मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ५६]

५६           मध्यमकशास्त्रे           [ ६.३-
अत्राह – नैव हि रागरक्तयोः पौर्वापर्येण संभवो यत इदं दूषणं स्यात्, किं तर्हि
रागरक्तयोः सहैवोद्भवः । चित्तसहभूतेन रागेण हि चित्तं रज्यते, तच्च रक्तमिति । अतो विद्येते
एव रागरक्ताविति । उच्यते । एवमपि –
सहैव पुनरुद्भूतिर्न युक्ता रागरक्तयोः ।
5   सहोत्पादोऽपि न युक्तो रागरक्तयोः । यस्मात् –
भवेतां रागरक्तौ हि निरपेक्षौ परस्परम् ॥ ३ ॥
सहभावात् सव्येतरगोविषाणवदित्यभिप्रायः ॥ ३ ॥
अपि च । अनयो रागरक्तयोः सहभावः एकत्वे परिकल्प्येत पृथक्त्वे वा ? तत्र यदि
एकत्वे, तन्न युज्यते । यस्मात्
10   नैकत्वे सहभावोऽस्ति
[B 140] कस्मात्पुनर्नास्तीत्याह –
न तेनैव हि तत्सह ।
न हि रागस्वात्मा रागाद्व्यतिरिक्तो रागेण सहेति व्यपदिश्यते ॥
इदानीं पृथक्त्वेऽपि सहभावाभावमाह –
15   पृथक्त्वे सहभावोऽथ कुत एव भविष्यति ॥ ४ ॥
न हि पृथग्भूतयोरालोकान्धकारयोः संसारनिर्वाणयोर्वा सहभावो दृष्ट इति ॥ ४ ॥
किं चान्यत् –
एकत्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः ।
पृथक्त्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः ॥ ५ ॥
20   यदि एकत्वे सहभावः स्यात्, तदा यत्र यत्रैकत्वं तत्र तत्र सहभाव इत्येकस्यापि सहभावः
स्यात् । पृथक्त्वेऽपि सहभावे इष्यमाणे यत्र यत्र पृथक्त्वं तत्र तत्र सहभाव इति अश्वादिव्यतिरिक्तस्य
पृथगवस्थितस्य गोः असहायस्य सहभावः स्यात् ॥ ५ ॥
किं च –
पृथक्त्वे सहभावश्च यदि किं रागरक्तयोः ।
25   सिद्धः पृथक्पृथग्भावः संहभावो यतस्तयोः ॥ ६ ॥
[B 141] पृथक्त्वे सहभावश्च रागरक्तयोः परिकल्प्यते । किमनयोः सिद्धः पृथक्पृथग्भावः ? किं
रागनिरपेक्षो रक्तः सिद्धो यतस्तयोः सहभावः स्यात् ? पृथक्पृथक्सिद्धयोरेव हि गवाश्वयोः सहभावो
दृष्टः । न त्वेवं रागरक्तौ पृथक्पृथक्सिद्धाविति नास्त्यनयोः सहभावः ॥ ६ ॥
अथवा । पृथक्पृथगसिद्धयोर्न सहभाव इति कृत्वा –
सिद्धः पृथक्पृथग्भावो यदि वा रागरक्तयोः ।
परिकल्प्यते भवता, किमिदानीं सहभावेनार्थिकिंचिकरेण परिकल्पितेनेत्याह –
सहभावं किमर्थं तु परिकल्पयसे तयोः ॥ ७ ॥

१ Mss. सहभावस्ततस्तयोः for सहभावो यतस्तयोः which is confirmed by T and Com.

[पृष्ठम् ५७]

