालोकः । वर्णोपलब्धिवत्तदुपपत्तिरिति क-
चित्पाठः । ५० इति सूत्रमिति ता०टी० । ५१ न्यायसूचीनिबन्धतत्वालोकवार्तिकेषु

गौतमसूत्रपाठे । २१
अनियमे नियमाच्चानियमः ॥ ५२ ॥
नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चाप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥
गुणान्तरापत्त्युपमर्दह्रासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु वर्णविकारोपपत्तेर्व-
र्णविकारः ॥ ५४ ॥
ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥
तदर्थे व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारात्संशयः ॥ ५६ ॥
या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृद्ध्युपचयवर्णसमासानुबन्धानां
व्यक्तावुपचाराद् व्यक्तिः ॥ ५७ ॥
न तदनवस्थात् ॥ ५८ ॥
सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्ये-
भ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटकान्नपुरुषेष्वतद्भावेऽपि तदु-
पचारः ॥ ५९ ॥
आकृतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥ ६० ॥
व्यक्त्याकृतियुक्तेप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः ॥ ६१ ॥
नाकृतिव्यक्त्यपेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तेः ॥ ६२ ॥
व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६३ ॥
व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥
आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ॥ ६५ ॥
समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ ६६ ॥
इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम्
इति गौतमसूत्रे द्वितीयोऽध्यायः ।
'प्रकृत्यनियमात्' इत्येतन्मात्रं सूत्रम् । ५२-५३-५४ इमानि सूत्राणीति
वार्तिकम् । ५५ ते वि-दमिति ता० टी० । ५६ अस्य सूत्रत्वे वृत्तिकृतोपि
संशयः । न्यायतत्त्वालोके न्यायसूचीनिबन्धे च तदर्थ इति पाठो नास्ति । तदर्थ इति
भाष्यकृतः पूरणमिति वृत्तिः । ५७-५८ इमे सूत्रे इति वार्तिकम् । ५९ सहचरणा-
दिति सूत्रमिति वार्तिकम् । ६०-६१ अनयोः सूत्रत्वे न्यायतत्त्वालोकः प्रमाणम् ।
६२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायतत्त्वालोकः चान्तः पाठः क्वचित् । ६३ पाराशर्यं सूत्रं
व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ इति ता० टी० । ६४ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिरिति
सूत्रमिति वार्तिकम् । ६५ आकृ-ख्या इति ता०टी० । ६६ समा-तिरिति ता०टी० ।

१२ न्यायसूत्रोद्धारे-
दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥
न विषयव्यवस्थानात् ॥ २ ॥
तद्व्यवस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥
शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥
तदभावः सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्वात् ॥ ५ ॥
कार्याश्रयकर्तृवधात् ॥ ६ ॥
सव्यदृष्टस्येतरप्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७ ॥
नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥ ८ ॥
एकविनाशे द्वितीयाविनाशान्नैकत्वम् ॥ ९ ॥
अवयवनाशेऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥
दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥
इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥
न स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥
तदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः ॥ १४ ॥
अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविषयस्य ॥ १५ ॥
नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥
ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ १७ ॥
नियमश्च निरनुमानः ॥ १८ ॥
पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयशोकसंप्रतिपत्तेः ॥ १९ ॥
पद्मादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवत्तद्विकारः ॥ २० ॥

