न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयपरिच्छेदः ४५
लक्षणा संशयहेतुः प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धेरिति ।
विप्रकृष्टस्त्रिभिर्देशकालस्वभावविप्रकर्षैर्यस्याः विषयः सा विप्रकृष्टविष-
येति संशयहेतुः । किं स्वभावा सेत्याह । प्रत्यक्षा‌नुमाननिवृत्तिर्लक्षणं स्वभावो
यस्याः सा प्रत्यक्षा‌नुमाननिवृत्तिलक्षणा ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् । ननु
च प्रमाणात्प्रमेयसत्ताव्यवस्था । ततः प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावप्रतिपत्तिर्युक्ते-
त्याह । प्रमाणनिवृत्तावपीत्यादि । कारणं व्यापकं च निवर्तमानं कार्यं
व्याप्यं च निवर्तयेत् । न च प्रमाणं प्रमेयस्य कारणं नापि व्यापकमतः
प्रमाणयोर्निवृत्तावप्यर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिर्न सिध्यति । ततोऽसिद्धेः संशय-
हेतुरदृश्यानुपलब्धिः । न निश्चयहेतुः । यत्पुनः प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता
सिध्यति तद्युक्तम् । प्रमेयकार्यं हि प्रमाणम् । न च कारणमन्तरेण कार्य-
मस्ति । न तु कारणान्यवश्यं कार्यवन्ति भवन्ति । तस्मात्प्रमाणात्प्रमेयसत्ता
व्यवस्थाप्या । न प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावव्यवस्थेति ॥
इति न्यायबिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ।
१ पदमिदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । २ लक्षणा, क० लक्षणा । न ज्ञान० ।
३ नतु, ख० न च ।