न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

३८ न्यायबिन्दुः
विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न ध्रुवभावी भूतस्यापि
भावस्य विनाशो हेत्वन्तरापेक्षणादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यद्विरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्योपलब्धिरुदाहर्त्तव्या ।
यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति¹ ध्रुवभावी नेतिध्रुवभावित्वनिषेधः साध्यः ।
विनाशो धर्मी । भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्यापि
विनश्वरः स्वभावो नावश्यंभावी किमुताजातस्येत्यपि शब्दार्थः । जनना-²
द्धेतो रन्यो हेतुर्हेत्वन्तरं मुद्गरादि तदपेक्षते विनश्वरः³ । तस्यापेक्षणादिति
हेतुः । हेत्वन्तरापेक्षणं नामाध्रु⁴वभावित्वेन व्याप्तम् । यथा वाससि रागस्य
रञ्जनादि⁵हेत्वन्तरापेक्षणमध्रुवभावित्वेन व्याप्तम् । ध्रुवभावित्वविरुद्धं चाध्रुव-
भावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरस्वभावात्मा हेत्वन्तरापेक्ष इष्टः । ततो
विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाद् ध्रुवभावित्वनिषेधः । इह ध्रुवभावित्वं
नित्यत्वमध्रुवभावित्वं चानित्यत्वम्⁶ । नित्यत्वानित्यत्वयोश्च परस्परपरिहा-
रेणावस्थानादेकत्र विरोधः । तथा च सति परस्परपरिहारवतोर्द्वयोर्यदेकं
दृश्यते तत्र द्वितीयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः । तादात्म्यनिषेधश्च दृश्य-
तयाऽभ्युपगतस्य⁷ संभवति । यत⁸ एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्ययं
दृश्यमानो नित्यो भवेन्नित्यरूपो दृश्येत । न च नित्यरूपो दृश्यते ।
तस्मान्न नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्वमभ्युपगम्य⁹
प्रतिषेधः कृतो भवति । वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेर्यदि¹⁰ दृश्यघटात्म-
त्वनिषेधः¹¹ क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्त्तव्यः । ¹²यद्ययं दृश्यमानः
पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्टस्तस्मान्न पिशाच इति
दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्यमाने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा
दृश्यस्यादृश्यस्य च तादात्म्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्व-
मभ्युपगम्य ¹³प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तद्वत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतोऽ-
१ पाठोऽयं ख० पुस्तके न विद्यते । २ जननात्, ख० जनकात् । ३ विनश्वरः ।
तस्य, क० विनश्वरस्य । ४ नामाध्रुव०, ख० नाध्रुव० । ५ रञ्जनादि०, ख० रजकादि० ।
६ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ७ दृश्यतया, क० तया । ८ यतः, क० यः ।
९ दृश्यमानात्मत्वं, ख० दृश्यमानात्मकत्वम् । १० यदि, ख० यदैव । ११ दृश्यघटा-
त्मत्व०, ख० दृश्यघटात्मकत्व० । १२ यद्ययं, ख० यद्ययं घटः । १३ प्रतिषेधः, ख०
निषेधः ।