न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

४० न्यायबिन्दुः

ततोऽयमप्यभावसाधनः । निष्कम्पायतसलिलपूरिते ह्रदे हेमन्तोचित-
बाष्पोद्गमे विरले संध्यातमसि सति सन्नपि तत्र^१ धूमो न दृश्ये^२ इति
कारणानुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते^३ । वह्निस्तु यदि तस्याम्भस उपरि प्लवमानो
भवेज्ज्वलितो रूपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । अज्वलितस्त्विन्धनमध्यनिविष्टो
भवेत्तत्रापि दहनाधिकरणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपेणाधाररूपेण वा दृश्य
एव वह्निरिति तत्रास्याः प्रयोगः ॥ ६ ॥
कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नास्य रोमहर्षादिविशेषाः
संनिहितदहनविशेषत्वादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् ।
यथेति । अस्येति धर्मी । रोम्णां हर्ष उद्भेदः स आदिर्येषां दन्तवीणादीनां
शीतकृतानां ते विशिष्यन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिकृतेभ्य इति रोमहर्षादि-
विशेषाः । ते न सन्तीति साध्यम् । दहन एव विशिष्यंते तदस्माद्दहना-
च्छीतनिवर्तनसामर्थ्येनेति दहनविशेषः । कश्चिद्दहनः सन्नपि न शीत-
निवर्तनक्षमो यथा प्रदीपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । संनिहितो
दहनविशेषो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः
सन्नप्यदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्चादृश्यास्तत्रायं प्रयोगः । रोमहर्षादिवि-
शेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या । शीतस्पर्शस्य दृश्यत्वे कारणा-
नुपलब्धिः । तस्मादभावसाधनोऽयम् । रूपविशेषाद्विदूराद्दहनं पश्यति ।
शीतस्पर्शस्त्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च । तेषां कारणविरुद्धोपलब्ध्याभावः^१०
प्रतिद्यत इति । तत्रास्याः प्रयोगः ॥ १० ॥
कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा । न रोमहर्षादिविशेष-
युक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यद्विरुद्धं तस्य यत्कार्यं^११ तस्योपलब्धिरुदा-

---

१ पदमिदं ख० पुस्तके न विद्यते । २ दृश्यः, ख० दृश्यते । ३ प्रतिषेध्यते,
ख० प्रतिषिध्यते । ४ ज्वलितः, ख० प्रज्वलितः । ५ इन्धन, ख० वन । ६ विशिष्यन्ते,
ख० विशेष्यन्ते । ७ विशिष्यते, ख० विशेष्यते । ८ पदमिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
९ दहनविशेषस्यैव शीतनिवृत्तौ कारणत्वात्, न दहनसामान्यस्य । १० क० भाव
(अशुद्धः), ख० भावम् । ११ कार्यं, मुद्रितपुस्तके 'कार्थं' (अशुद्धः) ।