-६.१० ]         रागरक्तपरीक्षा षष्ठं प्रकरणम् ।         ५७
रागरक्तयोः सिद्धयर्थं सहभावः परिकल्प्यते । सच पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति पृथक्पृथक्
सिद्धिरभ्युपगम्यते त्वया । नन्वेवं सति सिद्धत्वात्किमनयोः सहभावेन कृत्यम् ?
अथ –
पृथङ् न सिध्यतीत्येवं सहभावं विकाङ्क्षसि ।
पृथक्पृथग् रागरक्तयोः सिद्धिर्नास्तीति कृत्वा यद्यनयोः सहभावमिच्छसि, स च   5
पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति –
सहभावप्रसिद्ध्यर्थं पृथक्त्वं भूय इच्छसि ॥ ८ ॥
नन्वेवं सति इतरेतराश्रयायां सिद्धौ स्थितायां कस्येदानीं सिद्धौ सत्यां कस्य
सिद्धिर्अस्तु ? ॥ ८ ॥
यावता –                            10
[B 142] पृथग्भावाप्रसिद्धेश्च सहभावो न सिध्यति ।
कतमस्मिन् पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि ॥ ९ ॥
नास्त्येव स पृथग्भावः सहभावानपेक्षो यस्मिन् पृथग्भावे सति सहभावसिद्धिः स्यादित्य-
संभावयन्नाह –
कतमस्मिन्पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि ॥ ९ ॥            15
तदेवं यथोदितविचारपरामर्शेन रागरक्तयोरसिद्धिं निगमयन्नाह –
एवं रक्तेन रागस्य सिद्धिर्न सह नासह ।
इति । यथा च रागरक्तयोर्न पौर्वापर्येण सिद्धिः नापि सहभावेन, एवं सर्वभावानामपीत्यति-
दिशन्नाह –
रागवत्सर्वधर्माणां सिद्धिर्न सह नासह ॥ १० ॥           20
इति द्वेषद्विष्टमोहमूढादीनां रागैरक्तवदसिद्धिर्योज्यते ॥ १० ॥
अत एवोक्तं भगवता –
[B 143] यो रज्येत यत्र वा रज्येत येन वा रज्येत, यो दुष्येत यत्र वा दुष्येत येन वा दुष्येत,
यो मुह्येत यत्र वा मुह्येत येन वा मुह्येत, स तं धर्मं न समनुपश्यति तं धर्मं नोपलभते । स तं
धर्ममसमनुपश्यन्ननुपलभमानोऽरक्तोऽदुष्टोऽमूढोऽविपर्यस्तचित्तः समाहित इत्युच्यते । तीर्णः पारग   25
इत्युच्यते । क्षेमप्राप्त इत्युच्यते । अभयप्राप्त इत्युच्यते । यावत् क्षीणास्रव इत्युच्यते । निःक्लेशो
वशीभूतः सुविमुक्तचित्तः सुविमुक्तप्रज्ञ आजानयो महाभागः कृतकृत्यः कृतकरणीयः
अपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वकार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तः सर्वचेतोवशितापरम-
पारमिप्राप्तः श्रमण इत्युच्यते । इति विस्तरः ॥
[ समाधिराजसूत्र – ९ ]

१. T असंभाव्यन् for असंभावयन्. २. T रागरक्तयोः सिद्धिर्योज्यते for रागैरक्तवदसिद्धिर्योज्यते.
३. Our passage is abridged.
म. ८

[पृष्ठम् ५८]

५८ मध्यमशास्त्रे [६. १०-
तथा -
ये रागदोषमदमोहसभाव ज्ञात्वा
संकल्पहेतुजनितं वितथप्रवृत्तम् ।
न विकल्पयन्ति न विरागमपीह तेषाम्
[आशु] सर्वभवभावविभावितानाम् ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
रागरक्तपरीक्षा नाम षष्ठं प्रकरणम् ॥

[पृष्ठम् ५९]

