न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

ननु च ज्ञानादव्यतिरिक्तं सादृश्यम् । तथा च सति तदेव ज्ञानं
प्रमाणम् । तदेव प्रमाणफलम् । न चैकं वस्तु साध्यं साधनं चोपपद्यते ।
तत्कथं सारूप्यप्रमाणमित्याह—
तद्वशादर्थप्रतीतिसिद्धेरिति ।
तदिति सारूप्यं तस्य वशात्सारूप्यसामर्थ्यात् । अर्थस्य प्रतीतिरव-
बोधस्तस्याः सिद्धिः । तत्सिद्धेः¹ कारणात् । अर्थस्य प्रतीतिरूपं प्रत्यक्षं
विज्ञानं सारूप्यवशात्सिध्यति प्रतीत भवतीयर्थः । नीलनिर्भासं हि विज्ञानं
यतस्तस्मान्नीलस्य प्रतीतिरवसीयते । येभ्यो हि चक्षुरादिभ्यो विज्ञान²-
मुत्पद्यते न तद्वशात्तज्ज्ञानं नीलस्य संवेदनं शक्यतेऽवस्थापयितुम् । नील-
सदृशं त्वनुभूयमानं नीलस्य संवेदनमवस्थाप्यते । न चात्र जन्यजनक-
भावनिबन्धनः साध्यसाधनभावः येनैकस्मिन्वस्तुनि विरोधः स्यात्³ । अपि
तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किंचिद्रूपं प्रमाणं
किंचित्प्रमाणफलं न विरुध्यते । व्यवस्थापनहेतुर्हि सारूप्यम् । तस्य
ज्ञानस्य व्यवस्थाप्यं च नीलसंवेदनरूपम् । व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि
कथमेकस्य ज्ञानस्येति⁴ चेदुच्यते । सदृशमनुभूयमानं तद्विज्ञानम् । यतो
नीलस्य ग्राहकमवस्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन । तस्मात्सारूप्यमनुभूतं व्यव-
स्थापनहेतुः । निश्चयप्रत्ययेन च तज्ज्ञानं नीलसंवेदनमवस्थाप्यमानं
व्यवस्थाप्यम् । तस्मादसारूप्यव्यावृत्त्या सारूप्यं ज्ञानस्य व्यवस्थापनहेतुः ।
अनीलबोधव्यावृत्त्या च नीलबोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् । व्यवस्थापकश्च
विकल्पप्रत्ययः प्रत्यक्षबलोत्पन्नो द्रष्टव्यः ।
ननु निर्विकल्पकत्वात्प्रत्यक्षं नैव नीलबोधरूपत्वेनात्मानमवस्थापयितुं
शक्नोति । निश्चयप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं सदपि नीलबोधरूपं विज्ञानम-
सत्कल्पमेव । तस्मान्निश्चयेन नीलबोधरूपं व्यवस्थापितं विज्ञानं नीलबो-
धात्मना सद्भवति । तस्मादध्यवसायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति ।

१ तत्सिद्धेः, ख० ततः सिद्धेः । २ विज्ञानम्, ख० ज्ञानम् । ३ यत्र ह्येकस्मिन्नेव
वस्तुनि जन्यजनकभावनिबन्धनः साध्यसाधनभावो भवति तत्र विरोध आपद्यते ।
अत्र तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽस्ति । अत एवात्र न कश्चिद्विरोधः । ४ ‘इति’
इति पदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते ।

२० न्यायबिन्दुः
अकृते त्वध्यवसाये नीलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् ।
तथा च प्रमाणफलमर्थाधिगमरूपत्वं१मनिष्पन्नम् । अतः साधकतमाभा-
वात्प्रमाणमेव न स्याज्ज्ञानम् । जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्यवशान्नील-
बोधरूपे ज्ञानेऽवस्थाप्यमाने२ सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुत्वात्प्रमाणं सिद्धं
भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यान्न केवलमिति चेत् ।
नैतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पन्नेनाध्यवसायेन दृष्टत्वेनाऽर्थोऽवसीयते
नोत्प्रेक्षितत्वेन । दर्शनं३ चार्थसाक्षात्कारणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः । उत्प्रेक्षणं
तु४ विकल्पव्यापारः । तथा हि परोक्षमर्थं विकल्पयन्त उत्प्रेक्षामहे न तु
पश्याम इत्युत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभावदवस्यन्ति५ । तस्मात्स्वव्यापारं
तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति । यत्रार्थे प्रत्यक्षपूर्वकोऽध्यवसायस्तत्र
प्रत्यक्षं केवलमेव प्रमाणम् ॥
इति न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः६ ॥

१ रूपत्वं, ख० रूपम् । २ अवस्थाप्यमाने, ख० व्यवस्थाप्यमाने । ३ दर्शनं, ख०
अदर्शनं ( ० त्वेनादर्शनं ) । ४ ‘तु’ इति पाठो ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । ५ अवस्य-
न्ति, ख० अध्यवस्यन्ति । ६ ‘मङ्गलमस्तु’ इत्यधिको पाठो विद्यते क० पुस्तके । ख०
‘इति आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।’

