न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

३२ : न्यायविन्दुः
अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह—
प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धेः।
प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति
यतस्तस्मादन्यतो नोक्ता।
ततस्तत्कस्माद्भवतीत्याह—
सति वस्तुनि तस्या असंभवात्।
सति तस्मिन्प्रतिषेध्ये वस्तुनि यस्माद्दृश्यानुपलब्धिर्न संभवति
तस्मादसंभवात्ततः प्रतिषेधसिद्धिः।
अथ तत एव कस्मादित्याह—
अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्र-
कृष्टेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावात्।
सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः संभवादित्यन्यथा शब्दार्थः।
एतस्मात्कारणान्नान्यथा अनुपलब्धेः प्रतिषेधसिद्धिः। कुत एतत्सत्यपि
वस्तुनि तस्याः संभव इत्याह। अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वित्यादि। इह
प्रत्ययान्तरसाकल्यात्स्वभावविशेषाच्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तार्थ उक्तः। द्वयोरेक¹-
स्याप्यभावेऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ उच्यते। तदिहानुपलब्धिलक्षणप्राप्ते-
ष्विति प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्त उक्ताः। देशकालस्वभावविप्रकृष्टेष्विति।
स्वभावविशेषविप्रकृष्टा² उक्ताः। देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैर्विप्रकृष्टा इति
विग्रहः। तेष्वभावनिश्चयस्याभावात्। सत्यपि वस्तुनि तस्याभाव इष्टः।
कस्मान्निश्चयाभाव इत्याह। तेषु प्रतिपत्तू³रात्मनो यत्प्रत्यक्षं तस्य निवृत्तेः
कारणान्निश्चयाभावः। यस्मादनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभा-
वनिश्चयाभावस्तस्मात्सत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुप-
लब्धेः संभवः। ततो यथोक्ताया एव प्रतिषेधसिद्धिः।
१. 'एकस्य' इति पाठ० ख० पुस्तक एव विद्यते। क० पुस्तके मुद्रितपुस्तके च
'एकैकस्य' इति पाठ उपलभ्यते। २. स्वभावविशेषविप्रकृष्टाः, स्व० स्वभावविशेष-
रहिताः। ३. ज्ञातुः।

द्वितीयपरिच्छेदः ३३
अथैयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन्काले प्रमाणं किंस्वभावा किंव्यापारा
चेत्याह—
अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तुः-
प्रत्यक्षस्य निवृत्तिरभावव्यवहारसाधनी ।
१प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो घटादिरर्थस्तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिस्तदभावस्वभा-
वेति यावत् । अत एवाभावो न साध्यः स्वभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात् ।
अविद्यमानोऽपि च घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि भूतले भासमाने समग्र-
सामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यमानतया२ संभावितत्वात्प्रत्यक्ष उक्तः । अत
एकज्ञानसंसर्गी३ दृश्यमानोऽर्थस्तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिरुच्यते । ततो
हि दृश्यमानादर्थात्तद्बुद्धेश्च समग्र४दर्शनसामग्रीकत्वेन प्रत्यक्षतया संभावि-
तस्य निवृत्तिरवसीयते । तस्मादर्थज्ञान एव प्रत्यक्षस्य घटस्याभाव उच्यते ।
न तु निवृत्तिमात्रमिहाभावो निवृत्तिमात्राद्दश्यनिवृत्त्यनिश्चयात् । ननु च
दृश्यनिवृत्तिरवसीयते दृश्यानुपलम्भात् । सत्यमेवैतत् । केवलमेकज्ञान-
संसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेद्दृश्य एव भवेदिति दृश्यः संभावित-
स्ततो दृश्यानुपलब्धिनिश्चिता । दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामर्थ्यादेव च
दृश्याभावो निश्चितः । यदि हि दृश्यस्तत्र भवेद्दृश्यानुपलम्भो न भवेत् ।
अतो दृश्यानुपलम्भनिश्चयाद्दृश्याभावः सामर्थ्यादवसितो न तु५ व्यवहृत
इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवहर्तव्यः । तस्मादर्थान्तरमेकज्ञानसंसर्गि दृश्य-
मानं तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्षनिवृत्तिरुक्तं द्रष्टव्यम् ।
यथा चैकज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्षघटस्य प्रत्यक्षत्वमारोपितमसतोऽपि तथा
तस्मिन्नेकज्ञानसंसर्गिण्यतीते वर्तमाने चामूढस्मृतिसंस्कारे च घटस्य तद्रूप-
मारोपितमसत इति द्रष्टव्यम् । अनेन दृश्यानुपलब्धिः प्रत्यक्षघटनिवृत्ति-
स्वभावोक्ता । सा च सिद्धा तेन न६ घटाभावः साध्योऽपि त्वभावव्य-
वहार इत्युक्तम् ।
१. इदं पदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । २ 'दृश्यमानतया' इति पाठः ख० पुस्तक
एवास्ति । अन्यत्र सर्वत्र तु 'दृश्यतया' इत्येव पाठः । ३. संसर्गी, ख० संसर्गात् ।
४. समग्र, ख० समय । ५. 'तु' इति पाठः ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । ६. 'न'
इति पाठः ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
५ न्या०