७
संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् ।
अत्राह - विद्यन्त एव संस्कृतस्वभावाः, स्कन्धायतनधातवः उत्पादादिसंस्कृतलक्षण-
सद्भावात् । उक्तं हि भगवता - त्रीणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । संस्कृतस्य
भिक्षवः उत्पादोऽपि प्रज्ञायते, व्ययोऽपि, स्थित्यन्यथात्वमपीति । न च अविद्यमानस्य खरविषाण-
स्येव जात्यादिलक्षणमस्ति । तस्मात्संस्कृतलक्षणोपदेशाद्विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः इति । ५
उच्यते । स्युः स्कन्धायतनधातवः संस्कृतस्वभावास्तावकेन मतेन, यदि जात्यादिलक्षणमेव भवेत् ।
इहायमुत्पादः संस्कृतलक्षणत्वेनेष्यमाणः संस्कृतो वा तल्लक्षणत्वेनेष्यते, असंस्कृतो वा ? तत्र -
यदि संस्कृत उत्पादस्तत्र युक्ता त्रिलक्षणी ।
त्रयाणां लक्षणानां समाहारस्त्रिलक्षणी । इयं च उत्पादस्थितिमङ्गसमाहारस्वभाव-
सर्वसंस्कृतावव्यभिचारिणीति कृत्वा यदि उत्पादः संस्कृत इति परिकल्प्यते, तदा उत्पादेऽपि १०
त्रिलक्षणी प्रसज्यते । ततश्च रूपादिष्विवैतल्लक्ष्यमुत्पादस्य स्यात्, न संस्कृतलक्षणत्वम् ।
अथोत्पादेऽपि त्रिलक्षणी नेष्यते, तदा त्रिलक्षणीरहितत्वादाकाशवत् संस्कृतलक्षणत्वमस्यावहीयते
इत्याह -
अथासंस्कृत उत्पादः कथं संस्कृतलक्षणम् ॥ १ ॥
इति । नैतत्संस्कृतलक्षणमित्यभिप्रायः ॥ १ ॥ १५
अपि च । इमे उत्पादादयः संस्कृतस्य लक्षणत्वेन परिकल्प्यमाना व्यस्ता वा पृथग्वा
लक्षणत्वेन परिकल्प्येरन्, समस्ता वा सहभूता वा ? उभयथा च न युज्यत इत्याह -
उत्पादाद्यास्त्रयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि ।
संस्कृतस्य समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा ॥ २ ॥
तत्र व्यस्ता लक्षणकर्मणि न युज्यन्ते । यदि उत्पादकाले स्थितिभङ्गौ न स्यातां तदा २०
स्थितिभङ्गरहितस्य आकाशस्येव संस्कृतलक्षणत्वेनानुपपन्न एवोत्पादः । अथ स्थितिकाले
उत्पादभङ्गौ न स्तः, तदा तद्रहितस्य स्थितिः स्यात् । उत्पादभङ्गरहितश्च पदार्थो नास्त्येवेति न
अस्याविद्यमानस्य खपुष्पवत् स्थितियुज्यते । किं च । स्थितियुक्तस्य पश्चादनित्यतयापि योगो न
स्यात्, तद्विरोधिधर्माक्रान्तत्वात् । अथ स्यात् - पूर्वं शाश्वतो भूत्वा पश्चादशाश्वत इति, न
चैकपदार्थः शाश्वतश्चाशाश्वतश्च युक्त इति नोत्पादभङ्गरहितस्य स्थितिः । तथा यदि भङ्गकाले २५
स्थित्युत्पादौ न स्याताम्, एवमध्यनुत्पन्नस्य स्थितिरहितस्य खपुष्पस्य विनाशोऽपि नास्तीति ।
एवं तावदुत्पादादयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि नालं न पर्याप्ता इत्यर्थः ॥
इदानीं समस्ता अपि न युज्यन्त इत्याह -
समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा ।