अथ द्वितीयपरिच्छेदः।
एवं प्रत्यक्षंव्याख्यायानुमानं व्याख्यातुमाह¹—
अनुमानं द्विधा।
द्विप्रकारकम् । अथानुमानलक्षणे वक्तव्ये किमस्मात्प्रकारभेदः
कथ्यते । उच्यते । परार्थानुमानं शब्दात्मकं स्वार्थानुमानं तु ज्ञानात्मकम्।
तयोरत्यन्तभेदा²न्नैकं लक्षणमस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं³ लक्षणमाख्यातुं⁴
प्रकारभेदः कथ्यते । प्रकारभेदो हि व्यक्तिभेदः । व्यक्तिभेदे च कथिते
प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं शक्यते वक्तुम् । नान्यथा । ततो लक्षणनिर्देशा⁵-
ङ्गमेव प्रकारभेदकथनम् । अशक्यतां च प्रकारभेदकथन मन्तरेण लक्षण-
निर्देशस्य ज्ञात्वा प्राक्प्रकारभेदः कथ्यत इति ।
किं पुनस्तद्वैविध्यमित्याह—
स्वार्थं परार्थं च ।
स्वस्मादिदं स्वार्थम् । येन स्वयं प्रतिपद्यते तत्स्वार्थम् । परस्मादिदं
परार्थम् । येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थम् ।
तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानं तदनुमानम् ।
तत्र तयोः स्वार्थपरार्थानुमानयोर्मध्ये स्वार्थं ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह-
त्रिरूपादिति । त्रीणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाणलक्षणानि तत्तिरूपम् ।
लिङ्ग्यते गम्यतेऽनेनार्थ इति लिङ्गम् । तस्मात्त्रिरूपाल्लिङ्गाद्यज्जातं ज्ञान-
मिति । एतद्धेतुद्वारेण विशेषणम् । तन्निरूपाच्च लिङ्गात्त्रिरूपालिङ्गालम्ब-
नमप्युत्पद्यत इति विशिनष्टि । अनुमेय इति । एतच्च विषयद्वारेण विशे-
षणम् । त्रिरूपाल्लिङ्गाद्यदुत्पन्नमनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत्स्वार्थमनुमानमिति ।
लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह—
प्रमाणफलव्यवस्थात्रापि प्रत्यक्षवत् ।
प्रमाणस्य यत्फलं तस्य या व्यवस्थात्रानुमानेऽपि प्रत्यक्षवत्⁶प्रत्यक्ष इव
१ व्याख्यातुकामः। २ विभिन्नत्वात् । ३ निश्चितम् । ४ कथयितुम् । ५ निर्दे-
शार्थमेव । ६ प्रत्यक्षवत्प्रत्यक्ष इव । लिखितपुस्तकयोः प्रत्यक्ष इव प्रत्यक्षवत् । सम्भ-
वतोऽनावश्यकतयायं पाठः न संस्कृतः ।

वेदितव्या । यथा हि नीलरूपं प्रत्यक्षमनुभूयमानं नीलबोधरूपमवस्था-
प्यते । तेन नीलसारूप्यं व्यवस्थापनहेतुः प्रमाणम् । नीलबोधरूपं तु
व्यवस्थाप्यमानं प्रमाणफलम् । तद्वदनुमानं नीलाकारमुत्पद्यमानं नील-
बोधरूपमवस्थाप्यते । तेन नीलसारूप्यमस्य प्रमाणम् । नीलविकल्पनरूपं
त्वस्य¹ प्रमाणफलम् । सारूप्यवशाद्धि तन्नीलप्रतीतिरूपं सिध्यति । नान्यथेति ।
एवमिह संख्यालक्षणफलविप्रतिपत्तयः । प्रत्यक्षपरिच्छेदे तु गोचरवि-
प्रतिपत्तिर्निराकृता ।
लक्षणनिर्देशप्रसङ्गेन तु त्रिरूपं लिङ्गं प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातुमाह—
त्रैरूप्यम् पुनः²
लिङ्गस्य यत्त्रैरूप्यं यानि त्रीणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति शेषः ।
किं पुनस्तत्³त्रैरूप्यमित्याह—
लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव ।
अनुमेयं वक्ष्यमाणलक्षणम् । त

द्वितीयपरिच्छेदः २३
नैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि ह्यनुमेय एव सत्त्वमिति कुर्या-१
च्छावणत्वमेव हेतुः स्यात् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धासिद्धः सर्वो निरस्तः ।
सपक्ष एव सत्त्वम् ।
सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् ।
इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स२ हि नास्ति सपक्षे । एवकारेण
साधारणानैकान्तिकः । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्३ । स५ हि न सपक्ष
एव वर्तते किं तूभयत्रापि । सत्त्वग्रहणात्पूर्वावधारणवचनेन सपक्षऽव्यापि-६
सत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्त्वं कथितम् । पश्चादवधारणे
त्वयमर्थः स्यात् । सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं
न हेतुः स्यात् । निश्चित८वचनेन संदिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्तः ।
यथा सर्वज्ञः कश्चिद्वक्तृत्वात् । वक्तृत्वं हि सपक्षे सर्वज्ञे संदिग्धम् ।
असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् ।
असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नसत्त्वमेव निश्चितं तृतीयं रूपम् ।
तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण
साधारणस्य विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः । नित्यः१० शब्दः कृतकत्वात् खवत्११ ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये ह्यनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्त्याकाशादौ
नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासः । १२असत्त्ववचनात्पूर्वस्मिन्नवधारणेऽ-
यमर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरी-
यकत्वं सपक्षेऽपि१३ सर्वत्र नास्ति । ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्वं न
कृतम् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धविपक्षाद्व्यावृत्तिकोऽनैकान्तिको निरस्तः ।
१ कुर्यात्, ख० ब्रूयात् । २ विरुद्धः । ३ वाक्यमिदं ख० पुस्तक एवोप लभ्यते ।
४ साधारणानैकान्तिकः । ५ पक्षे सपक्षे च । ६ क० पुस्तके 'सपक्षव्यापिसत्ताकस्य'
इत्यस्य स्थाने 'सपक्षऽव्यापिसत्ताकस्य' इति पाठो विद्यते । यच्च मुद्रितपुस्तकस्य
सम्पादकस्य सम्मतौ 'सपक्ष' इत्यस्य 'सपक्षा' इति संस्कृतरूपोऽस्ति । अस्माकं सम्मतौ
तु 'ऽ'इति चिन्होऽसावधानतयैव केनचिल्लेखकेन प्रयुक्तः । ७ तु. क० हि । ८ निश्चि-
तवचनेन, क० निश्चयवचनेन । ९ यद्यप्यमरकोशे 'सर्वज्ञस्सुगतो बुद्धो' इत्येवमादि-
लिखितमस्ति, तथापि प्रत्यक्षानुमानप्रमाणवादिनस्ते बौद्धाः न कश्चित्सर्वज्ञमामनन्ति ।
१० वाक्यमिदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । ११ आकाशवत् । १२ असत्त्ववचनात्, ख०
असत्त्वशब्दात् । १३ इदं पदं ख० पुस्तकेनैवोपलभ्यते ।

