न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

४४ न्यायबिन्दुः

कार्यकारणभावश्च केनचित्सहाभावश्च व्याप्यस्य व्यापकस्याभावेन सिध्यति
यस्मात्ततो विरोधिकार्यकारणभावासिद्धेः कारणाद्युपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एव
विरुद्धादयो निषेध्याः । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्माद् दृश्यानामेव
प्रतिषेधः । तदयमर्थः । विरोधे १ कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्या-
भावश्च दृश्यानुपलब्धेरेवेति । एकसंनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोधः ।
कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसितकार्यकारणभावः ।
व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्चिते निश्चितो व्याप्यव्यापकभावः ।
तत्र व्याप्यव्यापकभावप्रतीतेर्निमित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः । २ इह गृहीते
वृक्षाभावे हि शिंशपात्वाभावप्रतीतौ प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः । अभाव-
प्रतिपत्तिश्च सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेरेव । तस्माद्विरोधं कार्यकारणभावं व्याप्य-
व्यापकभावं च स्मरता विरोधकार्यकारणभावव्याप्यव्यापकभावविषयाभाव-
प्रतिपत्तिनिबन्धनं दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्ध्यस्मरणे विरो-
धादीनामस्मरणम् । तथा च सति न विरुद्धादिविधिप्रतिषेधाभ्यामितरा-
भावप्रतीतिः स्यात् । विरोधादिग्रहणकालभाविन्यां च दृश्यानुपलब्धाव-
वश्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः । तत्र यद्यपि सम्प्रति ३ नास्ति दृश्यानु-
पलब्धिर्विरोधादिग्रहणकाले त्वासीत् । या दृश्यानुपलब्धिः सम्प्रति स्मर्य-
माणा सैवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः सम्प्रति नास्ति दृश्योपलब्धि-
रित्यभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलब्धिप्रयोगाङ्गिष्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादि-
प्रयोगाः । विरुद्धविधिना कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिरा-
क्षिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेरेव कालान्तरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया अभाव-
प्रतिपत्तिः । अमीषां च प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन
सर्वेण दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावो दशानामनुपलब्धिप्रयोगाणां पारम्पर्येण
दर्शित इति वेदितव्यम् ।
उक्ता दृश्यानुपलब्धिरभावेऽभावव्यवहारे साध्ये प्रमाणम् । अदृश्या-
नुपलब्धिः किं स्वभावा किं व्यापारा चेत्याह—
विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमानान्निवृत्ति-

---

१ विरोधः, ख० विरोधश्च । २ पदमिदं ख० पुस्तके न विद्यते । ३ सम्प्रति नास्ति,
ख० सम्प्रतितनी ।