३४ न्यायबिन्दुः
अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननस्वरूपः संस्कारो यस्मिन्घटादौ स
तथोक्तः । तस्यातीतस्य प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः । वर्तमानस्य च
प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः । अमूढस्मृतिसंस्कारग्रहणन्तु न वर्तमान-
विशेषणम् । यस्मादतीते घटविविक्तप्रदेशदर्शने स्मृतिसंस्कारो मूढो दृश्यघटा-
नुपलम्भे दृश्ये च घटेऽमूढो भवति । वर्तमाने च घटरहितप्रदेशदर्शने
न स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः ।
तस्मान्न वर्तमाननिषेध्यविशेषणममूढस्मृतिसंस्कारग्रहणम् । स्मृतिसंस्कार-
व्यभिचाराभावाद्द्वर्तमानस्यार्थस्य । अत एव वर्तमानस्य चेति । चशब्दः
कृतो विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशेषणवतातीतेन समुच्चयो यथा विज्ञा-
येतेति । तदयमर्थोऽतीतोऽनुपलम्भः स्फुटं स्मर्यमाणः प्रमाणं वर्तमानश्च ।
ततो नासीदिह घटोऽनुपलब्धत्वान्नास्त्यनुपलभ्यमानत्वादिति शक्यं
ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटोऽनुपलप्स्यमानत्वादिति शक्यं ज्ञातुम् ।
अनागताया अनुपलब्धेः सत्त्वसन्देहादिति । कालविशेषोऽनुपलब्धेर्व्या-
ख्यातः ।
व्यापारं दर्शयति । अभावस्य व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानं
शब्दश्चैवमाकारो निःशङ्कं गमनागमनलक्षणा च प्रवृत्तिः कायिकोऽभाव-
व्यवहारः । घटाभावे हि ज्ञाते निःशङ्कं गन्तुमागन्तुं च प्रवर्तते । तदेव-
मेतस्य त्रिविधस्याप्यभावव्यवहारस्य दृश्यानुपलब्धिः साधनी प्रवर्तिका ।
यद्यपि च नास्ति घट इति ज्ञानमनुपलब्धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चय-
स्तथापि यस्मात्प्रत्यक्षेण केवलः प्रदेश उपलब्धस्तस्मादिह घटो नास्ती-
त्येवं च प्रत्यक्षव्यापारमनुसरत्यभावनिश्चयः । तस्मात्प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेश-
ग्रहणव्यापारानुसार्यभावनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः । किञ्च । दृश्यानुपलम्भनि-
श्चयकरणसामर्थ्यादेव पूर्वोक्तया नीत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निश्चितः । केव-
लमदृष्टानापि सत्त्वसंभवात् । सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं व्यवहर्तुम् ।
१. स्मृतिसंस्कारः । २. इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ३. 'इति' इति पाठः
ख० पुस्तके न विद्यते । ४. स्फुटं, क० स्फुटः । ५. अनुपलप्स्यमानत्वात्, क०
अनुपलभ्यमानत्वात् । ६. निःशङ्कं गमनागमन०, ख० निःशंकमागम० । ७. तदेव-
मेतस्य, ख० तदेव तस्य । ८. व्यवहारस्य, क० व्यवहार० ।

द्वितीयपरिच्छेदः ३५
अतोऽनुपलम्भोऽभावं व्यवहारयति । दृश्यो यतोऽनुपलब्धस्तस्मान्नास्ती-
त्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति न त्वकृतं करोतीत्यभावनि-
श्चयोऽनुपलम्भात्प्रवृत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्य-
भावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः ।
कस्मात्पुनरतीते वर्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह—
तस्या एवाभावनिश्चयात् ।
तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता
ह्यनुपलब्धिः स्वयमेव संदिग्धस्वभावा । तस्या असिद्धाया नाभावनिश्न-
योऽपि त्वतीतवर्तमानाया इति ।
संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितुमाह—
सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ।
सा चैषानुपलब्धिरेकादशप्रकारा, एकादश प्रकारा अस्या इत्येकाद-
शप्रकारा ३ । कुतः प्रकारभेदः प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्या-
भिधानव्यापार उच्यते । शब्दो हि साक्षात्कचिदर्थान्तराभिधायी कचि-
त्प्रतिषेधान्तराभिधायी । सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापि
गम्यत इति वाचकव्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो ४ न तु स्वरूपभेदा-
दिति यावत् ।
प्रकारभेदानाह—
स्वभावानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूम उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्तस्यानुपलब्धिः । यथेति । अत्रेति धर्मी न
धूम इति साध्यम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः । अयं च
हेतुः पूर्ववद्व्याख्येयः ॥ १ ॥
१. इदं पदं क० पुस्तके नैव विद्यते । २ 'प्रवर्त्तिनी' इत्ययमेव पाठः ख०
पुस्तके विद्यते । क० पुस्तके स्पष्टरूपेण 'प्रवर्त्तनमुपल०' इति लिखितं यच्च 'प्रवर्त्तन्त्यु-
पल०' इत्यशुद्धे रूपे विकारितम् । ३. ख० पुस्तके 'एकादशप्रकारा एकादश प्रकारा
अस्य इत्येकादशप्रकारा' इति लिखितम् । मुद्रितपुस्तके क० पुस्तके च 'एकादश प्रकारा
अस्या इत्येकादशप्रकारा' इति पाठः । ४. भेदात्, क० भेद० ।

३६ न्यायबिन्दुः

कार्यानुपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूम-
कारणानि सन्ति धूमाभावात् ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कार्यं तस्यानुपलब्धिरुदाह्रियते । यथेति । इहेति
धर्मी । अप्रतिबद्धमनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्यं येषां तान्यप्रतिबद्ध-
सामर्थ्यानि न सन्तीति साध्यम् । धूमाभावादिति हेतुः । कारणानि च
नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः
साध्यः । न त्वन्येषाम् । अप्रतिबद्धशक्तीनि चान्त्यक्षणभावीन्येवान्येषां
प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलब्धिश्च यत्र कारणमदृश्यं तत्र प्रयुज्यते
दृश्ये तु कारणे दृश्यानुपलब्धिरेव गमिका । तत्र धवलंगृहोपरि-
स्थितो गृहाङ्गणमपश्यन्नपि चतुर्षु पार्श्वेष्वङ्गणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।
भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसंज्ञकमाकाशदेशं धूमविविक्तं पश्यति ।
तत्र धूमाभावनिश्चयाद्यद्देशस्थेन वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः⁴ स्यात् ।
तस्य च² वह्नेरप्रतिबद्धसामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तद्गूहाङ्गणदेशेन³
वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मात्तद्देशस्य वह्नेरभावः प्रतिप-
त्तव्यः । तद्गृहाङ्गणदेशं भित्तिपरिच्छिन्नं भित्तिपर्यन्तपरिच्छिन्नेन चालोका-
त्मना धूमविविक्तेनाकाशदेशेन सह धर्मिणं करोति । तस्माद्दृश्यमानादृश्य-⁵
मानाकाशदेशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वह्न्यभावप्रतीतिसामर्थ्यायातो
धर्मी न दृश्यमान एव । इहेति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमानभागापेक्षो न
केवलमिहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्म्यपि त्वन्यत्रापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे
साध्ये कश्चिदेव शब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोक्षस्तद्वदिहापि । यथा चात्र
धर्मी साध्यप्रतिपत्त्यधिकरणभूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस्तद्वदुत्तरेष्वपि
प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥ २ ॥
व्यापकानुपलब्धिर्यथा । नात्र शिंशपा वृक्षाभावादिति ।
प्रतिषेध्यस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्यानुपलब्धिरुदाह्रियते ।