२४ न्यायविन्दुः
ननु च सपक्ष एव सत्त्वमित्युक्ते विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत एव ।
तत्किमर्थं पुनरुभयोरुपादानं कृतम् । तदुच्यते । अन्वयो व्यतिरेको वा
नियमवानेव प्रयोक्तव्यो नान्यथेति दर्शयितुं द्वयोरप्युपादानं कृतम् ।
अनियमे हि द्वयोरपि प्रयोगेऽयमर्थः स्यात् । सपक्षे योऽस्ति विपक्षे च
नास्ति स हेतुरिति । तथा च सति स श्यामस्तत्पुत्रत्वादृश्यमानपुत्रवदिति
तत्पुत्रत्वं हेतुः स्यात् । तस्मान्नियमवतोरेवान्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः
कर्त्तव्यः । येन प्रतिबन्धो गम्येत साधनस्य साध्येन । नियमवतोश्च
प्रयोगेऽवश्यकर्त्तव्ये द्वयोरेक एव प्रयोक्तव्यो न द्वाविति नियमवानेवान्वयो
व्यतिरेको वा प्रयोक्तव्य इति शिक्षार्थं द्वयोरुपादानमिति ।
त्रैरूप्यकथनप्रसङ्गेनानुमेयः सपक्षो विपक्षश्चोक्तः । तेषां लक्षणं
वक्तव्यम्, तत्र कोऽनुमेय इत्याह—
अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मी ।
अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्म्यनुमेयः । अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्ति-
काले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शयितु-
मत्रग्रहणम् । जिज्ञासितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धर्मो यस्य धर्मिणः स तथोक्तः ।
कः सपक्षः—
साध्यधर्मसामान्येन समानोऽर्थः सपक्षः ।
समानोऽर्थः सपक्षः । समानः सदृशो योऽर्थः पक्षेण सं सपक्ष
उक्त उपचारात् । समानशब्देन विशेष्यते । समानः पक्षः सपक्षः ।
समानस्य च सशब्दादेशः । स्यादेतत् । किं तत्पक्षसपक्षयोः सामान्यं
येन समानः सपक्षः पक्षेणेत्याह । साध्यधर्मसामान्येनेति । साध्यश्चा-
१ तदुच्यते, ख० उच्यते । २ 'अपि' इति पदं ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
३ अनियमे, ख० अनियते । ४ प्रयोक्तव्यः, क० कर्तव्यः । ५ स्वार्थानुमानलक्षणे ।
६ 'पर्वतोऽयमग्निमान्धूमवत्त्वात्' इत्यस्मिन्ननुमाने धूमलक्षणोधर्मी वह्निरनुमेयः साध्य-
त्वात् । ७ 'शब्दो नित्यः कृतकत्वात्' इत्यस्मिन्ननुमाने शब्दे नित्यत्वं साध्यते । अत
एवात्र 'शब्दो नित्यः' इति समुदायोऽनुमेयः साध्यत्वात् । ८ 'यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र
वह्निः, यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति' इति व्याप्तौ धूमसद्भावेऽग्निसद्भावो साध्यः ।
धूमोऽत्र वह्नेर्धर्मोऽस्ति । स एवात्र साध्यः । अत एव व्याप्तिनिश्चयकाले धर्मोऽनुमेयः ।
९ इदं पदं क० पुस्तके न विद्यते । १० सामान्यम्, ख० साम्यम् ।

सावसिद्धत्वाद्धर्मश्च पराश्रितत्वात्साध्यधर्मः । न च विशेषः साध्यः ।
अपि तु सामान्यम् । अत इह सामान्यं साध्यमुक्तम् । साध्यधर्मश्चासौ
सामान्यं चेति साध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षेण सपक्ष इत्यर्थः ।
कोऽसपक्ष इत्याह—
न सपक्षोऽसपक्षः ।
न सपक्षोऽसपक्षः । सपक्षो यो न भवति सोऽसपक्षः ।
कश्च सपक्षो न भवति—
ततोऽन्यस्तद्विरुद्धस्तदभावश्चेति ।
ततः सपक्षादन्यः । तेन च^१ विरुद्धः । तस्य च सपक्षस्याभावः ।
सपक्षादन्यत्वं तद्विरुद्धत्वं^२ च न तावत्प्रत्येतुं शक्यं यावत्सपक्षस्वभावाभावो
न विज्ञातः । तस्मादन्यत्वविरुद्धत्वप्रतीतिसामर्थ्यात्सपक्षाभावरूपौ प्रतीता-
वन्याविरुद्धौ । ततोऽभावः साक्षात्सपक्षाभावरूपः प्रतीयते । अन्यविरुद्धौ
तु सामर्थ्यादभावरूपौ प्रतीयेते । ततस्त्रयाणामप्यसपक्षत्वम् ।
त्रिरूपाणि च ।
उक्तेन त्रैरूप्येण त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानीति चकारो वक्तव्या-
न्तरसमुच्चयार्थः । त्रैरूप्यमादौ पृष्टं त्रिरूपाणि च लिङ्गानि परेण ।
तत्र त्रैरूप्यमुक्तम् । त्रिरूपाणि चोच्यन्ते ।
त्रीण्येव च लिङ्गानि
त्रीण्येव त्रिरूपाणि लिङ्गानि । त्रयस्त्रिरूपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः ।
कानि पुनस्तानीत्याह—
अनुपलब्धिः स्वभावकार्ये चेति ।
प्रतिषेध्यस्य साध्यस्यानुपलब्धिस्त्रिरूपा । विधेयस्य साध्यस्य स्वभाव-
स्त्रिरूपः । कार्यं च ।

१ 'च' इति पदं ख० पुस्तके न विद्यते । २ तद्विरुद्धत्वं, ख० च विरुद्धत्वम् ।
४ न्या०

अनुपलब्धिमुदाहर्तुमाह—
तत्रानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे कचिद्धट
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ।
यथेत्यादि । यथेत्युपदर्शनार्थम् । यथेयमनुपलब्धिस्तथान्यापि ।
न त्वियमेवेत्यर्थः । प्रदेश एकदेशः । विशिष्यत इति विशेषः प्रतिपत्तृ-
प्रत्यक्षः । तादृशश्च न सर्वः प्रदेशः । तदाह क्वचिदिति । प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे
क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मी । न घट इति साध्यम् । उपलब्धिर्ज्ञानम्¹ ।
तस्या लक्षणं जनिका सामग्री । तया ह्यनुपलब्धिर्लक्ष्यते । तत्प्राप्तोऽर्थो
जनकत्वेन सामग्र्यन्तर्भावादुपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तस्यानुप-
लब्धेरित्ययं हेतुः । अथ यो यत्र नास्ति स कथं तत्र दृश्यः । दृश्यत्व-
समारोपादसन्नपि दृश्य उच्यते । यस्यैव संभाव्यते यद्यसावत्र भवेद्दृश्य
एव भवेदिति स तत्राविद्यमानोऽपि दृश्यः समारोप्यः । कश्चैवं संभाव्यः ।
यस्य समग्राणि स्वालम्बनदर्शनकारणानि भवन्ति । कदा च तानि
समग्राणि गम्यन्ते । यदैकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भः । एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यं
लोचनादिप्रणिधानाभिमुखं वस्तुद्वयमन्योन्यापेक्षमेकज्ञानसंसर्गि कथ्यते² ।
तयोर्हि सतोर्नैकनियता भवति प्रतिपत्तिः । योग्यताया द्वयोरप्यविशिष्टत्वात् ।
तस्मादेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने सत्येकस्मिन्नितरत्समग्रदर्शनसामग्रीकं
यदि भवेद्दृश्य³मेव भवेदिति संभावितं दृश्यमारोप्यते । तस्यानुपलम्भो
दृश्यानुपलम्भः । तस्मात्स एव घटविविक्त⁴प्रदेशस्तदालम्बनं च ज्ञानं
दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वाद्दृश्यानुपलम्भ उच्यते । यावद्ध्येकज्ञानसंसर्गि
वस्तु⁵ न निश्चितं तज्ज्ञानं च न तावद्दृश्यानुपलम्भनिश्चयः । ततो वस्त्व-
प्यनुपलम्भ उच्यते तज्ज्ञानं च । दर्शननिवृत्तिमात्रं तु स्वयम निश्चितत्वाद्-
गमकम् । ततो⁶ दृश्यघटरहितः प्रदेशस्तज्ज्ञानं च वचनसामर्थ्यादेव
दृश्यानुपलम्भरूपमुक्तं द्रष्टव्यम् ।

