न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

अनुपलब्धिमुदाहृत्य स्वभावमुदाहर्तुमाह—
स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः ।
स्वभावो हेतुरिति सम्बन्धः । १कीदृशो हेतुः साध्यस्यैव स्वभाव
इत्याह । स्वस्यात्मनः सत्ता सैव केवला स्वसत्तामात्रम् । तस्मिन् सति
भवितुं शीलं यस्येति । यो हेतोरात्मनः सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति न
तु हेतुसत्ताया व्यतिरिक्तं कञ्चिद्धेतुमपेक्षते स२ स्वसत्तामात्रभावी साध्यः ।
तस्मिन् साध्ये यो हेतुः स स्वभावः । तस्य साध्यस्य नान्यः ।
उदाहरणम्—
यथा वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति ।
अयमिति धर्मी । वृक्ष इति साध्यम् । शिंशपात्वादिति हेतुः ।
तदयमर्थो वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति । तत्र प्रचुर-
शिंशपे देशेऽविदितशिंशपाव्यवहारो जडो यदा४ केनचिदुच्चां शिंशपामुपा-
दर्श्योच्यते अयं वृक्ष इति तदासौ जाड्याच्छिंशापाया उच्चत्वमपि वृक्षव्य-
वहारनिमित्तमवस्यति । तदा यामेवानुच्चां शिंशपां पश्यति तामेवावृक्षमव-
स्यति । स मूढः शिंशपात्वमात्रनिमित्ते वृक्षव्यवहारे प्रवर्त्यते । नोच्चत्वादि
निमित्तान्तरमिह वृक्षव्यवहारस्य । अपि तु शिंशपात्वमात्रं निमित्तं शिंश-
पागतशाखादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः ।
कार्यमुदाहर्तुमाह—
कार्यं यथाग्निरत्र धूमादिति ।
१०अग्निरिति साध्यम् । अत्रेति धर्मी । धूमादिति हेतुः । कार्यकारण-
भावो लोके ११प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य
लक्षणमुक्तम् ।
१ साध्यस्यैव स्वभाव, ख० साध्यस्य भावः । २ इदं पदं क० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
३ शिंशप०, क० प्रथमस्थाने 'सिसंप' द्वितीयस्थाने च 'शिंशप' इति लिखति । द्वितीय-
पंक्तावपिदमेव, 'प्रचुरसिसपे' किन्तु 'अविदितशिशपा० ।' ४ यदा, ख० यथा । ५ उपा-
दर्श्य, ख० उपदर्श्य । ६ वृक्षव्यवहारनिमित्तं, ख० वृक्षव्यवहारस्य निमित्तम् ।
७ शिंक्षापां पश्यति, ख० पश्यति शिंशपाम् । ८ अनुच्चं, क० अनुच्चत्त्वम् । ९ ख०
पुस्तके 'स मूढः' इत्यस्यानन्तरं '।' इति विरामः प्रयुक्तः । १० अग्निरिति, क० वह्निरिति ।
११ प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः, ख० प्रत्यक्षानुपलम्भः निबन्धनम् ।