न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

५० न्यायबिन्दुः

• सविशेषणं दर्शयितुमाह—
  यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति ।
  यदुत्पत्तिमदिति । उत्पत्तिः स्वरूपलाभो यस्या¹स्ति तदुत्पत्तिमत्² ।
  उत्पत्तिमत्त्वमनूद्य तदनित्यमित्यनित्यत्वविधेः³ । तथा च सत्युत्पत्तिमत्त्वम-
  नित्यत्वे नियतं⁴माख्यातम् ।
  स्वभावभूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः ।
  स्वभावभूतः स्वभावात्मको धर्मस्तस्य भेदेन भेदं हेतूकृत्य प्रयोगः ।
  अनुत्पन्नेभ्यो हि व्यावृत्तिमाश्रित्योत्पन्नो भाव उच्यते । सैव व्यावृत्तिः ।
  यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वक्तुमिष्यते तदा व्यतिरेकिणीव निर्दिश्यते ।
  भावस्योत्पत्तिरिति । तया च व्यतिरिक्तयेवोत्पत्त्या विशिष्टं वस्तूत्पत्तिमदु-
  क्तम् । तेन स्वभावभूतेन धर्मेण कल्पितभेदेन विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्तो
  द्रष्टव्यः ।
  यत्कृतकं तदनित्यमित्युपाधिभेदेन ।
  यत्कृतकमिति ! कृतकत्वमनूद्यानित्यत्वं विधीयत इति । अनित्यत्वे⁵
  नियतं कृतकत्वमुक्तमतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकस्य दर्शिता । उपाधिभे-
  देन स्वभावस्य प्रयोग इति सम्बन्धः । उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन
  भिन्नेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः । इह कदाचिच्छुद्ध एवार्थ
  उच्यते । कदाचिदव्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः । कदाचिद्व्यतिरिक्तेन ।
  देवदत्त इति शुद्धः । लम्बकर्ण इत्यभिन्नकर्णद्वयविशिष्टः । चित्रगुरिति
  व्यतिरिक्तचित्रगवीविशिष्टः । तद्वत्सत्त्वं शुद्धमुत्पत्तिमत्त्वमव्यतिरिक्तविशेष-
  णम् । कृतकत्वं व्यतिरिक्तविशेषणम् ।
  ननु च चित्रगुशब्दे व्यतिरिक्तस्य विशेषणस्य वाचकश्चित्रशब्दो
  गोशब्दश्चास्ति । कृतकशब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः शब्दस्य प्रयोगोऽस्तीत्या-
  शङ्क्याह ।
  १ यस्य, ख० स यस्य । २ उत्पत्तिमत् , क० उत्पत्तिमत् , यदुत्पत्तिमदिति ।
  ३ विधेः, ख० विधिः । ४ नियतं व्याप्तमित्यर्थः । ५ अनित्यत्वे, क० अनियतत्वे ।