न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयपरिच्छेदः २३
नैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि ह्यनुमेय एव सत्त्वमिति कुर्या-१
च्छावणत्वमेव हेतुः स्यात् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धासिद्धः सर्वो निरस्तः ।
सपक्ष एव सत्त्वम् ।
सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् ।
इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स२ हि नास्ति सपक्षे । एवकारेण
साधारणानैकान्तिकः । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्३ । स५ हि न सपक्ष
एव वर्तते किं तूभयत्रापि । सत्त्वग्रहणात्पूर्वावधारणवचनेन सपक्षऽव्यापि-६
सत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्त्वं कथितम् । पश्चादवधारणे
त्वयमर्थः स्यात् । सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं
न हेतुः स्यात् । निश्चित८वचनेन संदिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्तः ।
यथा सर्वज्ञः कश्चिद्वक्तृत्वात् । वक्तृत्वं हि सपक्षे सर्वज्ञे संदिग्धम् ।
असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् ।
असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नसत्त्वमेव निश्चितं तृतीयं रूपम् ।
तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण
साधारणस्य विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः । नित्यः१० शब्दः कृतकत्वात् खवत्११ ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये ह्यनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्त्याकाशादौ
नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासः । १२असत्त्ववचनात्पूर्वस्मिन्नवधारणेऽ-
यमर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरी-
यकत्वं सपक्षेऽपि१३ सर्वत्र नास्ति । ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्वं न
कृतम् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धविपक्षाद्व्यावृत्तिकोऽनैकान्तिको निरस्तः ।
१ कुर्यात्, ख० ब्रूयात् । २ विरुद्धः । ३ वाक्यमिदं ख० पुस्तक एवोप लभ्यते ।
४ साधारणानैकान्तिकः । ५ पक्षे सपक्षे च । ६ क० पुस्तके 'सपक्षव्यापिसत्ताकस्य'
इत्यस्य स्थाने 'सपक्षऽव्यापिसत्ताकस्य' इति पाठो विद्यते । यच्च मुद्रितपुस्तकस्य
सम्पादकस्य सम्मतौ 'सपक्ष' इत्यस्य 'सपक्षा' इति संस्कृतरूपोऽस्ति । अस्माकं सम्मतौ
तु 'ऽ'इति चिन्होऽसावधानतयैव केनचिल्लेखकेन प्रयुक्तः । ७ तु. क० हि । ८ निश्चि-
तवचनेन, क० निश्चयवचनेन । ९ यद्यप्यमरकोशे 'सर्वज्ञस्सुगतो बुद्धो' इत्येवमादि-
लिखितमस्ति, तथापि प्रत्यक्षानुमानप्रमाणवादिनस्ते बौद्धाः न कश्चित्सर्वज्ञमामनन्ति ।
१० वाक्यमिदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । ११ आकाशवत् । १२ असत्त्ववचनात्, ख०
असत्त्वशब्दात् । १३ इदं पदं ख० पुस्तकेनैवोपलभ्यते ।