न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

अथ तृतीयपरिच्छेदः।
स्वार्थपरार्थानुमानयोः स्वार्थं व्याख्याय परार्थं व्याख्यातुकाम आह-
त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम्।
त्रिरूपलिङ्गाख्यानमिति। त्रीणि रूपाण्यन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वसंज्ञ-
कानि यस्य तत्त्रिरूपम्। त्रिरूपं च तल्लिङ्गं¹ च तस्याख्यानम्। आख्या-
यते प्रकाश्यतेऽनेनेति त्रिरूपं लिङ्गमित्याख्यानम्। किं पुनस्तद्वचनम्।
वचनेन हि त्रिरूपं लिङ्गमाख्यायते। परस्मादिदं परार्थम्।
ननु च सम्यग्ज्ञानात्मकमनुमानमुक्तम्। तत्किमर्थं सम्प्रति वचनात्म-
कमनुमानमुच्यत इत्याह।
कारणे कार्योपचारात्।
कारणे कार्योपचारादिति त्रिरूपलिङ्गाभिधानात्त्रिरूपलिङ्गस्मृतिरुत्प-
द्यते स्मृतेश्चानुमानम्। तस्यानुमानस्य परम्परया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कार-
णम्। तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते।
ततः समारोपात्कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते। औपचारिकं³ वचनम-
नुमानं न मुख्यमित्यर्थः। न च यावत्किंचिदुपचारादनुमानशब्देन वक्तुं
शक्यं तावत्सर्वं व्याख्येयम्। किं त्वनुमानं व्याख्यातुकामेनानुमानस्वरूपस्य
व्याख्येयत्वान्निमित्तं व्याख्येयम्। निमित्तं च त्रिरूपं लिङ्गम्। तच्च स्वयं
वा प्रतीतमनुमानस्य निमित्तं भवति परेण वा प्रतिपादितं भवति²। तस्मा-
ल्लिङ्गस्य स्वरूपं ⁴व्याख्येयं तत्प्रतिपादकश्च शब्दः। तत्र स्वरूपं स्वार्थानु-
माने व्याख्यातम्। प्रतिपादकः शब्द इह व्याख्येयः। ततः प्रतिपादकं
शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयन्ननुमानशब्देनोक्तवानाचार्य इति परमार्थः।

---

१ तल्लिङ्गं, क० लिङ्गं। २ पाठोऽत्र क० पुस्तके नैवोपलभ्यते। ३ औपचारिकम्,
क० औपचारकम्। ४ पदमिदं ख पुस्तक एवोपलभ्यते। ५ व्याख्येयम्, ख० च
व्याख्यातव्यम्।