न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

२० न्यायबिन्दुः
अकृते त्वध्यवसाये नीलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् ।
तथा च प्रमाणफलमर्थाधिगमरूपत्वं१मनिष्पन्नम् । अतः साधकतमाभा-
वात्प्रमाणमेव न स्याज्ज्ञानम् । जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्यवशान्नील-
बोधरूपे ज्ञानेऽवस्थाप्यमाने२ सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुत्वात्प्रमाणं सिद्धं
भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यान्न केवलमिति चेत् ।
नैतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पन्नेनाध्यवसायेन दृष्टत्वेनाऽर्थोऽवसीयते
नोत्प्रेक्षितत्वेन । दर्शनं३ चार्थसाक्षात्कारणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः । उत्प्रेक्षणं
तु४ विकल्पव्यापारः । तथा हि परोक्षमर्थं विकल्पयन्त उत्प्रेक्षामहे न तु
पश्याम इत्युत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभावदवस्यन्ति५ । तस्मात्स्वव्यापारं
तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति । यत्रार्थे प्रत्यक्षपूर्वकोऽध्यवसायस्तत्र
प्रत्यक्षं केवलमेव प्रमाणम् ॥
इति न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः६ ॥

---

१ रूपत्वं, ख० रूपम् । २ अवस्थाप्यमाने, ख० व्यवस्थाप्यमाने । ३ दर्शनं, ख०
अदर्शनं ( ० त्वेनादर्शनं ) । ४ ‘तु’ इति पाठो ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते । ५ अवस्य-
न्ति, ख० अध्यवस्यन्ति । ६ ‘मङ्गलमस्तु’ इत्यधिको पाठो विद्यते क० पुस्तके । ख०
‘इति आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।’