न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयपरिच्छेदः ३५
अतोऽनुपलम्भोऽभावं व्यवहारयति । दृश्यो यतोऽनुपलब्धस्तस्मान्नास्ती-
त्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति न त्वकृतं करोतीत्यभावनि-
श्चयोऽनुपलम्भात्प्रवृत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्य-
भावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः ।
कस्मात्पुनरतीते वर्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह—
तस्या एवाभावनिश्चयात् ।
तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता
ह्यनुपलब्धिः स्वयमेव संदिग्धस्वभावा । तस्या असिद्धाया नाभावनिश्न-
योऽपि त्वतीतवर्तमानाया इति ।
संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितुमाह—
सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ।
सा चैषानुपलब्धिरेकादशप्रकारा, एकादश प्रकारा अस्या इत्येकाद-
शप्रकारा ३ । कुतः प्रकारभेदः प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्या-
भिधानव्यापार उच्यते । शब्दो हि साक्षात्कचिदर्थान्तराभिधायी कचि-
त्प्रतिषेधान्तराभिधायी । सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापि
गम्यत इति वाचकव्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो ४ न तु स्वरूपभेदा-
दिति यावत् ।
प्रकारभेदानाह—
स्वभावानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूम उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्तस्यानुपलब्धिः । यथेति । अत्रेति धर्मी न
धूम इति साध्यम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः । अयं च
हेतुः पूर्ववद्व्याख्येयः ॥ १ ॥
१. इदं पदं क० पुस्तके नैव विद्यते । २ 'प्रवर्त्तिनी' इत्ययमेव पाठः ख०
पुस्तके विद्यते । क० पुस्तके स्पष्टरूपेण 'प्रवर्त्तनमुपल०' इति लिखितं यच्च 'प्रवर्त्तन्त्यु-
पल०' इत्यशुद्धे रूपे विकारितम् । ३. ख० पुस्तके 'एकादशप्रकारा एकादश प्रकारा
अस्य इत्येकादशप्रकारा' इति लिखितम् । मुद्रितपुस्तके क० पुस्तके च 'एकादश प्रकारा
अस्या इत्येकादशप्रकारा' इति पाठः । ४. भेदात्, क० भेद० ।