१. धवलगृह० ख० धवलगृहस्य । २. ख० पुस्तके नायं पाठो दृश्यते । ३. क०
तद्गृहाङ्गणदेशेन भ ( अशुद्धः ) वह्निना । ख० तद्गृहांगणस्थेन च । ४. 'तद्देशः'
इति पाठः ख० पुस्तके 'तादृशः' इवावलोक्यते । ५. दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवः,
क० दृश्यमानाकारी ( अशुद्धः ) देशावयवः ।

द्वितीयपरिच्छेदः ३७
यथेति । अत्र धर्मी । न शिंशपेति शिंशपाभावः साध्यः । वृक्षस्य
व्यापकस्याभावादिति हेतुः । इयमप्यनुपलब्धिर्व्याप्यस्य१ शिंशपात्वस्य
दृश्याभावे प्रयुज्यते । उपलब्धिलक्षणप्राप्ते तु व्याप्ये दृश्यानुपलब्धि-
र्गमिका । तत्र यदा पूर्वापरावुपश्लिष्टौ समुन्नतौ देशौ भवतस्तयोरेकस्त-
रुगहनोपेतोऽपरश्चैकशिलाघटितो निर्वृक्षकक्तः । द्रष्टापि तत्स्थान्वृक्षानप-
श्यन्नपि शिंशपादिभेदं न२ यो विवेचयति । तस्य वृक्षत्वं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं
शिंशपात्वम् । स हि निर्वृक्ष एकशिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वाददृश्यानु-
पलम्भादवस्यति । शिंशपात्वाभावं तु व्यापकस्य वृक्षस्याभावादिति । तादृशे३
विषयेऽस्या अभावसाधनाय प्रयोगः ॥ ३ ॥
स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नात्र शीतस्पर्शोऽग्नेरिति ।
प्रतिषे

३८ न्यायबिन्दुः
विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न ध्रुवभावी भूतस्यापि
भावस्य विनाशो हेत्वन्तरापेक्षणादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यद्विरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्योपलब्धिरुदाहर्त्तव्या ।
यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति¹ ध्रुवभावी नेतिध्रुवभावित्वनिषेधः साध्यः ।
विनाशो धर्मी । भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्यापि
विनश्वरः स्वभावो नावश्यंभावी किमुताजातस्येत्यपि शब्दार्थः । जनना-²
द्धेतो रन्यो हेतुर्हेत्वन्तरं मुद्गरादि तदपेक्षते विनश्वरः³ । तस्यापेक्षणादिति
हेतुः । हेत्वन्तरापेक्षणं नामाध्रु⁴वभावित्वेन व्याप्तम् । यथा वाससि रागस्य
रञ्जनादि⁵हेत्वन्तरापेक्षणमध्रुवभावित्वेन व्याप्तम् । ध्रुवभावित्वविरुद्धं चाध्रुव-
भावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरस्वभावात्मा हेत्वन्तरापेक्ष इष्टः । ततो
विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाद् ध्रुवभावित्वनिषेधः । इह ध्रुवभावित्वं
नित्यत्वमध्रुवभावित्वं चानित्यत्वम्⁶ । नित्यत्वानित्यत्वयोश्च परस्परपरिहा-
रेणावस्थानादेकत्र विरोधः । तथा च सति परस्परपरिहारवतोर्द्वयोर्यदेकं
दृश्यते तत्र द्वितीयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः । तादात्म्यनिषेधश्च दृश्य-
तयाऽभ्युपगतस्य⁷ संभवति । यत⁸ एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्ययं
दृश्यमानो नित्यो भवेन्नित्यरूपो दृश्येत । न च नित्यरूपो दृश्यते ।
तस्मान्न नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्वमभ्युपगम्य⁹
प्रतिषेधः कृतो भवति । वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेर्यदि¹⁰ दृश्यघटात्म-
त्वनिषेधः¹¹ क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्त्तव्यः । ¹²यद्ययं दृश्यमानः
पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्टस्तस्मान्न पिशाच इति
दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्यमाने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा
दृश्यस्यादृश्यस्य च तादात्म्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्व-
मभ्युपगम्य ¹³प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तद्वत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतोऽ-
१ पाठोऽयं ख० पुस्तके न विद्यते । २ जननात्, ख० जनकात् । ३ विनश्वरः ।
तस्य, क० विनश्वरस्य । ४ नामाध्रुव०, ख० नाध्रुव० । ५ रञ्जनादि०, ख० रजकादि० ।
६ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ७ दृश्यतया, क० तया । ८ यतः, क० यः ।
९ दृश्यमानात्मत्वं, ख० दृश्यमानात्मकत्वम् । १० यदि, ख० यदैव । ११ दृश्यघटा-
त्मत्व०, ख० दृश्यघटात्मकत्व० । १२ यद्ययं, ख० यद्ययं घटः । १३ प्रतिषेधः, ख०
निषेधः ।