१ उपलब्धिर्ज्ञानम् । तस्या लक्षणं जनिका सामग्री, क० उपलब्धिज्ञानं तस्य
लक्षणं । जनिका सामग्री । २ कथ्यते, ख० गम्यते । ३ दृश्यं, ख० दृश्यत्वम् ।
४ घटविविक्त०, ख० घटादिविविक्त । ५ वस्तु न निश्चितं तज्ज्ञानं च, ख० वस्तु तज्ज्ञानं
वा (अशुद्धः) न निश्चितम् । ६ ततो दृश्यघटरहितः, ख० तादृशघटरहितः ।

द्वितीयपरिच्छेदः २७
का पुनरुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरित्याह—
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं
स्वभावविशेषश्च ।
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटस्य । उपलम्भप्रत्यया-
न्तरसाकल्यमिति । ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः । अन्ये च चक्षुरादयः ।
घटाद्दृश्यादन्ये हेतवः प्रत्ययान्तराणि । तेषां साकल्यं संनिधिः । स्वभाव
एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो विशिष्ट इत्यर्थः । तदयं विशिष्टः
स्वभावः प्रत्ययान्तरसाकल्यं चैतद्द्वयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटादेर्द्रष्टव्यम् ।
कीदृशः स्वभावविशेष इत्याह—
यः स्वभावः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष
एव भवति स स्वभावः ।
सत्स्वित्यादि । उपलम्भस्य यानि घटाद्दृश्यात्प्रत्ययान्तराणि तेषु
सत्सु विद्यमानेषु यः स्वभावः सन् प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशेषः ।
तदयमत्रार्थः । एकप्रतिपत्तृपेक्षमिदं प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च सति द्रष्टुं
प्रवृत्तस्यैकस्य द्रष्टुर्दृश्यमान उभयवान्भावः । १ । अदृश्यमानास्तु देश-
कालस्वभावविप्रकृष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययान्तरसाकल्यवन्तस्तु ।
यैर्हि प्रत्ययैः स द्रष्टा पश्यति ते संनिहिताः । अतश्च² संनिहिताय द्रष्टुं
प्रवृत्तः सः । २ । द्रष्टुमप्रवृत्तस्य तु योग्यदेशस्था अपि द्रष्टुं ते न शक्याः।
प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्तः स्वभावविशेषयुक्तास्तु । ३ । दूरदेशकालास्तूभय-
विकलाः । ४ । तदेवं पश्यतः कस्यचिन्न प्रत्ययान्तरविकलो नाम³ । १ ।
स्वभावविशेषविकलस्तु भवेत् । २ । अपश्यतस्तु शक्यो द्रष्टुं योग्यदेशस्थः
प्रत्ययान्तरविकलः । ३ । अन्ये तूभयविकला इति । ४⁴ ।
१ उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यस्वभावविशेषवान् । २ क० पुस्तकस्य 'आतश्च' इति
पाठोऽशुद्धः प्रतीयते । ख० अतश्च सन्निहिता यद्वद्रष्टुं प्रवृत्तः (अशुद्धः) स।
३ पश्यतः कस्यचित् पुरुषस्य न प्रत्ययान्तरविकलत्वं भवति । ४ ख० पुस्तकेऽङ्काङ्का
न विद्यन्ते ।

अनुपलब्धिमुदाहृत्य स्वभावमुदाहर्तुमाह—
स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः ।
स्वभावो हेतुरिति सम्बन्धः । १कीदृशो हेतुः साध्यस्यैव स्वभाव
इत्याह । स्वस्यात्मनः सत्ता सैव केवला स्वसत्तामात्रम् । तस्मिन् सति
भवितुं शीलं यस्येति । यो हेतोरात्मनः सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति न
तु हेतुसत्ताया व्यतिरिक्तं कञ्चिद्धेतुमपेक्षते स२ स्वसत्तामात्रभावी साध्यः ।
तस्मिन् साध्ये यो हेतुः स स्वभावः । तस्य साध्यस्य नान्यः ।
उदाहरणम्—
यथा वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति ।
अयमिति धर्मी । वृक्ष इति साध्यम् । शिंशपात्वादिति हेतुः ।
तदयमर्थो वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति । तत्र प्रचुर-
शिंशपे देशेऽविदितशिंशपाव्यवहारो जडो यदा४ केनचिदुच्चां शिंशपामुपा-
दर्श्योच्यते अयं वृक्ष इति तदासौ जाड्याच्छिंशापाया उच्चत्वमपि वृक्षव्य-
वहारनिमित्तमवस्यति । तदा यामेवानुच्चां शिंशपां पश्यति तामेवावृक्षमव-
स्यति । स मूढः शिंशपात्वमात्रनिमित्ते वृक्षव्यवहारे प्रवर्त्यते । नोच्चत्वादि
निमित्तान्तरमिह वृक्षव्यवहारस्य । अपि तु शिंशपात्वमात्रं निमित्तं शिंश-
पागतशाखादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः ।
कार्यमुदाहर्तुमाह—
कार्यं यथाग्निरत्र धूमादिति ।
१०अग्निरिति साध्यम् । अत्रेति धर्मी । धूमादिति हेतुः । कार्यकारण-
भावो लोके ११प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य
लक्षणमुक्तम् ।
१ साध्यस्यैव स्वभाव, ख० साध्यस्य भावः । २ इदं पदं क० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
३ शिंशप०, क० प्रथमस्थाने 'सिसंप' द्वितीयस्थाने च 'शिंशप' इति लिखति । द्वितीय-
पंक्तावपिदमेव, 'प्रचुरसिसपे' किन्तु 'अविदितशिशपा० ।' ४ यदा, ख० यथा । ५ उपा-
दर्श्य, ख० उपदर्श्य । ६ वृक्षव्यवहारनिमित्तं, ख० वृक्षव्यवहारस्य निमित्तम् ।
७ शिंक्षापां पश्यति, ख० पश्यति शिंशपाम् । ८ अनुच्चं, क० अनुच्चत्त्वम् । ९ ख०
पुस्तके 'स मूढः' इत्यस्यानन्तरं '।' इति विरामः प्रयुक्तः । १० अग्निरिति, क० वह्निरिति ।
११ प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः, ख० प्रत्यक्षानुपलम्भः निबन्धनम् ।