१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । २ न वि-ष इति ता० टी० । ३ तद्-ध इति
ता० टी० । तद्व्यवस्थानादात्मसद्भावादप्रतिषेध इति सूत्रमिति वार्तिकम् । ४ इदं
सूत्रमिति वार्तिकम् । ५ तद्-प इति ता० टी० । ६ न कार्याश्रयकर्तृवधादिति
सूत्रमिति वार्तिकम् । ७ सव्येन चक्षुषा दृष्टमितरेण प्रत्यभिजानातीति सूत्रमिति
वार्तिकम् । सव्य-ए इति ता० टी० । ८ नैक-ए इति ता० टी० । इदं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ९ एक-त्वमिति ता० टी० । १०. अस्य सूत्रत्वे मूलं न्यायतत्त्वालोकः
न्यायसूचीनिबन्धश्च । ११ अस्य सूत्रत्वे वार्तिकं प्रमाणम् । १२ इन्द्रिया-त्
इति ता० टी० प्रतिसन्धानं प्रकारान्तरेण सूचयतीति परिशुद्धिः । १३ अस्याक्षेप
सूत्रमिति न स्मृ-ए ता०टी० । १४ तदा-ष इति ता०टी०। १५ वं-पु० पञ्चदशसूत्रं
नास्ति । अस्य सूत्रत्वे वृत्तिकृतोपि संशयः । १६ इदं सूत्रमितिपरिशुद्धिः । न्या-
यतत्त्वालोकश्च । १७-१८ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायतत्त्वालोकः । १९ अस्या-
र्थस्य ज्ञापनार्थं पूर्वाभ्यस्तेत्यादि सूत्रमिति वार्तिकम् । २० इदं सूत्रमिति वार्ति-

[Header] गौतमसूत्रपाठः । १३

नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥ २१ ॥
प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्यभिलाषात् ॥ २२ ॥
अयसोऽयस्कान्ताभिगमनवत्तदुपसर्पणम् ॥ २३ ॥
नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥
वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५ ॥
सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः ॥ २६ ॥
न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥ २७ ॥
पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धेः ॥ २८ ॥
श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २९ ॥
कृष्णसारे सत्युपलम्भाद्व्यतिरिच्य चोपलम्भात्संशयः ॥ ३० ॥
महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥
रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥
तदनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३ ॥
नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥
द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥
अनेकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेषाच्च रूपालब्धिः ॥ ३६ ॥
कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३७ ॥
अव्यभिचाराच्च प्रतिघातो भौतिकधर्मः ॥ ३८ ॥

कम् । तद्विकार इत्यस्य स्थाने तदुपपत्तेरिति न्यायसूत्रविवरणे पाठः । विकारे
तद्विकार इति न्यायतत्त्वालोके पाठः । २१ नाकस्मिकः पद्मादिप्रबोधसंमीलन
विकार इति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । २२-२३-२४-२५ इमानि सूत्राणीति
वार्तिकम् । न्यायतत्त्वालोकश्च । २६ अनैकान्तिकपक्षे सूत्रमिति वार्तिकम् ।
२७ अस्य सूत्रत्वे न्यायतत्त्वालोको न्यायसूचीनिबन्धश्च प्रमाणम् । २८ सिद्धान्तसूत्र-
मिति वृत्तिः । इदं सूत्रमिति परिशुद्धिः । अस्याग्रे १ पार्थिवाप्यतैजसं तद्गुणोप-
लब्धेः । २ निःश्वासोच्छ्वासोपलब्धेश्चातुर्भौतिकम् । ३ गन्धक्लेदपाकव्यूहावकाशा-
दानेभ्यः पञ्चभौतिकम् । इति सूत्रत्रयं वृत्तावस्ति तद्गौतमप्रणीतं न भवतीति भाष्या-
लोचनात् प्रतीयते । न्यायसूचीनिबन्धे न्यायतत्त्वालोके च दृश्यते । २९ अस्य सूत्रत्वे
प्रमाणं न्यायतत्त्वालोकः । ३० संशयकारणप्रतिपादनार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् ।
३१ अस्यसूत्रत्वे प्रमाणं न्यायतत्त्वालोकः । ३२ रश्म्य-णमिति ता० टी० । ३३ इदं
सूत्रमिति वार्तिकम् । ३४ एवं तर्हीदं सूत्रं नोपलब्धेः कारणप्रतिपादकमिति वार्ति-
कम् । ३५ शेषं भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वं सिद्धति उपलब्धिनियम
इति क्वचित्पाठः । ३६ एवं च सूत्रमिति वार्तिकम् । ३७ शेषं भाष्य इति वार्ति-
कस्वरसादस्य सूत्रत्वं सिद्ध्यति । ३८ इदं सूत्रं न्यायसूचीनिबन्धे न्यायतत्त्वालोके