द्वितीयपरिच्छेदः ३६
न्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा चास्यैवंजातीयकस्य
प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावन्तर्भावः ॥ ६ ॥
कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि
शीतकारणानि सन्त्यग्नेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कार्यं तस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति ।
इहेति धर्मी । अप्रतिबद्धं सामर्थ्यं येषां शीतकारणानां शीतजननं प्रति नै^१-
तानि सन्तीति साध्यम् । वन्हेरिति^२ हेतुः । यत्र शीतकारणान्यदृश्यानि
शीतस्पर्शोऽप्यदृश्यस्तत्रायं हेतुः प्रयोक्तव्यः । दृश्यत्वे तु शीतस्पर्शस्य
तत्कारणानां वा कार्यानुपलब्धिर्दृश्यानुपलब्धिर्वा गमिका । तस्मादेषाऽप्य-
भावसाधनी । ततो यस्मिन्देशे सदपि शीतकारणमदृश्यं शीतस्पर्शश्च
दूरस्थत्वात्प्रतिपत्तुर्वह्निर्भास्वरवर्णत्वाद् दूरादपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोगः ॥ ७ ॥
व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नात्र तुषारस्पर्शोऽग्नेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यद्व्यापकं तेन यद्विरुद्धं तस्योपलब्धिरुदाहर्तव्या । यथेति ।
अत्रेति धर्मी । तुषारस्पर्शो नेति साध्यम् । वन्हेरिति हेतुः । यत्र व्याप्य-
स्तुषारस्पर्शो व्यापकश्च च शीतस्पर्शो न दृश्यस्तत्रायं हेतुः । तयोर्दृश्यत्वे
स्वभावस्य व्यापकस्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोक्तव्या । तथा च^३ सत्यभाव-
साधनीयम् । दूरवर्तिनश्च प्रतिपत्तुस्तुषारस्पर्शः शीतस्पर्शविशेषः । शीतमात्रं
च^४ परोक्षम् । वह्निस्तु रूपविशेषाद् दूरस्थोऽपि प्रत्यक्षः । ततो वन्हेः शीत-
मात्राभावः । ततः शीतविशेषतुषारस्पर्शाभावनिश्चयः । शीतविशेषस्य
शीतसामान्येन व्याप्तत्वादिति विशिष्ट^५विषयेऽस्याः प्रयोगः ॥ ८ ॥
कारणानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूमोऽग्न्यभावादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्यानुपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति । अत्रेति
धर्मी । न धूम इति साध्यम् । वह्न्यसत्त्वादिति हेतुः । यत्र कार्यं सदपि
दृश्यं^६ न भवति तत्रायं प्रयोगः । दृश्ये तु कार्ये दृश्यानुपलब्धिर्गमिका ।
१ न तानि सन्तीति, ख० तानि न संती (अशुद्धः) । २ वन्हेः, ख० अग्नेः ।
३ पदमिदं ख० पुस्तक एव दृश्यते । ४ पदमिदं ख० पुस्तके न दृश्यते ।
५ विशिष्ट०, ख० विशिष्टे । ६ दृश्यं न भवति, ख० अदृश्यं भवति ।

४० न्यायबिन्दुः

ततोऽयमप्यभावसाधनः । निष्कम्पायतसलिलपूरिते ह्रदे हेमन्तोचित-
बाष्पोद्गमे विरले संध्यातमसि सति सन्नपि तत्र^१ धूमो न दृश्ये^२ इति
कारणानुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते^३ । वह्निस्तु यदि तस्याम्भस उपरि प्लवमानो
भवेज्ज्वलितो रूपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । अज्वलितस्त्विन्धनमध्यनिविष्टो
भवेत्तत्रापि दहनाधिकरणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपेणाधाररूपेण वा दृश्य
एव वह्निरिति तत्रास्याः प्रयोगः ॥ ६ ॥
कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नास्य रोमहर्षादिविशेषाः
संनिहितदहनविशेषत्वादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् ।
यथेति । अस्येति धर्मी । रोम्णां हर्ष उद्भेदः स आदिर्येषां दन्तवीणादीनां
शीतकृतानां ते विशिष्यन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिकृतेभ्य इति रोमहर्षादि-
विशेषाः । ते न सन्तीति साध्यम् । दहन एव विशिष्यंते तदस्माद्दहना-
च्छीतनिवर्तनसामर्थ्येनेति दहनविशेषः । कश्चिद्दहनः सन्नपि न शीत-
निवर्तनक्षमो यथा प्रदीपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । संनिहितो
दहनविशेषो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः
सन्नप्यदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्चादृश्यास्तत्रायं प्रयोगः । रोमहर्षादिवि-
शेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या । शीतस्पर्शस्य दृश्यत्वे कारणा-
नुपलब्धिः । तस्मादभावसाधनोऽयम् । रूपविशेषाद्विदूराद्दहनं पश्यति ।
शीतस्पर्शस्त्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च । तेषां कारणविरुद्धोपलब्ध्याभावः^१०
प्रतिद्यत इति । तत्रास्याः प्रयोगः ॥ १० ॥
कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा । न रोमहर्षादिविशेष-
युक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यद्विरुद्धं तस्य यत्कार्यं^११ तस्योपलब्धिरुदा-

१ पदमिदं ख० पुस्तके न विद्यते । २ दृश्यः, ख० दृश्यते । ३ प्रतिषेध्यते,
ख० प्रतिषिध्यते । ४ ज्वलितः, ख० प्रज्वलितः । ५ इन्धन, ख० वन । ६ विशिष्यन्ते,
ख० विशेष्यन्ते । ७ विशिष्यते, ख० विशेष्यते । ८ पदमिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
९ दहनविशेषस्यैव शीतनिवृत्तौ कारणत्वात्, न दहनसामान्यस्य । १० क० भाव
(अशुद्धः), ख० भावम् । ११ कार्यं, मुद्रितपुस्तके 'कार्थं' (अशुद्धः) ।

हर्तव्या । यथेति । अयं देश इति धर्मी । योगो युक्तं रोमहर्षादिविशेषै-
र्युक्तं रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् । तस्य सम्बन्धी पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्त-
पुरुषः । तद्वान्न भवतीति साध्यम् । धूमादिति हेतुः । रोमहर्षादिविशे-
षस्य प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुपलब्धिः । कारणस्य शीतस्पर्शस्य प्रत्यक्षत्वे कारणा-
नुपलब्धिः । वह्नेस्तु प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोक्तव्या । त्रया-
णामप्यदृश्यत्वेऽयं प्रयोगः । तस्मादभावसाधनोऽयम् । तत्र दूरस्थस्य
प्रतिपत्तुर्दहनशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्तोऽपि धूमस्तु
प्रत्यक्षो यत्र तत्रैतत्प्रमाणम् । धूमस्तु यादृशस्तस्मिन्देशे स्थितं शीतं
निवर्तयितुं समर्थस्य वह्नेरनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूममात्रेण तु वह्नि-
मात्रेऽनुमितेऽपि न शीतस्पर्शानिवृत्तिर्नापि रोमहर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातुं
शक्येते न धूममात्रं हेतुरिति द्रष्टव्यमिति ॥ ११ ॥
यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुक्तः कथमेकादशाभावहेतव इत्याह—
इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः
स्वभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयान्ति ।
इमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरप्रयोगान्ता निर्दिष्टाः । तत्र
कियतामपि ग्रहणे प्रसक्त आह कार्यानुपलब्ध्यादय इति । कार्यानुपल-
ब्ध्यादीनामपि त्रयाणां चतुर्णां वा ग्रहणे प्रसक्ते सत्याह । दशेति । दशा-
नामप्युदाहृतमात्राणां ग्रहणप्रसङ्गे सत्याह । सर्व इत्येतदुक्तं भवति । अप्र-
युक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च सर्व एवेति दशग्रहणमन्तरेण सर्वग्रहणे
क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकात्स्न्यं गम्येत । दशग्रहणात्तूदाहरणकात्स्न्र्येऽवगते
सर्वग्रहणमतिरिच्यमानमुदाहृतसदृशकात्स्न्र्यावगतये जायते । ते स्वभावा-
नुपलब्धौ संग्रहतादात्म्येन गच्छन्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा इत्यर्थः ।
१ देशः, ख० प्रदेशः । २ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ३ विशेषयुक्त०, ख०
विशेषगुणयुक्त० । ४ रोमहर्षादि०, ख० रोमहर्ष० । ५ तत्र, क० यत्र । ६ तस्मिन्देशे,
ख० सदृशे । ७ पदमिदं क० पुस्तके न विद्यते । ८ 'विशेष' इति पाठो ख० पुस्तके
न विद्यते । ९ पाठोऽयं क० पुस्तके नास्ति । १० प्रयोगान्ताः, क० प्रयोक्तान (अशुद्धः),
ख० प्रकांता ११ सत्याह, क० त्याह (अशुद्धः) । १२ ख० पुस्तके 'सति' इति
पाठो न विद्यते । १३ दशग्रहणात्तूदाहरण०, ख० दशग्रहगोदाहरण० ।
६ न्या०

