न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

३० न्यायबिन्दुः
यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धस्तस्य तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावस्त-
स्याप्रतिबद्धविषयस्याव्यभिचारस्तद्व्यभिचारस्तस्य नियमस्तदव्यभिचारनि-
यमस्तस्याभावात् । अयमर्थः । न हि यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स
तमप्रतिबद्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतीति नास्ति तयोरव्यभिचार-
नियमः । अविनाभावनियमः । अव्यभिचारनियमाच्च गम्यगमकभावः ।
नहि योग्यतया प्रदीपवत्परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं लिङ्गम् । अपि
त्वव्यभिचारित्वेन निश्चितम् । ततः स्वभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभाव-
निश्चयः । ततो गम्यगमकभावः । तस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽर्थं गम-
येन्नान्यथेति स्थितम् ।
ननु च परायतस्य प्रतिबन्धोऽपरायत्ते । तदिह साध्यसाधनयोः
कस्य कं प्रतिबन्ध इत्याह —
स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुतस्ता-
दात्म्यात्साध्यार्थादुत्पत्तेश्च ।
स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य साध्येऽर्थे । लिङ्गं परायतत्वात्प्रति-
बद्धम् । साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात्प्रतिबन्धविषयो न प्रतिबद्ध इत्यर्थः ।
तत्रायमर्थस्तादात्म्यविशेषेऽपि यत्प्रतिबद्धं तद्गमकम् । यत्प्रतिबन्धविषय-
स्तद्गम्यम् । यस्य च धर्मस्य यन्नियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्ना-
नन्तरीयकत्वाख्योऽनित्यत्वे । यस्य तु स चान्यश्च स्वभावः स प्रतिबन्ध-
विषयः । न तु प्रतिबद्धः । यथानित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्ये ।
निश्चयापेक्षो हि गम्यगमकभावः । प्रयत्नानन्तरीयकत्वमेव चानित्यस्वभावं
निश्चितम् । अतस्तदेवानित्यत्वे प्रतिबद्धं, तस्मान्नियतविषय एव गम्यगम-
कभावो नान्यथेति । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य न वस्तुन
इत्याह । वस्तुत इत्यादि । स साध्योऽर्थ आत्मा स्वभावो यस्य तत्तदात्मा
१ अभावः, ख० अभावात् । २ अप्रतिबद्ध०, ख० अप्रतिबन्ध० । ३ इदं पदं
ख० पुस्तके न विद्यते । ४ अप्रतिबद्ध० ख० अप्रतिबन्ध० । ५ अविनाभावनिश्चयः,
ख० अविनाभावित्वनिश्चयः । ६ क, ख० कः । ७ अस्माकं सम्मतौ 'वस्तुतः' अन्यत्र
तु 'वस्तुनः' । ८ 'न वस्तुनः' इति पाठः ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । ९ 'अर्थ आत्मा'
इति पाठः ख० पुस्तके न विद्यते ।