१. T om. संस्कृत°. २ Mss. लक्ष्यते उत्पादस्य for लक्ष्यत्वमुत्पादस्य which is confirmed
by T.

६० मध्यमकशास्त्रे [७. ३-
एकत्र पदार्थे, एकस्मिन् काले, परस्परविरुद्धत्वान्द्रागवैराग्यवत्, आलोकान्धकारवद्वा न
युज्यन्त इत्यभिप्रायः । यस्मिन्नेव क्षणे पदार्थो जायते, तस्मिन्नेव तिष्ठति विनश्यति चेति कः
सचेताः प्रतिपद्येत ? तस्मात्समस्तानापि उत्पादादीनां संस्कृतस्य लक्षणकर्मणि नास्ति
सामर्थ्यम् ॥ २ ॥
5 अथ यदुक्तं 'यदि संस्कृत उत्पादः' [७. १] इत्यादि, तेन यदि उत्पादादीनां त्रिलक्षणी
प्राप्ता प्रसक्ता, ततः को दोषः ? अथासंस्कृतः, एवमप्यदोष इति । उच्यते -
उत्पादस्थितिमङ्गानामन्यत्संस्कृतलक्षणम्
अस्ति चेदनवस्थैवं नास्ति चेत्ते न संस्कृताः ॥ ३ ॥
ननु च पक्षद्वयेऽपि विहित एव दोषः, तत्र किं पुनरुक्ताभिधानेनेति । सत्यमुक्तो दोषः,
10 स खलु नाचार्येण, किं तर्हि वृत्तिकारेण । अथ पूर्वप्रतिज्ञातमेव दूषणान्तराभिधानेन
स्पष्टीकरणार्थं पुनराचार्योऽभिहितवान् । यदि उत्पादस्थितिमङ्गानामन्यदुत्पादादिकं संस्कृतलक्षण-
मिष्यते, तदा तेषामप्यन्यत्, तेषामप्यन्यत्, इत्यपर्यवसानदोषः स्यात् । सति च
अपर्यवसानदोषे, किं पूर्वं स्याद् यत उत्तरकालमपरं भवेदिति व्यवस्थाभावादसंभव एव
उत्पादादीनामित्यभिप्रायः । अथवा, पूर्वं मुख्यस्यानुत्पादस्यैव दूषणमुक्तम्, अधुना तु
15 सामान्येनेति । नास्ति चेत्ते न संस्कृता इति गतार्थमेतत् ॥ ३ ॥
B 148 अत्राहः सांमितीयाः - सन्ति चोत्पादादीनामुत्पादादयः, न च अनवस्थाप्रसङ्गः, लक्षणाना-
लक्षणानां परस्परनिष्पादकत्वात् । यस्मादिह संस्कृतधर्मः कुशलः क्लिष्टो वा उत्पद्यमानः आत्मना
पञ्चदशः उत्पद्यते । स धर्मस्तस्य चोत्पादः समन्वागमः स्थितिरजरा अनित्यता । यद्यसौ धर्मः
क्लिष्टो भवति, तस्य मिथ्याविमुक्तिः । अथ शुभः, तस्य सम्यग्विमुक्तिः । यदि नैर्याणिको भवति,
20 तस्य नैर्याणिकता । अथ अनैर्याणिकः, तस्य अनैर्याणिकता । इत्येष परिवारः । इदानीमुत्पाद-
स्यापर उत्पादः यावदनैर्याणिकतानैर्याणिकतेत्येष परिवारस्य परिवारः । तत्र योऽयं मौल उत्पादः
स आत्मानं विहाय अन्यांश्चतुर्दश धर्मान् जनयति । उत्पादोत्पादसंज्ञकस्तु अनुलक्षणभूत उत्पादो
B 149 मौलमेवोत्पादं जनयति । एवं यावदनैर्याणिकता चतुर्दश धर्मान् न निर्याणयति, न तन्निर्वाणं
प्रापयतीत्यर्थः । अनैर्याणिकतानैर्याणिकता तु नै³ निर्याणयति । तदेवमुत्पादादीनामनवस्थां
25 परिहरन्नाह -
उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य केवलम् ।
उत्पादोत्पादमुत्पादो मौलो जनयते पुनः ॥ ४ ॥
द्विविधो ह्युत्पादः । एको मौल उत्पादः, अपरश्च उत्पादोत्पादसंज्ञकः, उत्पादस्योत्पाद
इति कृत्वा । तत्र योऽयमुत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादः, स मूलोत्पादस्य केवलमुत्पादकः । तं चेदानी-

१. P उत्पद्यन्ते for उत्पद्यते. २. Mss. विहरस्त्वोन्यान् for विहाय अन्यान् which is
confirmed by T. ३. Mss. and P प्रापयति अनैर्याणिकतानैर्याणिकतामेवेति. Our text is
supported by T.

-७. ८] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । ६१
मुत्पादोत्पादाख्यमुत्पादं मौल उत्पादो जनयति । तदेवं परस्परनिर्वर्तनादस्ति च त्रिलक्षणी उत्पादा-
दीनाम्, न चानवस्थाप्रसङ्ग इति ॥ ४ ॥
अत्रोच्यते - B 150
उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य ते यदि ।
मौलेनाजनितस्तं ते स कथं जनयिष्यति ॥ ५ ॥
यदि तव उत्पादोत्पादो मूलोत्पादस्य जनक इति मतम्, स कथमिदानीं मौलेनोत्पा-
देनानुत्पादितः सन् उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति ? ॥ ५ ॥
अथ मन्यसे - उत्पादित एव मौलेनोत्पादेन उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति, एतदप्य-
सदित्याह-
स ते मौलेन जनितो मौलं जनयते यदि । 10
मौलः स तेनाजनितस्तमुत्पादयते कथम् ॥ ६ ॥
स उत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादो मौलेन जनितो यदि मौलं जनयति, स मौल उत्पादोत्पादे-
नाजनितोऽविद्यमानः कथमुत्पादोत्पादं जनयिष्यति ? तस्मान्मौलेन जनितः सन् उत्पादोत्पादो
मौलं जनयतीति न युज्यते । ततश्च परस्परनिर्वर्त्यनिर्वर्तकत्वाभावात्स एव अनवस्थाप्रसङ्ग इति
नास्त्युत्पादः ॥ ६ ॥ 15
अत्राह-उत्पद्यमान एव मूलोत्पाद उत्पादोत्पादमुत्पादयति, स एवोत्पादोत्पादो मूलोत्पादं
जनयिष्यतीति । उच्यते -
अयमुत्पद्यमानस्ते काममुत्पादयेदिमम् ।
यदीममुत्पादयितुमजातः शक्नुयादयम् ॥ ७ ॥
काममयं मूलोत्पाद उत्पद्यमान उत्पादयेदुत्पादम्, यद्ययमेव अजातः शक्नुयादपरमजात- 20 B 151
मुत्पादयितुम् । उत्पद्यमानो हि नाम अनागतः । स च अजातः कथमूत्पादयिष्यतीति न
युक्तमेवैतदित्यभिप्रायः । एवमुत्पादोत्पादेऽपि वाच्यम् ॥ ७ ॥
अत्राह - नैव हि उत्पद्यस्यापर उत्पादोऽस्ति यतोऽनवस्थाप्रसङ्गः स्यात् । किं तर्हि -
प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयिता यथा ।
उत्पादः स्वपरात्मानवुभावुत्पादयेत्तथा ॥ ८ ॥ 25
यथा प्रदीपः प्रकाशस्वभावत्वादात्मानं प्रकाशयति घटादींश्च, एवमुत्पादोऽप्युत्पादस्वभाव-
त्वादात्मानमुत्पादयिष्यति परं चेति ॥ ८ ॥
उच्यते । स्यादेतदेवं यदि प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयेत् । न चैवम् । यस्मात् -