द्वितीयपरिच्छेदः २६
ननु त्रिरूपत्वादेकमेव लिङ्गमयुक्तम्१। अथ प्रकारभेदाद्भेदः। एवं
सति स्वभावहेतोरेकस्याऽनन्तप्रकारत्वात्त्रित्वमयुक्तमित्याह—
अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ।
अत्रेति एषु२ त्रिषु३ हेतुषु४ मध्ये द्वौ हेतू वस्तुसाधनौ विधेः साधनौ
गमकौ।
एकः प्रतिषेधहेतुः।
एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः। प्रतिषेध इति चार्थोऽभावोऽभावव्यवहार-
श्चोक्तो द्रष्टव्यः। तदयमर्थो हेतुः साध्यसिद्ध्यर्थत्वात्साध्याङ्गम्। साध्यं
प्रधानम्। अतश्च साध्योपकरणस्य हेतोः प्रधानसाध्यभेदाद्भेदो न स्वरूप-
भेदात्। साध्यञ्च कश्चिद्विधिः कश्चित्प्रतिषेधः। विधिप्रतिषेधयोश्च
परस्पर५परिहारेणावस्थानात्तयोर्हेतू भिन्नौ। विधिरपि कश्चिद्धेतोर्भिन्नः कश्चि-
दभिन्नः। भेदाभेदयोरप्य

३० न्यायबिन्दुः
यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धस्तस्य तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावस्त-
स्याप्रतिबद्धविषयस्याव्यभिचारस्तद्व्यभिचारस्तस्य नियमस्तदव्यभिचारनि-
यमस्तस्याभावात् । अयमर्थः । न हि यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स
तमप्रतिबद्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतीति नास्ति तयोरव्यभिचार-
नियमः । अविनाभावनियमः । अव्यभिचारनियमाच्च गम्यगमकभावः ।
नहि योग्यतया प्रदीपवत्परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं लिङ्गम् । अपि
त्वव्यभिचारित्वेन निश्चितम् । ततः स्वभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभाव-
निश्चयः । ततो गम्यगमकभावः । तस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽर्थं गम-
येन्नान्यथेति स्थितम् ।
ननु च परायतस्य प्रतिबन्धोऽपरायत्ते । तदिह साध्यसाधनयोः
कस्य कं प्रतिबन्ध इत्याह —
स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुतस्ता-
दात्म्यात्साध्यार्थादुत्पत्तेश्च ।
स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य साध्येऽर्थे । लिङ्गं परायतत्वात्प्रति-
बद्धम् । साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात्प्रतिबन्धविषयो न प्रतिबद्ध इत्यर्थः ।
तत्रायमर्थस्तादात्म्यविशेषेऽपि यत्प्रतिबद्धं तद्गमकम् । यत्प्रतिबन्धविषय-
स्तद्गम्यम् । यस्य च धर्मस्य यन्नियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्ना-
नन्तरीयकत्वाख्योऽनित्यत्वे । यस्य तु स चान्यश्च स्वभावः स प्रतिबन्ध-
विषयः । न तु प्रतिबद्धः । यथानित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्ये ।
निश्चयापेक्षो हि गम्यगमकभावः । प्रयत्नानन्तरीयकत्वमेव चानित्यस्वभावं
निश्चितम् । अतस्तदेवानित्यत्वे प्रतिबद्धं, तस्मान्नियतविषय एव गम्यगम-
कभावो नान्यथेति । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य न वस्तुन
इत्याह । वस्तुत इत्यादि । स साध्योऽर्थ आत्मा स्वभावो यस्य तत्तदात्मा
१ अभावः, ख० अभावात् । २ अप्रतिबद्ध०, ख० अप्रतिबन्ध० । ३ इदं पदं
ख० पुस्तके न विद्यते । ४ अप्रतिबद्ध० ख० अप्रतिबन्ध० । ५ अविनाभावनिश्चयः,
ख० अविनाभावित्वनिश्चयः । ६ क, ख० कः । ७ अस्माकं सम्मतौ 'वस्तुतः' अन्यत्र
तु 'वस्तुनः' । ८ 'न वस्तुनः' इति पाठः ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । ९ 'अर्थ आत्मा'
इति पाठः ख० पुस्तके न विद्यते ।