४२ न्यायबिन्दुः

ननु च स्वभावानुपलब्धिप्रयोगाद्भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादयस्तत्कथम-
न्तर्भवन्तीत्याह—
पारम्पर्येणार्थान्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदेऽपि
प्रयोगदर्शनाभ्यासात्स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति
स्वार्थेऽप्यनुमानेऽस्याः प्रयोगनिर्देशः ।
प्रयोगभेदेऽपि । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदेऽपि अन्तर्भवन्ति ।
कथं प्रयोगभेद इत्याह । अर्थान्तरविधीत्यादि १ । प्रतिषेध्यादर्थादर्थान्तरस्य २
विधिरुपलब्धिः । स्वभावविरुद्धोपलब्धिप्रयोगेषु प्रतिषेधः । कार्यानुप-
लब्ध्यादिप्रयोगेष्वर्थान्तरविधिनाऽर्थान्तरप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते ।
यदि प्रयोगान्तरेष्वर्थान्तरविधिप्रतिषेधौ कथं तर्ह्यन्तर्भवन्तीत्याह । पारम्प-
र्येणेति । प्रणालिकयेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । न साक्षादेते प्रयोगा
दृश्यानुपलब्धिमभिदधति । दृश्यानुपलब्ध्यव्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधि-
निषेधं वाऽभिदधति । ततः प्रणालिकयाऽमीषां स्वभावानुपलब्धौ संग्रहो
न साक्षादिति । यदि प्रयोगभेदेन भेदः परार्थानुमाने वक्तव्य एषः ।
शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः । शब्दश्च ३ परार्थानुमानमित्याशङ्क्याह प्रयोग-
दर्शनेत्यादि । प्रयोगाणां शास्त्रघटितानां ४ दर्शनमुपलम्भः । तस्याभ्यासः
पुनः पुनरावर्तनम् । तस्मान्निमित्तात्स्वयमपीति प्रतिपत्तुरात्मनोऽप्येवमित्य-
नन्तरोक्तेन क्रमेण व्यवच्छेदस्य प्रतिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति ५ । इति
शब्दस्तस्मादर्थे । तदयमर्थः । यस्मात्स्वयमप्येवमनेनोपायेन प्रतिप-
द्यते प्रयोगाभ्यासात्तस्मात्स्वप्रतिपत्तावप्युपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य
स्वार्थानुमाने निर्देशः । यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परार्थानुमान
एव वक्तव्यमिति ।
ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादीनामदृश्यानामेव प्रतिषेधः ६
दृश्यनिषेधे स्वभावानुपलम्भप्रयोगप्रसङ्गात् । तथा च सति न तेषां

१ अर्थान्तरविधीत्यादि, लिखितपुस्तकयोः, अर्थान्तरविधीति । २ प्रतिषेध्यादर्था-
दर्थान्तरस्य, ख० प्रतिषेध्यादर्थान्तरस्या । ३ शब्दश्च, ख० शब्दस्तु । ४ घटितानाम्, ख०
परिचितितानाम् । ५ 'इति' पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ६ प्रतिषेधः, ख० निषेधः ।

द्वितीयपरिच्छेदः ४३
दृश्यानुपलब्धेर्निषेधस्तत्कथमेषां प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भाव इत्याह-
सर्वत्र चास्यामभावव्यवहारसाधन्यामनुपलब्धौ येषां
स्वभावविरुद्धादीनामुपलब्ध्या कारणादीनामनुपलब्ध्या च
प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानामेवोपलब्धिरनु-
पलब्धिश्च वेदितव्या ।
अभावश्च तस्य च व्यवहारोऽभावव्यवहारौ । स्वभावानुपलब्धावभा-
वव्यवहारः साध्यः । शिष्टेष्वभावः । तयोः साधन्यामनुपलब्धौ । 'सर्वत्र
चेति चशब्दो हिशब्दस्यार्थे । यस्मात्सर्वत्रानुपलब्धौ सत्यां येषां प्रतिषेध
उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दृश्यानामेव स प्रतिषेधस्तस्माद् दृश्यानुप-
लब्धावन्तर्भावः । कुत एतद्दृश्यानामेवेत्याह स्वभावत्यादि । अत्रापि
चकारो हेत्वर्थः । यस्मात्स्वभावविरुद्ध आदियेषां तेषामुपलब्ध्या कारणमा-
दिर्येषां तेषामनुपलब्ध्या प्रतिषेध उक्तस्तस्माद् दृश्यानामेव प्रतिषेध
इत्यर्थः । यदि नाम स्वभावविरुद्धाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या च प्रति-
षेध उक्तस्तथापि कथं दृश्यानामेव प्रतिषेध इत्याह उपलब्धिरित्यादि ।
अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्माद्ये विरोधिनो व्याप्यव्यापकभूताः कार्य-
कारणभूताश्च ज्ञातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिरुपलब्धिपूर्वा चानुपलब्धिर्वेदि-
तव्या । उपलब्ध्यनुपलब्धी च द्वे येषां स्तस्ते दृश्या एव । तस्मात्स्वभा-
वविरुद्धाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या चोपलब्ध्यनुपलब्धिमतां विरुद्धा-
दीनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यः । बहुषु चोद्येषु प्रक्रा-
न्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश्चकारो हेत्वर्थो भवति । यस्मादिदं चेदं च समा-
धानमस्ति तस्मात्तत्तच्चोद्यमयुक्तमिति चकारार्थः ।
कस्मात्पुनः प्रतिषेध्यानां विरुद्धादीनामुपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये
इत्याह-
अन्येषां विरोधकार्यकारणभावासिद्धिः ।
उपलब्ध्यनुपलब्धिमद्भ्योऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश्च
१ तस्य च व्यवहारः, ख० तद्व्यवहारश्च । २ पदमिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
३ दृश्यानामेव, ख० दृश्यमानानामेव । ४ पदमिदं ख० पुस्तके न विद्यते ।