१४ न्यायसूत्रोद्वारे-
मध्यन्दिनेाल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३९ ॥
न रात्रावप्यनुपलब्धेः ॥ ४० ॥
बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभिव्यक्तितोऽनुपलब्धिः ॥ ४१ ॥
अभिव्यक्तौ चाभिभवात् ॥ ४२ ॥
नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च ॥ ४३ ॥
अप्राप्यग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः ॥ ४४ ॥
कुड्यान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥
अप्रतिघातात्सन्निकर्षोपपत्तिः ॥ ४६ ॥
आदित्यरश्मेः स्फटिकान्तरितेऽपि दाह्येऽविघातात् ॥ ४७ ॥
नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ ४८ ॥
आदर्शाेदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ ४९ ॥
दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ५० ॥
स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थानत्वाच्च संशयः ॥ ५१ ॥
त्वगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥
न युगपश्चाच्च संशयः ॥ ५३ ॥
विप्रतिषेधाच्च त्वगेका ॥ ५४ ॥
इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ ५५ ॥
न तदर्थबहुत्वात् ॥ ५६ ॥
गन्धत्वाद्यव्यतिरेकाद्गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ ५७ ॥
विषयत्वाद्यव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५८ ॥
वृत्तौ च नास्ति । ३९ इदं सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोकः । ४० इदं सूत्रमिति ता०
टी० । ४१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४२ अभि-च इति ता० टी० । ४३
नक्तंचररश्मिदर्शनाच्चेति दृशन्तसूत्रमिति वार्तिकम् । ४४ अस्य सूत्रत्वे न्याय-
तत्त्वालोकः प्रमाणम् । ४५ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्य इति वार्तिकस्वरसो मानम् ।
४६ अस्य सूत्रत्वे न्यायतत्त्वालोकः प्रमाणम् । ४७ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्य इति
वार्तिकं मानम् 'अभिघातात्' इति पाठः क्वचित् । ४८ अस्य सूत्रत्वे न्यायतत्त्वा-
लोकः प्रमाणं । ४९ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्य इति वार्तिकं प्रमाणम् । ५० अस्य
सूत्रत्वे न्यायतत्त्वालोकः प्रमाणम् । ५१ स्थाना-यः इति ता० टी० । ५२ त्वग-त
इति ता० टी० त्वगव्यतिरेकादित्यस्य सूत्रतां सूचयतीति परिशुद्धिः । ५३ सौत्रं
सिद्धान्तमाहेति ता० टी० । ५४ शेषं भाष्य इति वार्तिकस्वरसात्तस्य सूत्रत्वम् ।
५५ इन्द्रियार्थपञ्चत्वादिति सूत्रमिति वार्तिकम् । ५६ पूर्वपक्षिणः सूत्रं न
त-त् इति ता० टी० । ५७ अल्पोद्धारकं सूत्रमिति वार्तिकम् । ५८ अस्य

गौतमसूत्रपाठः। १५
न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥ ५९ ॥
भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्म्यम् ॥ ६० ॥
गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्या ॥ ६१ ॥
अप्तेजोवायूनां पूर्वं पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः ॥ ६२ ॥
न सर्वगुणानुपलब्धेः ॥ ६३ ॥
एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥ ६४ ॥
संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥ ६५ ॥
विष्टं ह्यपरं परेण ॥ ६६ ॥
न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥ ६७ ॥
पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात्तत्तत्प्रधानम् ॥ ६८ ॥
तद्द्रव्यवस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ ६९ ॥
सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७० ॥
तेनैव तस्याग्रहणाच्च ॥ ७१ ॥
न शब्दगुणोपलब्धेः ॥ ७२ ॥
तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधर्म्यात् ॥ ७३ ॥
इति श्रीगौतमसूत्रे तृतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥
कर्माकाशसाधर्म्यात्संशयः ॥ १ ॥
विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २ ॥
साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३ ॥
न युगपद्ग्रहणात् ॥ ४ ॥
अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः ॥ ५ ॥
क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥
सूत्रत्वे न्यायसूचीनिबन्धः प्रमाणम् । ५९ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् ।
६० अस्य सूत्रत्वे न्यायसूचीनिबन्धः प्रमाणं । ६१-६२ इमे सूत्रे इति वार्तिकम् ।
६३ न स-ब्धैरिति ता० टी० । ६४ एकैकश्येनेति सौत्रो निर्देश इति वार्तिकम् ।
६५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६६ विष्टं-ण इति ता०टी० । ६७ अस्य सूत्रस्य
विकल्पतोऽनेकः सूत्रार्थः कल्पित इति भाष्ये वर्णितम् इति वार्तिकम् । ६८ पूर्व-नम्
इति ता० टी० । ६९ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ७०-७१-७२ एषां सूत्रत्वे
न्यायसूचीनिबन्धः प्रमाणं । ७३ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् ।
१ संशयप्रदर्शनार्थ सूत्रमिति वृत्तिः शेषं भाष्य इति वार्तिकम् । २-३ अनयोः
सूत्रत्वे न्यायसूचीनिबन्धः प्रमाणम् । ४-५ इमे सूत्रे इति वार्तिकम् । ६ वृत्ति-