द्वितीयपरिच्छेदः ३१
तस्य भावस्तादात्म्यं¹ तस्माद्धेतोर्यतः साध्यस्वभावं साधनं तस्मात्तत्त्रैव
स्वभावप्रतिबद्धमित्यर्थः । यदि साध्यस्वभावं साधनं साध्यसाधनयोर-
भेदात्प्रतिज्ञार्थैकदेशो³ हेतुः स्यादित्याह वस्तुत इति । परमार्थसता रूपेणा-
भेदः । तयोर्विकल्पविषयस्तु यत्समारोपितं रूपं तदपेक्षः साध्यसाधन-
भेदः । निश्चयापेक्ष एव⁴ हि गम्यगमकभावः । ततो निश्चयारूढरूपापेक्ष
एव तयोर्भेदो युक्तो वास्तवस्त्वभेद इति । न केवलं तादात्म्यादपि तु
ततः साध्यादर्थादुत्पत्तिर्लिङ्गस्य⁵ तदुत्पत्तेश्च साध्येऽर्थे स्वभावप्रति-
बन्धो लिङ्गस्य ।
कस्मान्निमित्तद्वयात्स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य नान्यस्मादित्याह—
अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् ।
स स्वभावोऽस्य सोऽयं तत्स्वभावः । न तत्स्वभावोऽतत्स्वभावः ।
तस्मादुत्पत्तिरस्य सोऽयं तदुत्पत्तिः न तथातदुत्पत्तिः । यो यत्स्वभावो
यदुत्पत्तिश्च न भवति तस्यातत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च । तत्रातत्स्वभावेऽ-
नुत्पादके चाप्रतिबद्धः स्वभावोऽस्येति सोऽयमप्रतिबद्धस्वभावस्तस्य भावोऽ-
प्रतिबद्धस्वभावत्वं तस्मादप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । यद्यतत्स्वभावेऽनुपादके च
कश्चित्प्रतिबद्धस्वभावो भवेत्, भवेद्न्यतोऽपि निमित्तात्स्वभावप्रतिबन्धः ।
प्रतिबद्धस्वभावत्वं हि स्वभावप्रतिबन्धो न चान्यः कश्चिदायत्तस्वभावः ।
तस्मात्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः ।
भवतु नाम तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः कार्यस्वभाव-
योरेव तु गमकत्वं कथमित्याह—
ते च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्ययोरेवेति
ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः ।
इतिस्तस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावे कार्ये एव च तादात्म्यतदुत्पत्ती
स्थिते तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभावस्तस्मात्ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्यां
वस्तुनो विधेः सिद्धिः ।

१ तादात्म्यं, ख० तादात्म्यं तत्स्वभावत्वम् । २ इदं पदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते ।
३ धर्मधर्मिसमुदायो प्रतिज्ञा । तदेकदेशो धर्मो धर्मी वा । ४ निश्चयापेक्ष एव, ख० निश्च-
यापेक्षया एवं । ५ लिङ्गस्य, ख० लिङ्गस्य स्यात् ।

३२ : न्यायविन्दुः
अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह—
प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धेः।
प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति
यतस्तस्मादन्यतो नोक्ता।
ततस्तत्कस्माद्भवतीत्याह—
सति वस्तुनि तस्या असंभवात्।
सति तस्मिन्प्रतिषेध्ये वस्तुनि यस्माद्दृश्यानुपलब्धिर्न संभवति
तस्मादसंभवात्ततः प्रतिषेधसिद्धिः।
अथ तत एव कस्मादित्याह—
अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्र-
कृष्टेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावात्।
सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः संभवादित्यन्यथा शब्दार्थः।
एतस्मात्कारणान्नान्यथा अनुपलब्धेः प्रतिषेधसिद्धिः। कुत एतत्सत्यपि
वस्तुनि तस्याः संभव इत्याह। अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वित्यादि। इह
प्रत्ययान्तरसाकल्यात्स्वभावविशेषाच्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तार्थ उक्तः। द्वयोरेक¹-
स्याप्यभावेऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ उच्यते। तदिहानुपलब्धिलक्षणप्राप्ते-
ष्विति प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्त उक्ताः। देशकालस्वभावविप्रकृष्टेष्विति।
स्वभावविशेषविप्रकृष्टा² उक्ताः। देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैर्विप्रकृष्टा इति
विग्रहः। तेष्वभावनिश्चयस्याभावात्। सत्यपि वस्तुनि तस्याभाव इष्टः।
कस्मान्निश्चयाभाव इत्याह। तेषु प्रतिपत्तू³रात्मनो यत्प्रत्यक्षं तस्य निवृत्तेः
कारणान्निश्चयाभावः। यस्मादनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभा-
वनिश्चयाभावस्तस्मात्सत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुप-
लब्धेः संभवः। ततो यथोक्ताया एव प्रतिषेधसिद्धिः।
१. 'एकस्य' इति पाठ० ख० पुस्तक एव विद्यते। क० पुस्तके मुद्रितपुस्तके च
'एकैकस्य' इति पाठ उपलभ्यते। २. स्वभावविशेषविप्रकृष्टाः, स्व० स्वभावविशेष-
रहिताः। ३. ज्ञातुः।

द्वितीयपरिच्छेदः ३३
अथैयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन्काले प्रमाणं किंस्वभावा किंव्यापारा
चेत्याह—
अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तुः-
प्रत्यक्षस्य निवृत्तिरभावव्यवहारसाधनी ।
१प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो घटादिरर्थस्तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिस्तदभावस्वभा-
वेति यावत् । अत एवाभावो न साध्यः स्वभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात् ।
अविद्यमानोऽपि च घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि भूतले भासमाने समग्र-
सामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यमानतया२ संभावितत्वात्प्रत्यक्ष उक्तः । अत
एकज्ञानसंसर्गी३ दृश्यमानोऽर्थस्तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिरुच्यते । ततो
हि दृश्यमानादर्थात्तद्बुद्धेश्च समग्र४दर्शनसामग्रीकत्वेन प्रत्यक्षतया संभावि-
तस्य निवृत्तिरवसीयते । तस्मादर्थज्ञान एव प्रत्यक्षस्य घटस्याभाव उच्यते ।
न तु निवृत्तिमात्रमिहाभावो निवृत्तिमात्राद्दश्यनिवृत्त्यनिश्चयात् । ननु च
दृश्यनिवृत्तिरवसीयते दृश्यानुपलम्भात् । सत्यमेवैतत् । केवलमेकज्ञान-
संसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेद्दृश्य एव भवेदिति दृश्यः संभावित-
स्ततो दृश्यानुपलब्धिनिश्चिता । दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामर्थ्यादेव च
दृश्याभावो निश्चितः । यदि हि दृश्यस्तत्र भवेद्दृश्यानुपलम्भो न भवेत् ।
अतो दृश्यानुपलम्भनिश्चयाद्दृश्याभावः सामर्थ्यादवसितो न तु५ व्यवहृत
इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवहर्तव्यः । तस्मादर्थान्तरमेकज्ञानसंसर्गि दृश्य-
मानं तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्षनिवृत्तिरुक्तं द्रष्टव्यम् ।
यथा चैकज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्षघटस्य प्रत्यक्षत्वमारोपितमसतोऽपि तथा
तस्मिन्नेकज्ञानसंसर्गिण्यतीते वर्तमाने चामूढस्मृतिसंस्कारे च घटस्य तद्रूप-
मारोपितमसत इति द्रष्टव्यम् । अनेन दृश्यानुपलब्धिः प्रत्यक्षघटनिवृत्ति-
स्वभावोक्ता । सा च सिद्धा तेन न६ घटाभावः साध्योऽपि त्वभावव्य-
वहार इत्युक्तम् ।
१. इदं पदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । २ 'दृश्यमानतया' इति पाठः ख० पुस्तक
एवास्ति । अन्यत्र सर्वत्र तु 'दृश्यतया' इत्येव पाठः । ३. संसर्गी, ख० संसर्गात् ।
४. समग्र, ख० समय । ५. 'तु' इति पाठः ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । ६. 'न'
इति पाठः ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
५ न्या०