४४ न्यायबिन्दुः

कार्यकारणभावश्च केनचित्सहाभावश्च व्याप्यस्य व्यापकस्याभावेन सिध्यति
यस्मात्ततो विरोधिकार्यकारणभावासिद्धेः कारणाद्युपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एव
विरुद्धादयो निषेध्याः । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्माद् दृश्यानामेव
प्रतिषेधः । तदयमर्थः । विरोधे १ कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्या-
भावश्च दृश्यानुपलब्धेरेवेति । एकसंनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोधः ।
कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसितकार्यकारणभावः ।
व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्चिते निश्चितो व्याप्यव्यापकभावः ।
तत्र व्याप्यव्यापकभावप्रतीतेर्निमित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः । २ इह गृहीते
वृक्षाभावे हि शिंशपात्वाभावप्रतीतौ प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः । अभाव-
प्रतिपत्तिश्च सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेरेव । तस्माद्विरोधं कार्यकारणभावं व्याप्य-
व्यापकभावं च स्मरता विरोधकार्यकारणभावव्याप्यव्यापकभावविषयाभाव-
प्रतिपत्तिनिबन्धनं दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्ध्यस्मरणे विरो-
धादीनामस्मरणम् । तथा च सति न विरुद्धादिविधिप्रतिषेधाभ्यामितरा-
भावप्रतीतिः स्यात् । विरोधादिग्रहणकालभाविन्यां च दृश्यानुपलब्धाव-
वश्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः । तत्र यद्यपि सम्प्रति ३ नास्ति दृश्यानु-
पलब्धिर्विरोधादिग्रहणकाले त्वासीत् । या दृश्यानुपलब्धिः सम्प्रति स्मर्य-
माणा सैवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः सम्प्रति नास्ति दृश्योपलब्धि-
रित्यभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलब्धिप्रयोगाङ्गिष्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादि-
प्रयोगाः । विरुद्धविधिना कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिरा-
क्षिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेरेव कालान्तरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया अभाव-
प्रतिपत्तिः । अमीषां च प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन
सर्वेण दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावो दशानामनुपलब्धिप्रयोगाणां पारम्पर्येण
दर्शित इति वेदितव्यम् ।
उक्ता दृश्यानुपलब्धिरभावेऽभावव्यवहारे साध्ये प्रमाणम् । अदृश्या-
नुपलब्धिः किं स्वभावा किं व्यापारा चेत्याह—
विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमानान्निवृत्ति-

१ विरोधः, ख० विरोधश्च । २ पदमिदं ख० पुस्तके न विद्यते । ३ सम्प्रति नास्ति,
ख० सम्प्रतितनी ।

द्वितीयपरिच्छेदः ४५
लक्षणा संशयहेतुः प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धेरिति ।
विप्रकृष्टस्त्रिभिर्देशकालस्वभावविप्रकर्षैर्यस्याः विषयः सा विप्रकृष्टविष-
येति संशयहेतुः । किं स्वभावा सेत्याह । प्रत्यक्षा‌नुमाननिवृत्तिर्लक्षणं स्वभावो
यस्याः सा प्रत्यक्षा‌नुमाननिवृत्तिलक्षणा ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् । ननु
च प्रमाणात्प्रमेयसत्ताव्यवस्था । ततः प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावप्रतिपत्तिर्युक्ते-
त्याह । प्रमाणनिवृत्तावपीत्यादि । कारणं व्यापकं च निवर्तमानं कार्यं
व्याप्यं च निवर्तयेत् । न च प्रमाणं प्रमेयस्य कारणं नापि व्यापकमतः
प्रमाणयोर्निवृत्तावप्यर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिर्न सिध्यति । ततोऽसिद्धेः संशय-
हेतुरदृश्यानुपलब्धिः । न निश्चयहेतुः । यत्पुनः प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता
सिध्यति तद्युक्तम् । प्रमेयकार्यं हि प्रमाणम् । न च कारणमन्तरेण कार्य-
मस्ति । न तु कारणान्यवश्यं कार्यवन्ति भवन्ति । तस्मात्प्रमाणात्प्रमेयसत्ता
व्यवस्थाप्या । न प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावव्यवस्थेति ॥
इति न्यायबिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ।
१ पदमिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । २ लक्षणा, क० लक्षणा । न ज्ञान० ।
३ नतु, ख० न च ।

अथ तृतीयपरिच्छेदः।
स्वार्थपरार्थानुमानयोः स्वार्थं व्याख्याय परार्थं व्याख्यातुकाम आह-
त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम्।
त्रिरूपलिङ्गाख्यानमिति। त्रीणि रूपाण्यन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वसंज्ञ-
कानि यस्य तत्त्रिरूपम्। त्रिरूपं च तल्लिङ्गं¹ च तस्याख्यानम्। आख्या-
यते प्रकाश्यतेऽनेनेति त्रिरूपं लिङ्गमित्याख्यानम्। किं पुनस्तद्वचनम्।
वचनेन हि त्रिरूपं लिङ्गमाख्यायते। परस्मादिदं परार्थम्।
ननु च सम्यग्ज्ञानात्मकमनुमानमुक्तम्। तत्किमर्थं सम्प्रति वचनात्म-
कमनुमानमुच्यत इत्याह।
कारणे कार्योपचारात्।
कारणे कार्योपचारादिति त्रिरूपलिङ्गाभिधानात्त्रिरूपलिङ्गस्मृतिरुत्प-
द्यते स्मृतेश्चानुमानम्। तस्यानुमानस्य परम्परया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कार-
णम्। तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते।
ततः समारोपात्कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते। औपचारिकं³ वचनम-
नुमानं न मुख्यमित्यर्थः। न च यावत्किंचिदुपचारादनुमानशब्देन वक्तुं
शक्यं तावत्सर्वं व्याख्येयम्। किं त्वनुमानं व्याख्यातुकामेनानुमानस्वरूपस्य
व्याख्येयत्वान्निमित्तं व्याख्येयम्। निमित्तं च त्रिरूपं लिङ्गम्। तच्च स्वयं
वा प्रतीतमनुमानस्य निमित्तं भवति परेण वा प्रतिपादितं भवति²। तस्मा-
ल्लिङ्गस्य स्वरूपं ⁴व्याख्येयं तत्प्रतिपादकश्च शब्दः। तत्र स्वरूपं स्वार्थानु-
माने व्याख्यातम्। प्रतिपादकः शब्द इह व्याख्येयः। ततः प्रतिपादकं
शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयन्ननुमानशब्देनोक्तवानाचार्य इति परमार्थः।

