न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयपरिच्छेदः ३६
न्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा चास्यैवंजातीयकस्य
प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावन्तर्भावः ॥ ६ ॥
कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि
शीतकारणानि सन्त्यग्नेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कार्यं तस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति ।
इहेति धर्मी । अप्रतिबद्धं सामर्थ्यं येषां शीतकारणानां शीतजननं प्रति नै^१-
तानि सन्तीति साध्यम् । वन्हेरिति^२ हेतुः । यत्र शीतकारणान्यदृश्यानि
शीतस्पर्शोऽप्यदृश्यस्तत्रायं हेतुः प्रयोक्तव्यः । दृश्यत्वे तु शीतस्पर्शस्य
तत्कारणानां वा कार्यानुपलब्धिर्दृश्यानुपलब्धिर्वा गमिका । तस्मादेषाऽप्य-
भावसाधनी । ततो यस्मिन्देशे सदपि शीतकारणमदृश्यं शीतस्पर्शश्च
दूरस्थत्वात्प्रतिपत्तुर्वह्निर्भास्वरवर्णत्वाद् दूरादपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोगः ॥ ७ ॥
व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नात्र तुषारस्पर्शोऽग्नेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यद्व्यापकं तेन यद्विरुद्धं तस्योपलब्धिरुदाहर्तव्या । यथेति ।
अत्रेति धर्मी । तुषारस्पर्शो नेति साध्यम् । वन्हेरिति हेतुः । यत्र व्याप्य-
स्तुषारस्पर्शो व्यापकश्च च शीतस्पर्शो न दृश्यस्तत्रायं हेतुः । तयोर्दृश्यत्वे
स्वभावस्य व्यापकस्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोक्तव्या । तथा च^३ सत्यभाव-
साधनीयम् । दूरवर्तिनश्च प्रतिपत्तुस्तुषारस्पर्शः शीतस्पर्शविशेषः । शीतमात्रं
च^४ परोक्षम् । वह्निस्तु रूपविशेषाद् दूरस्थोऽपि प्रत्यक्षः । ततो वन्हेः शीत-
मात्राभावः । ततः शीतविशेषतुषारस्पर्शाभावनिश्चयः । शीतविशेषस्य
शीतसामान्येन व्याप्तत्वादिति विशिष्ट^५विषयेऽस्याः प्रयोगः ॥ ८ ॥
कारणानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूमोऽग्न्यभावादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्यानुपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति । अत्रेति
धर्मी । न धूम इति साध्यम् । वह्न्यसत्त्वादिति हेतुः । यत्र कार्यं सदपि
दृश्यं^६ न भवति तत्रायं प्रयोगः । दृश्ये तु कार्ये दृश्यानुपलब्धिर्गमिका ।
१ न तानि सन्तीति, ख० तानि न संती (अशुद्धः) । २ वन्हेः, ख० अग्नेः ।
३ पदमिदं ख० पुस्तक एव दृश्यते । ४ पदमिदं ख० पुस्तके न दृश्यते ।
५ विशिष्ट०, ख० विशिष्टे । ६ दृश्यं न भवति, ख० अदृश्यं भवति ।