३४ न्यायबिन्दुः
अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननस्वरूपः संस्कारो यस्मिन्घटादौ स
तथोक्तः । तस्यातीतस्य प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः । वर्तमानस्य च
प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः । अमूढस्मृतिसंस्कारग्रहणन्तु न वर्तमान-
विशेषणम् । यस्मादतीते घटविविक्तप्रदेशदर्शने स्मृतिसंस्कारो मूढो दृश्यघटा-
नुपलम्भे दृश्ये च घटेऽमूढो भवति । वर्तमाने च घटरहितप्रदेशदर्शने
न स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः ।
तस्मान्न वर्तमाननिषेध्यविशेषणममूढस्मृतिसंस्कारग्रहणम् । स्मृतिसंस्कार-
व्यभिचाराभावाद्द्वर्तमानस्यार्थस्य । अत एव वर्तमानस्य चेति । चशब्दः
कृतो विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशेषणवतातीतेन समुच्चयो यथा विज्ञा-
येतेति । तदयमर्थोऽतीतोऽनुपलम्भः स्फुटं स्मर्यमाणः प्रमाणं वर्तमानश्च ।
ततो नासीदिह घटोऽनुपलब्धत्वान्नास्त्यनुपलभ्यमानत्वादिति शक्यं
ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटोऽनुपलप्स्यमानत्वादिति शक्यं ज्ञातुम् ।
अनागताया अनुपलब्धेः सत्त्वसन्देहादिति । कालविशेषोऽनुपलब्धेर्व्या-
ख्यातः ।
व्यापारं दर्शयति । अभावस्य व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानं
शब्दश्चैवमाकारो निःशङ्कं गमनागमनलक्षणा च प्रवृत्तिः कायिकोऽभाव-
व्यवहारः । घटाभावे हि ज्ञाते निःशङ्कं गन्तुमागन्तुं च प्रवर्तते । तदेव-
मेतस्य त्रिविधस्याप्यभावव्यवहारस्य दृश्यानुपलब्धिः साधनी प्रवर्तिका ।
यद्यपि च नास्ति घट इति ज्ञानमनुपलब्धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चय-
स्तथापि यस्मात्प्रत्यक्षेण केवलः प्रदेश उपलब्धस्तस्मादिह घटो नास्ती-
त्येवं च प्रत्यक्षव्यापारमनुसरत्यभावनिश्चयः । तस्मात्प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेश-
ग्रहणव्यापारानुसार्यभावनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः । किञ्च । दृश्यानुपलम्भनि-
श्चयकरणसामर्थ्यादेव पूर्वोक्तया नीत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निश्चितः । केव-
लमदृष्टानापि सत्त्वसंभवात् । सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं व्यवहर्तुम् ।
१. स्मृतिसंस्कारः । २. इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ३. 'इति' इति पाठः
ख० पुस्तके न विद्यते । ४. स्फुटं, क० स्फुटः । ५. अनुपलप्स्यमानत्वात्, क०
अनुपलभ्यमानत्वात् । ६. निःशङ्कं गमनागमन०, ख० निःशंकमागम० । ७. तदेव-
मेतस्य, ख० तदेव तस्य । ८. व्यवहारस्य, क० व्यवहार० ।

द्वितीयपरिच्छेदः ३५
अतोऽनुपलम्भोऽभावं व्यवहारयति । दृश्यो यतोऽनुपलब्धस्तस्मान्नास्ती-
त्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति न त्वकृतं करोतीत्यभावनि-
श्चयोऽनुपलम्भात्प्रवृत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्य-
भावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः ।
कस्मात्पुनरतीते वर्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह—
तस्या एवाभावनिश्चयात् ।
तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता
ह्यनुपलब्धिः स्वयमेव संदिग्धस्वभावा । तस्या असिद्धाया नाभावनिश्न-
योऽपि त्वतीतवर्तमानाया इति ।
संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितुमाह—
सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ।
सा चैषानुपलब्धिरेकादशप्रकारा, एकादश प्रकारा अस्या इत्येकाद-
शप्रकारा ३ । कुतः प्रकारभेदः प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्या-
भिधानव्यापार उच्यते । शब्दो हि साक्षात्कचिदर्थान्तराभिधायी कचि-
त्प्रतिषेधान्तराभिधायी । सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापि
गम्यत इति वाचकव्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो ४ न तु स्वरूपभेदा-
दिति यावत् ।
प्रकारभेदानाह—
स्वभावानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूम उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ।
प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्तस्यानुपलब्धिः । यथेति । अत्रेति धर्मी न
धूम इति साध्यम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः । अयं च
हेतुः पूर्ववद्व्याख्येयः ॥ १ ॥
१. इदं पदं क० पुस्तके नैव विद्यते । २ 'प्रवर्त्तिनी' इत्ययमेव पाठः ख०
पुस्तके विद्यते । क० पुस्तके स्पष्टरूपेण 'प्रवर्त्तनमुपल०' इति लिखितं यच्च 'प्रवर्त्तन्त्यु-
पल०' इत्यशुद्धे रूपे विकारितम् । ३. ख० पुस्तके 'एकादशप्रकारा एकादश प्रकारा
अस्य इत्येकादशप्रकारा' इति लिखितम् । मुद्रितपुस्तके क० पुस्तके च 'एकादश प्रकारा
अस्या इत्येकादशप्रकारा' इति पाठः । ४. भेदात्, क० भेद० ।