१ Mss. उत्पादस्याय च for उत्पादस्यापर which is confirmed by T. २ Mss.
संप्रकाशयितु for संप्रकाशयिता.

[पृष्ठम् ६२]

६२ मध्यमकशास्त्रे [७.९-
प्रदीपे नान्धकारोऽस्ति यत्र चासौ प्रतिष्ठितः ।
किं प्रकाशयति दीपः प्रकाशो हि तमोवधः ॥ ९ ॥
इह प्रकाशो नाम तमस्य(सो ?) वधः । तमश्च प्रदीपस्वात्मनि तावन्न संभवति,
विरोधात्, यत्तमो निघ्नतः स्वात्मप्रकाशत्वं स्यात् । न चापि प्रदीपो यत्र देशे तिष्ठति तत्र
[B 152] ^5 तमोऽस्ति, यत्तमो निघ्नतः प्रदीपस्य परप्रकाशकत्वं स्यात् । अतोऽपि नास्ति प्रदीपस्य स्वपरात्म-
प्रकाशकत्वम् । यदा चैवम्, तदा प्रदीपवदुत्पादस्य स्वपरात्मोत्पादकत्वं न संभविष्यति, इति
अयुक्तमेतत् ॥ ९ ॥
अत्राह — यदेतदुक्तं प्रदीपे नान्धकारोऽस्तीति, एतदसत्यन्धकारघाते युक्तमेव वक्तुम् ।
यस्मात्तु उत्पद्यमानेनैव प्रदीपेन तमो निहतम्, तत्र प्रदीपे नान्धकारोऽस्ति, यत्र च प्रदीपोऽस्ति,
^1^0 तत्राप्यन्धकारो नास्तीति युज्यते । यदि प्रदीपेन नान्धकारघातः कृतः, तदा अनुत्पन्ने इव प्रदीपे
उत्पन्नेऽपि घटादयो नोपलभ्येरन्, अन्धकारघाताभावात्प्रागवस्थायामिव । तस्मादस्यैव अन्धकारघात-
लक्षणं प्रकाशनं प्रदीपस्य । तच्चानेन उत्पद्यमानेन प्रदीपेन कृतमिति । उच्यते —
कथमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतम् ।
नोत्पद्यमानो हि तमः प्रदीपः प्राप्नुते यदा ॥ १० ॥
^1^5 इह आलोकान्धकारयोर्यौगपद्याभावात् प्राप्तेरभावः । यदा चैवं प्राप्तेरभावः, तदा कथं
केन प्रकारेणेदानीमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतमिति युक्तं परिकल्पयितुम् ? यस्माच्च एवमुत्पद्यमानः
प्रदीपः तमो न प्राप्नोति, तस्मान्नैव अप्राप्तत्वात्प्रदीपः किंचिदपि प्रकाशयतीत्यवसीयताम् ॥ १० ॥
अथ मन्यसे — यथा अप्राप्तामेव अविद्यां ज्ञानं निहन्ति, अप्राप्तमेव रूपं चक्षुः पश्यति,
अप्राप्तमेव अयः अयस्कान्तो मणिराकर्षति, एवमेव अप्राप्तमेवान्धकारं प्रदीपो निहनिष्यतीति ।
^2^0 एतदप्यसारमित्याह —
[B 153] अप्राप्यैव प्रदीपेन यदि वा निहतं तमः ।
इहस्थः सर्वलोकस्थं स तमो निहनिष्यति ॥ ११ ॥
यदि अप्राप्यैव प्रदीपेन तमो निहतम्, एवं सति, इहस्थ एव प्रदीपः सर्वलोकस्थं तमो
निहनिष्यति, अप्राप्तत्वात्समीपस्थमिवेत्यभिप्रायः । एतेन न्यायेन ज्ञानेन अविद्याघातः, चक्षुषा
^2^5 रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना अयआकर्षणमिव इत्येवमादिकं साध्यसमं ज्ञेयम् ॥
अथ अप्राप्तावपि सत्यामयस्कान्तमणिप्रभृतीनां योग्यदेशावस्थितानामेव स्वकार्यकर्तृत्वं
भविष्यतीति चेत्, तदपि न युक्तम् । अप्राप्तौ हि सत्यां विप्रकृष्टदेशान्तरवास्तित्वेनाव्यवहित-
शान्तरावस्थितवच्च अप्राप्तत्वाद् योग्यदेशावस्थितानामपि योग्यदेशावस्थितत्वं न युक्तमिति कुतो
योग्यदेशावंस्थितानां स्वकार्यकर्तृत्वं प्रसेत्स्यति ?