१ तल्लिङ्गं, क० लिङ्गं। २ पाठोऽत्र क० पुस्तके नैवोपलभ्यते। ३ औपचारिकम्,
क० औपचारकम्। ४ पदमिदं ख पुस्तक एवोपलभ्यते। ५ व्याख्येयम्, ख० च
व्याख्यातव्यम्।

द्वितीयपरिच्छेदः ४७
परार्थानुमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितुमाह—
तद्द्विविधं प्रयोगभेदात् ।
तद्द्विविधमिति । तदिति परार्थानुमानम् । द्वौ विधौ प्रकारौ यस्य
तद्द्विविधम् । कुतो द्विविधमित्याह । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् ।
प्रयुक्तिः प्रयोगोऽर्थाभिधानम् । शब्दस्यार्थाभिधानव्यापारभेदाद्द्विविधम-
नुमानम् ।
तदेवाभिधानव्यापारनिबन्धनं द्वैविध्यं दर्शयितुमाह—
साधर्म्यवद्वैधर्म्यवच्चेति² ।
समानो धर्मो यस्य सोऽयं सधर्मा तस्य भावः साधर्म्यम् । विसदृशो
धर्मोऽस्य³ विधर्मा विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टान्तधर्मिणा सह साध्य-
धर्मिणः सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते । असादृश्यं च हेतुकृतं वैधर्म्य-
मुच्यते । तत्र यस्य साधनवाक्यस्य साधर्म्यमभिधेयं⁴

४८ :न्यायबिन्दुः
प्रकाशयत एव । ततः प्रकाशयितव्यं प्रयोजनमनयोरभिन्नम् । तथा च न
ततो भेदः कश्चित् । अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्यादित्याह । अन्यत्र
प्रयोगभेदादिति । प्रयोगोऽभिधानं वाचकत्वम् । वाचकत्वभेदादन्यो भेदः
प्रयोजनकृतो नास्तीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अन्यदभिधेयमन्यत्प्रकाश्यं
प्रयोजनम् । तत्राभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते । प्रकाश्यं त्वभिन्नम् ।
अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यायेन व्यतिरेकगतिर्भवति । व्यतिरेके
चान्वयगतिः । ततस्त्रिरूपं लिङ्गं प्रकाश्यमभिन्नम् । न च यत्राभिधेयभेद-
स्तत्र सामर्थ्यगम्योऽप्यर्थो भिद्यते । यस्मात्पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते ।
पीनो देवदत्तो रात्रौ भुङ्क इति । अनयोर्वाक्ययोरभिधेयभेदेऽपि गम्य-
मानमेकमेव । तद्वदिहाभिधेयभेदेऽपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव ।
तत्र साधर्म्यवद्यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो-
ऽसद्व्यवहारविषयः सिद्धः ।
तत्रेति । तयोः साधर्म्यवैधर्म्यवतोरनुमानयोः साधर्म्यवत्तावदुदाहर-
णमुदा¹हर्तुमनुपलब्धिमाह यदित्यादिना । यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं यद्दृश्यं
सन्नोपलभ्यत इति । अनेन दृश्यानुपलम्भोऽनूद्यते । सोऽसद्व्यवहारस्य
विषयः सिद्धः² । तदसदिति व्यवहर्तव्यमित्यर्थः । अनेनासद्व्यवहारयोग्य-
त्वस्य³ विधिः कृतः । ततश्चासद्व्यवहारस्य योग्यत्वे दृश्यानुपलम्भो निय-
तः कथितः । दृश्यमनुपलब्धमसद्व्यवहारयोग्यमेवेत्यर्थः । साधनस्य च
साध्येऽर्थे नियतत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । यथोक्तम् । व्याप्ति⁴र्व्यापकस्य तत्र
भाव एव व्याप्यस्य च⁵ तत्रैव भाव इति ।
व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्तस्तमेव दर्शयितुमाह-
यथान्यः कश्चिद्दृष्टः शशविषाणादिः ।
यथान्य इति । साध्यधर्मिणोऽन्यो दृष्टान्त इत्यर्थः । दृष्ट इति प्रमा-
णेन निश्चितः । शशविषाणं हि न चक्षुषा विषयीकृतम् । अपि तु प्रमा-
१ 'उदादरणमुदाहर्तुं इति पाठो ख० पुस्तक एवोपलभ्यते, अन्यत्र तु 'उदाहरन्'
इत्येवास्ति । २ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ३ योग्यत्वस्य, ख० योग्यत्वे ।
४ व्याप्तिः, क० व्याप्ति० । ५ च, क० वा ।