१६ न्यायसूचोद्धारे —
अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७ ॥
न गत्यभावात् ॥ ८ ॥
स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमानः ॥ ९ ॥
स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाद्व्यक्तीनामहेतुः ॥ १० ॥
नियमहेत्वभावाद्यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥
नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ १२ ॥
क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवदध्युत्पत्तिवच्च तदुपत्तिः ॥ १३ ॥
लिङ्गतो ग्रहणानुपलब्धिः ॥ १४ ॥
न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ १५ ॥
व्यूहान्तराद्द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तिरनुमानात् ॥ १६॥
क्वचिद्विनाशकारणानुपलब्धेः क्वचिच्चोपलब्धेरनेकान्तः ॥ १७ ॥
नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेऽपि ज्ञानावस्थानात् ॥ १८ ॥
युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १९ ॥
तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यम् ॥ २० ॥
इन्द्रियमनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥
नोत्पत्तिकारणानुपदेशात् ॥ २२ ॥
विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ २३ ॥
अनित्यत्वग्रहाद् बुद्धयन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥
ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्युत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः २५
नान्तः शरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥
वृत्तिमतोर्नानात्वादिति सूत्रार्थं इति वार्तिकम् । ७ अस्य सूत्रत्वे न्यायसूचीनिबन्धः
प्रमाणम् । ८ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ९ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् तदन्यत्वाभिमान
इत्यस्य स्थाने तदभिमान इति पाठो न्यायनिबन्धप्रकाशे । १० स्फटिके-तुरिति ता०
टी० । ११ सिद्धान्तसूत्रं नय-ज्ञा इति ता० टी० ष्ठयहेत्व-इत्यादि पाठो न्यायसूत्र-
विवरणे । १२ उत्तरं सूत्रमवतारयतीति ता० टी० । १३-१४ १५ एषां सूत्रत्वे
प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धः । क्षीरविनाशकारणेति समस्तः पाठः कचित् । १६ शेषं
भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वम् । १७ सिद्धान्तिनः सूत्रमिति वृत्तिः ।
१८ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । १९ युगपज् ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनस इति सूत्रमिति
परिशुद्धिः । ज्ञेयस्थाने ज्ञानेति कचित्पाठः। २० तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यमिति सूत्रमेवेति
परिशुद्धिः । २१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धः । २२ इदं सूत्रमितिवार्ति-
कम् । अनुपदेक्षादिति कचित्पाठः । २३ विना-ङ्ग इति ता०टी० । २४-२५-२६ एषां

गौतमसूत्रपाठः । १७
साध्यत्वादहेतुः ॥ २७ ॥
स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥
न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २९ ॥
न स्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥
आत्मप्रेरणायदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ ३१ ॥
व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥ ३२ ॥
प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपद्भावादयुगपत्स्मरणम् ॥ ३३ ॥
प्रातिभवत्तु प्रणिधानाद्यनपेक्षे स्मार्ते यौगपद्यप्रसङ्गः ॥ ३४ ॥
ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५ ॥
तल्लिङ्गत्वानिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥
परश्वादावारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३७ ॥
कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥
नियमानियमौ तु तद्विशेषकौ ॥ ३९ ॥
यथोक्तहेतुत्वात्पारतन्त्र्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः ॥ ४० ॥
परिशेषाद्यथोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ४१ ॥
स्मरणं त्वात्मनो ज्ञस्वाभाव्यात् ॥४२॥
प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धा-
नन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभया-
र्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४३ ॥
कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥
अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद् विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवत् ॥४५॥
हेतूपदानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥

सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धः । २७ साध्य-तुरिति ता० टी० । २८ स्म-
र-ध इति ता० टी० । २९ न त-स इति ता० टी० । ३० न स्मर-त् इति
ता० टी० । ३१ आत्म-ष इति ता० टी० । ३२ व्यास-नम् इति ता० टी० ।
३३–न्यायसूचीनिबन्धे वर्तते । ३४ इदं भाष्यं तात्पर्यटीकाकृता प्रातिभवदिति प्रतीक-
धारणात् वृत्तिकृताऽव्याख्यातत्वात् न्यायसूचीनिबन्धादावदर्शनाच्च । ३५ज्ञातुरेवेच्छाद्वेष
इति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ३६ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३७ अस्य सूत्रत्वे
न्यायसूचीनिबन्धः प्रमाणम् । परश्वादिष्वारम्भेति बहुत्र पाठः । ३८ अस्य सूत्रत्वे
प्रमाणं नास्ति । ३९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायनिबन्धप्रकाशः । ४० यथो-स इति
ता०टी०।४१-४२ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धः।४३ प्रणिधानादिति सूत्र-
मिति वार्तिकम् । ४४ कर्मानवस्थायिग्रहणादिति सूत्रमिति वार्तिकम् । ४५-४६ अनयोः
३

१८ न्यायसूत्रोद्धारे-
ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पे न बुद्धिविकल्पात् ॥ ४७ ॥
प्रदीपार्चिः सन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रहणम् ॥ ४८ ॥
द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः ॥ ४९ ॥
यावच्छरीरभावित्वाद्रूपादीनाम् ॥ ५० ॥
न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥ ५१ ॥
प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥
शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३ ॥
केशनखादिष्वनुपलब्धेः ॥ ५४ ॥
त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिष्वप्रसङ्गः ॥ ५५ ॥
शरीरगुणवैधर्म्यात् ॥ ५६ ॥
न रूपादीनामितरेतरवैधर्म्यात् ॥ ५७ ॥
ऐन्द्रियकत्वाद्रूपादीनामप्रतिषेधः ॥५८॥
ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः ॥ ५९ ॥
न युगपदनेकक्रियोपलब्धेः ॥ ६० ॥
अलातचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसञ्चारात् ॥ ६१ ॥
यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥ ६२ ॥
पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ६३ ॥
भूतेभ्यो मूर्त्युपादानवत्तदुपादानम् ॥ ६४ ॥
न साध्यसमत्वात् ॥ ६५ ॥
नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः ॥ ६६ ॥
तथाहारस्य ॥ ६७ ॥
सूत्रत्वे न्यायसूचीनिबन्धः प्रमाणम् । ४७ इदमत्रैव दृश्यत न न्यायसूचीनिबन्धादौ
४८ न प्रदीपार्चिष इति नकारसहितः पाठो न्यायसूचीनिबन्धे । ४९ इदं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ५० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ५१ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तौ न्यायसूची-
निबन्धे च । ५२ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । ५३ शरीरव्यापित्वादित्येतस्य सूत्रस्येति
परिशुद्धिः । ५४ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् न केशादिष्विति सङ्घटितः पाठोन्याय-
सूचीनिबन्धे । ५५ त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्येति सूत्रव्याघातदिति परिशुद्धिः ।
५६-५७ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धः । ५८ उक्तः सूत्रार्थ
इति वार्तिकम् । ५९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धो वृत्तिश्च ।
६० चोद्यं भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वम् । ६१ अस्योत्तरद्वारकं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ६२ इदं सूत्रमिति परिशुद्धिः । ६३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनि-
बन्धः । ६४ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ६५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं न्यायसूचीनिबन्धः
६६-६७ पूर्वसूत्रप्रतीकेन पूरयतीति तात्पर्यटीकादर्शनादनयोः सूत्रत्वम् ।