न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

४२ न्यायबिन्दुः

ननु च स्वभावानुपलब्धिप्रयोगाद्भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादयस्तत्कथम-
न्तर्भवन्तीत्याह—
पारम्पर्येणार्थान्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदेऽपि
प्रयोगदर्शनाभ्यासात्स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति
स्वार्थेऽप्यनुमानेऽस्याः प्रयोगनिर्देशः ।
प्रयोगभेदेऽपि । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदेऽपि अन्तर्भवन्ति ।
कथं प्रयोगभेद इत्याह । अर्थान्तरविधीत्यादि १ । प्रतिषेध्यादर्थादर्थान्तरस्य २
विधिरुपलब्धिः । स्वभावविरुद्धोपलब्धिप्रयोगेषु प्रतिषेधः । कार्यानुप-
लब्ध्यादिप्रयोगेष्वर्थान्तरविधिनाऽर्थान्तरप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते ।
यदि प्रयोगान्तरेष्वर्थान्तरविधिप्रतिषेधौ कथं तर्ह्यन्तर्भवन्तीत्याह । पारम्प-
र्येणेति । प्रणालिकयेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । न साक्षादेते प्रयोगा
दृश्यानुपलब्धिमभिदधति । दृश्यानुपलब्ध्यव्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधि-
निषेधं वाऽभिदधति । ततः प्रणालिकयाऽमीषां स्वभावानुपलब्धौ संग्रहो
न साक्षादिति । यदि प्रयोगभेदेन भेदः परार्थानुमाने वक्तव्य एषः ।
शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः । शब्दश्च ३ परार्थानुमानमित्याशङ्क्याह प्रयोग-
दर्शनेत्यादि । प्रयोगाणां शास्त्रघटितानां ४ दर्शनमुपलम्भः । तस्याभ्यासः
पुनः पुनरावर्तनम् । तस्मान्निमित्तात्स्वयमपीति प्रतिपत्तुरात्मनोऽप्येवमित्य-
नन्तरोक्तेन क्रमेण व्यवच्छेदस्य प्रतिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति ५ । इति
शब्दस्तस्मादर्थे । तदयमर्थः । यस्मात्स्वयमप्येवमनेनोपायेन प्रतिप-
द्यते प्रयोगाभ्यासात्तस्मात्स्वप्रतिपत्तावप्युपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य
स्वार्थानुमाने निर्देशः । यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परार्थानुमान
एव वक्तव्यमिति ।
ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादीनामदृश्यानामेव प्रतिषेधः ६
दृश्यनिषेधे स्वभावानुपलम्भप्रयोगप्रसङ्गात् । तथा च सति न तेषां

---

१ अर्थान्तरविधीत्यादि, लिखितपुस्तकयोः, अर्थान्तरविधीति । २ प्रतिषेध्यादर्था-
दर्थान्तरस्य, ख० प्रतिषेध्यादर्थान्तरस्या । ३ शब्दश्च, ख० शब्दस्तु । ४ घटितानाम्, ख०
परिचितितानाम् । ५ 'इति' पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ६ प्रतिषेधः, ख० निषेधः ।