तृतीयपरिच्छेदः ४६
येन दृश्यानुपलम्भेनासद्व्यवहारयोग्यं विज्ञातम् । शशविषाणादि¹र्यस्या-
सद्व्यवहारविषयस्य स तथोक्तः । शशविषाणादौ हि दृश्यानुपलम्भमात्र²-
निमित्तोऽसद्व्यवहारः प्रमाणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणादनेन वाक्येना-
भिधीयमाना व्याप्तिर्ज्ञातव्या ।
सम्प्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपलम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्शयितुमाह—
नोपलभ्यते च क्वचित्प्रदेशविशेष उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तो घट इति ।
नोपलभ्यते चेति । प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः । स एव विशिष्य-
तेऽन्यस्मादिति विशेषः । एकः प्रदेशविशेष इत्येकस्मिन्प्रदेशे क्वचि-
दिति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्ष एकोऽपि प्रदेशः स एवाभावव्यवहाराधिकरणं यः
प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो नान्यः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । यथा चा-
सतोऽपि घटस्य समारोपितमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् ।
स्वभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्शयितुमाह—
तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः—
यत्सत्तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति ।
तथेति । यथानुपलब्धेस्तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान्प्रयोग इत्य-
र्थः । यत्सदिति सत्त्वमनूद्य तत्सर्वमनित्यमित्यनित्यत्वं विधीयते । सर्व-
ग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वमनित्यं न किंचिन्नित्यं यत्सत्तदनित्यमेवानि-
त्यत्वादन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्येवं सत्त्वमनित्यत्वे साध्ये नियतं ख्या-
पितं भवति³ । तथा च सति व्याप्तिप्रदर्शनवाक्यमिदम् । यथा घटादि-
रिति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयकथनमेतत् ।
शुद्धस्य स्वभावहेतोः प्रयोगः ।

५० न्यायबिन्दुः

• सविशेषणं दर्शयितुमाह—
  यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति ।
  यदुत्पत्तिमदिति । उत्पत्तिः स्वरूपलाभो यस्या¹स्ति तदुत्पत्तिमत्² ।
  उत्पत्तिमत्त्वमनूद्य तदनित्यमित्यनित्यत्वविधेः³ । तथा च सत्युत्पत्तिमत्त्वम-
  नित्यत्वे नियतं⁴माख्यातम् ।
  स्वभावभूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः ।
  स्वभावभूतः स्वभावात्मको धर्मस्तस्य भेदेन भेदं हेतूकृत्य प्रयोगः ।
  अनुत्पन्नेभ्यो हि व्यावृत्तिमाश्रित्योत्पन्नो भाव उच्यते । सैव व्यावृत्तिः ।
  यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वक्तुमिष्यते तदा व्यतिरेकिणीव निर्दिश्यते ।
  भावस्योत्पत्तिरिति । तया च व्यतिरिक्तयेवोत्पत्त्या विशिष्टं वस्तूत्पत्तिमदु-
  क्तम् । तेन स्वभावभूतेन धर्मेण कल्पितभेदेन विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्तो
  द्रष्टव्यः ।
  यत्कृतकं तदनित्यमित्युपाधिभेदेन ।
  यत्कृतकमिति ! कृतकत्वमनूद्यानित्यत्वं विधीयत इति । अनित्यत्वे⁵
  नियतं कृतकत्वमुक्तमतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकस्य दर्शिता । उपाधिभे-
  देन स्वभावस्य प्रयोग इति सम्बन्धः । उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन
  भिन्नेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः । इह कदाचिच्छुद्ध एवार्थ
  उच्यते । कदाचिदव्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः । कदाचिद्व्यतिरिक्तेन ।
  देवदत्त इति शुद्धः । लम्बकर्ण इत्यभिन्नकर्णद्वयविशिष्टः । चित्रगुरिति
  व्यतिरिक्तचित्रगवीविशिष्टः । तद्वत्सत्त्वं शुद्धमुत्पत्तिमत्त्वमव्यतिरिक्तविशेष-
  णम् । कृतकत्वं व्यतिरिक्तविशेषणम् ।
  ननु च चित्रगुशब्दे व्यतिरिक्तस्य विशेषणस्य वाचकश्चित्रशब्दो
  गोशब्दश्चास्ति । कृतकशब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः शब्दस्य प्रयोगोऽस्तीत्या-
  शङ्क्याह ।
  १ यस्य, ख० स यस्य । २ उत्पत्तिमत् , क० उत्पत्तिमत् , यदुत्पत्तिमदिति ।
  ३ विधेः, ख० विधिः । ४ नियतं व्याप्तमित्यर्थः । ५ अनित्यत्वे, क० अनियतत्वे ।

तृतीयपरिच्छेदः ५१
अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ
कृतक इति ।
अपेक्षितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्तौ निष्प-
त्त्यर्थमपेक्षितः परव्यापारो येन स तथोक्तः । हीति यस्मादर्थे । यस्माद-
पेक्षितपरव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद्व्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः
स्वभाव उच्यते । यद्यपि व्यतिरिक्तं विशेषणपदं न प्रयुक्तं तथापि कृतक-
शब्देनैव व्यतिरिक्तं विशेषणमन्तर्भावितमत एव संज्ञाप्रकारोऽयं कृतकशब्दः ।
यस्मात्संज्ञायामयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तर्भाव्यते तत्र
विशेषणपदं न प्रयुज्यते । क्वचित्प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्युक्ते
हेतुभिरित्येतत्प्रतीयते । तत्र च हेतुशब्दः प्रयुज्यते । कदाचिन्न वा
प्रयुज्यते । प्रयुज्यमानस्वशब्दश्च यथा प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रत्ययभेदः ।
एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्याः ।
यथा च कृतकशब्दो भिन्नविशेषणस्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेदभेदि-
त्वादित्येषां प्रयत्नानन्तरीयकत्वादीनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्न-
विशेषणस्वभावाभिधायिनो द्रष्टव्याः । प्रत्ययानां कारणानां भेदो विशेष-
स्तेन प्रत्ययभेदेन भेत्तुं शीलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः
प्रत्ययभेदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं साध्यते ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यत्वं साध्यते । तत्र प्रत्ययभेदशब्दो व्यतिरिक्त-
विशेषणाभिधायी प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरीयकशब्दे च
प्रयत्नशब्दः । तदेवं त्रिविधः स्वभावहेतुप्रयोगो दर्शितः । शुद्धोऽव्यतिरिक्त-
विशेषणो व्यतिरिक्तविशेषणश्च । एवमर्थं चैतदाख्यातम् । वाचकभेदान्मा
भूत्कस्यचित्स्वभावहेतावपि प्रयुक्ते व्यामोह इति ।
सन्नुत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति पक्षधर्मोपदर्शनम् ।
१ कृतकस्य लक्षणमिदम् । २ न, ख० न च । ३ विशेषणं, ख विशेषणपदम् ।
४ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ५ प्रत्ययभेदभेदिशब्दे, ख० प्रत्ययभेदशब्दे । ६ पद-
मिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । ७ क० प्रयोगः, ख० योगः । ८ एवमर्थं, ख०
एतदर्थम् । किञ्चिदपि टीकाकारेणास्योपरि न लिखितम् ।