न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ५१
अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ
कृतक इति ।
अपेक्षितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्तौ निष्प-
त्त्यर्थमपेक्षितः परव्यापारो येन स तथोक्तः । हीति यस्मादर्थे । यस्माद-
पेक्षितपरव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद्व्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः
स्वभाव उच्यते । यद्यपि व्यतिरिक्तं विशेषणपदं न प्रयुक्तं तथापि कृतक-
शब्देनैव व्यतिरिक्तं विशेषणमन्तर्भावितमत एव संज्ञाप्रकारोऽयं कृतकशब्दः ।
यस्मात्संज्ञायामयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तर्भाव्यते तत्र
विशेषणपदं न प्रयुज्यते । क्वचित्प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्युक्ते
हेतुभिरित्येतत्प्रतीयते । तत्र च हेतुशब्दः प्रयुज्यते । कदाचिन्न वा
प्रयुज्यते । प्रयुज्यमानस्वशब्दश्च यथा प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रत्ययभेदः ।
एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्याः ।
यथा च कृतकशब्दो भिन्नविशेषणस्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेदभेदि-
त्वादित्येषां प्रयत्नानन्तरीयकत्वादीनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्न-
विशेषणस्वभावाभिधायिनो द्रष्टव्याः । प्रत्ययानां कारणानां भेदो विशेष-
स्तेन प्रत्ययभेदेन भेत्तुं शीलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः
प्रत्ययभेदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं साध्यते ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यत्वं साध्यते । तत्र प्रत्ययभेदशब्दो व्यतिरिक्त-
विशेषणाभिधायी प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरीयकशब्दे च
प्रयत्नशब्दः । तदेवं त्रिविधः स्वभावहेतुप्रयोगो दर्शितः । शुद्धोऽव्यतिरिक्त-
विशेषणो व्यतिरिक्तविशेषणश्च । एवमर्थं चैतदाख्यातम् । वाचकभेदान्मा
भूत्कस्यचित्स्वभावहेतावपि प्रयुक्ते व्यामोह इति ।
सन्नुत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति पक्षधर्मोपदर्शनम् ।
१ कृतकस्य लक्षणमिदम् । २ न, ख० न च । ३ विशेषणं, ख विशेषणपदम् ।
४ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ५ प्रत्ययभेदभेदिशब्दे, ख० प्रत्ययभेदशब्दे । ६ पद-
मिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । ७ क० प्रयोगः, ख० योगः । ८ एवमर्थं, ख०
एतदर्थम् । किञ्चिदपि टीकाकारेणास्योपरि न लिखितम् ।