न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

हर्तव्या । यथेति । अयं देश इति धर्मी । योगो युक्तं रोमहर्षादिविशेषै-
र्युक्तं रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् । तस्य सम्बन्धी पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्त-
पुरुषः । तद्वान्न भवतीति साध्यम् । धूमादिति हेतुः । रोमहर्षादिविशे-
षस्य प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुपलब्धिः । कारणस्य शीतस्पर्शस्य प्रत्यक्षत्वे कारणा-
नुपलब्धिः । वह्नेस्तु प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोक्तव्या । त्रया-
णामप्यदृश्यत्वेऽयं प्रयोगः । तस्मादभावसाधनोऽयम् । तत्र दूरस्थस्य
प्रतिपत्तुर्दहनशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्तोऽपि धूमस्तु
प्रत्यक्षो यत्र तत्रैतत्प्रमाणम् । धूमस्तु यादृशस्तस्मिन्देशे स्थितं शीतं
निवर्तयितुं समर्थस्य वह्नेरनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूममात्रेण तु वह्नि-
मात्रेऽनुमितेऽपि न शीतस्पर्शानिवृत्तिर्नापि रोमहर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातुं
शक्येते न धूममात्रं हेतुरिति द्रष्टव्यमिति ॥ ११ ॥
यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुक्तः कथमेकादशाभावहेतव इत्याह—
इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः
स्वभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयान्ति ।
इमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरप्रयोगान्ता निर्दिष्टाः । तत्र
कियतामपि ग्रहणे प्रसक्त आह कार्यानुपलब्ध्यादय इति । कार्यानुपल-
ब्ध्यादीनामपि त्रयाणां चतुर्णां वा ग्रहणे प्रसक्ते सत्याह । दशेति । दशा-
नामप्युदाहृतमात्राणां ग्रहणप्रसङ्गे सत्याह । सर्व इत्येतदुक्तं भवति । अप्र-
युक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च सर्व एवेति दशग्रहणमन्तरेण सर्वग्रहणे
क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकात्स्न्यं गम्येत । दशग्रहणात्तूदाहरणकात्स्न्र्येऽवगते
सर्वग्रहणमतिरिच्यमानमुदाहृतसदृशकात्स्न्र्यावगतये जायते । ते स्वभावा-
नुपलब्धौ संग्रहतादात्म्येन गच्छन्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा इत्यर्थः ।
१ देशः, ख० प्रदेशः । २ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ३ विशेषयुक्त०, ख०
विशेषगुणयुक्त० । ४ रोमहर्षादि०, ख० रोमहर्ष० । ५ तत्र, क० यत्र । ६ तस्मिन्देशे,
ख० सदृशे । ७ पदमिदं क० पुस्तके न विद्यते । ८ 'विशेष' इति पाठो ख० पुस्तके
न विद्यते । ९ पाठोऽयं क० पुस्तके नास्ति । १० प्रयोगान्ताः, क० प्रयोक्तान (अशुद्धः),
ख० प्रकांता ११ सत्याह, क० त्याह (अशुद्धः) । १२ ख० पुस्तके 'सति' इति
पाठो न विद्यते । १३ दशग्रहणात्तूदाहरण०, ख० दशग्रहगोदाहरण० ।
६ न्या०