३६ न्यायबिन्दुः

कार्यानुपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूम-
कारणानि सन्ति धूमाभावात् ।
प्रतिषेध्यस्य यत्कार्यं तस्यानुपलब्धिरुदाह्रियते । यथेति । इहेति
धर्मी । अप्रतिबद्धमनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्यं येषां तान्यप्रतिबद्ध-
सामर्थ्यानि न सन्तीति साध्यम् । धूमाभावादिति हेतुः । कारणानि च
नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः
साध्यः । न त्वन्येषाम् । अप्रतिबद्धशक्तीनि चान्त्यक्षणभावीन्येवान्येषां
प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलब्धिश्च यत्र कारणमदृश्यं तत्र प्रयुज्यते
दृश्ये तु कारणे दृश्यानुपलब्धिरेव गमिका । तत्र धवलंगृहोपरि-
स्थितो गृहाङ्गणमपश्यन्नपि चतुर्षु पार्श्वेष्वङ्गणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।
भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसंज्ञकमाकाशदेशं धूमविविक्तं पश्यति ।
तत्र धूमाभावनिश्चयाद्यद्देशस्थेन वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः⁴ स्यात् ।
तस्य च² वह्नेरप्रतिबद्धसामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तद्गूहाङ्गणदेशेन³
वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मात्तद्देशस्य वह्नेरभावः प्रतिप-
त्तव्यः । तद्गृहाङ्गणदेशं भित्तिपरिच्छिन्नं भित्तिपर्यन्तपरिच्छिन्नेन चालोका-
त्मना धूमविविक्तेनाकाशदेशेन सह धर्मिणं करोति । तस्माद्दृश्यमानादृश्य-⁵
मानाकाशदेशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वह्न्यभावप्रतीतिसामर्थ्यायातो
धर्मी न दृश्यमान एव । इहेति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमानभागापेक्षो न
केवलमिहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्म्यपि त्वन्यत्रापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे
साध्ये कश्चिदेव शब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोक्षस्तद्वदिहापि । यथा चात्र
धर्मी साध्यप्रतिपत्त्यधिकरणभूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस्तद्वदुत्तरेष्वपि
प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥ २ ॥
व्यापकानुपलब्धिर्यथा । नात्र शिंशपा वृक्षाभावादिति ।
प्रतिषेध्यस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्यानुपलब्धिरुदाह्रियते ।

१. धवलगृह० ख० धवलगृहस्य । २. ख० पुस्तके नायं पाठो दृश्यते । ३. क०
तद्गृहाङ्गणदेशेन भ ( अशुद्धः ) वह्निना । ख० तद्गृहांगणस्थेन च । ४. 'तद्देशः'
इति पाठः ख० पुस्तके 'तादृशः' इवावलोक्यते । ५. दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवः,
क० दृश्यमानाकारी ( अशुद्धः ) देशावयवः ।

द्वितीयपरिच्छेदः ३७
यथेति । अत्र धर्मी । न शिंशपेति शिंशपाभावः साध्यः । वृक्षस्य
व्यापकस्याभावादिति हेतुः । इयमप्यनुपलब्धिर्व्याप्यस्य१ शिंशपात्वस्य
दृश्याभावे प्रयुज्यते । उपलब्धिलक्षणप्राप्ते तु व्याप्ये दृश्यानुपलब्धि-
र्गमिका । तत्र यदा पूर्वापरावुपश्लिष्टौ समुन्नतौ देशौ भवतस्तयोरेकस्त-
रुगहनोपेतोऽपरश्चैकशिलाघटितो निर्वृक्षकक्तः । द्रष्टापि तत्स्थान्वृक्षानप-
श्यन्नपि शिंशपादिभेदं न२ यो विवेचयति । तस्य वृक्षत्वं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं
शिंशपात्वम् । स हि निर्वृक्ष एकशिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वाददृश्यानु-
पलम्भादवस्यति । शिंशपात्वाभावं तु व्यापकस्य वृक्षस्याभावादिति । तादृशे३
विषयेऽस्या अभावसाधनाय प्रयोगः ॥ ३ ॥
स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नात्र शीतस्पर्शोऽग्नेरिति ।
प्रतिषे

३८ न्यायबिन्दुः
विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न ध्रुवभावी भूतस्यापि
भावस्य विनाशो हेत्वन्तरापेक्षणादिति ।
प्रतिषेध्यस्य यद्विरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्योपलब्धिरुदाहर्त्तव्या ।
यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति¹ ध्रुवभावी नेतिध्रुवभावित्वनिषेधः साध्यः ।
विनाशो धर्मी । भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्यापि
विनश्वरः स्वभावो नावश्यंभावी किमुताजातस्येत्यपि शब्दार्थः । जनना-²
द्धेतो रन्यो हेतुर्हेत्वन्तरं मुद्गरादि तदपेक्षते विनश्वरः³ । तस्यापेक्षणादिति
हेतुः । हेत्वन्तरापेक्षणं नामाध्रु⁴वभावित्वेन व्याप्तम् । यथा वाससि रागस्य
रञ्जनादि⁵हेत्वन्तरापेक्षणमध्रुवभावित्वेन व्याप्तम् । ध्रुवभावित्वविरुद्धं चाध्रुव-
भावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरस्वभावात्मा हेत्वन्तरापेक्ष इष्टः । ततो
विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाद् ध्रुवभावित्वनिषेधः । इह ध्रुवभावित्वं
नित्यत्वमध्रुवभावित्वं चानित्यत्वम्⁶ । नित्यत्वानित्यत्वयोश्च परस्परपरिहा-
रेणावस्थानादेकत्र विरोधः । तथा च सति परस्परपरिहारवतोर्द्वयोर्यदेकं
दृश्यते तत्र द्वितीयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः । तादात्म्यनिषेधश्च दृश्य-
तयाऽभ्युपगतस्य⁷ संभवति । यत⁸ एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्ययं
दृश्यमानो नित्यो भवेन्नित्यरूपो दृश्येत । न च नित्यरूपो दृश्यते ।
तस्मान्न नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्वमभ्युपगम्य⁹
प्रतिषेधः कृतो भवति । वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेर्यदि¹⁰ दृश्यघटात्म-
त्वनिषेधः¹¹ क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्त्तव्यः । ¹²यद्ययं दृश्यमानः
पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्टस्तस्मान्न पिशाच इति
दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्यमाने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा
दृश्यस्यादृश्यस्य च तादात्म्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्व-
मभ्युपगम्य ¹³प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तद्वत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतोऽ-
१ पाठोऽयं ख० पुस्तके न विद्यते । २ जननात्, ख० जनकात् । ३ विनश्वरः ।
तस्य, क० विनश्वरस्य । ४ नामाध्रुव०, ख० नाध्रुव० । ५ रञ्जनादि०, ख० रजकादि० ।
६ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । ७ दृश्यतया, क० तया । ८ यतः, क० यः ।
९ दृश्यमानात्मत्वं, ख० दृश्यमानात्मकत्वम् । १० यदि, ख० यदैव । ११ दृश्यघटा-
त्मत्व०, ख० दृश्यघटात्मकत्व० । १२ यद्ययं, ख० यद्ययं घटः । १३ प्रतिषेधः, ख०
निषेधः ।