१. Mss. seem to om. वत्, but it is confirmed by T. २. T °वस्थितद्वारेण for वस्थितानां.

[पृष्ठम् ६३]

०७.१२] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । ६३
दृष्टमेतल्लोकत इति चेन्नैतदेवम् । यथा हि भवान् परिकल्पयति न तथा लोके दृष्टम् ।
यस्मात् न लोकः प्राप्यप्राप्तिचिन्तामेवमादौ विषयेऽवतार्य प्रदीपादीनां प्रकाशकत्वादिकं कल्पयति ।
यद्योदितं तु विचारमनवतार्य प्रदीपेन तमो हतम्, चक्षुषा रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना
अयआकर्षणम् इत्यादि इच्छति । पश्यतु वा लोक एवम् । तत्त्वविचारकाले तु लोकस्याप्रामाण्यान्न
तेन बाधा शक्यते कर्तुम् । एवं तावदप्राप्य प्रकाशनमयुक्तम् । प्राप्तावपि विषयादिग्रहणमयुक्तमेव । ^5
प्राप्तिर्हि एकत्रत्वे सति भवति । यदा चैकत्वं तदा स्वरूपैवैदर्शनाकर्षणादिकं नास्ति ॥ [B 154]
यद्यपि चेयं प्राप्यप्राप्त्यादिचिन्ता लौकिकव्यवहारे नावतरतीति निरुपपत्तिकत्वेन मृषार्थ-
त्वादस्य, तथापि तत्त्वविचारेऽवतार्या, मा भूत्परमार्थतोऽपि निरुपपत्तिकपक्षाम्युपगम इत्यलं
प्रसङ्गेन ॥ ११ ॥ ^1^0
यदि च स्वपरात्मानौ प्रदीपः प्रकाशयतीति परिकल्प्यते त्वया, तमसोऽपि तर्हि प्रतिपक्ष-
भूतस्य स्वपरात्मनोः प्रच्छादनं प्रकल्प्यतामित्याह —
प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयते यदि ।
तमोऽपि स्वपरात्मानौ छादयिष्यत्यसंशयम् ॥ १२ ॥
प्रतिद्वन्द्वित्वात्प्रदीपवत् तमोऽपि स्वपरात्मगतं व्यापारं करिष्यति, ततश्च परवदात्मानमपि ^1^5
च्छादयिष्यति । यदि च आत्मानं छादयेत्तमः, तस्यैवानुपलब्धिः स्यात्, घटादिवत्तमसा
प्रच्छादितत्वात् । अत एवोक्तमार्योपालिपुच्छायाम् —
[B 155] इह शासनि सूरमणीये
प्रत्रजेंथ गृहेलिङ्ग जहित्वा ।
फलॅवँन्तु भविष्यथ श्रेष्ठॉ ^2^0
एषु निदेशितु कारुणिकेन ॥
प्रव्रजित्वा गृहेलिङ्ग जहित्वा
सँर्वफलस्य भविष्यति प्राप्तिः ।
पुन धर्मसभाव तुलित्वा
सर्वफलान फलान च प्राप्तिः ॥ ^2^5
अलभन्त फलं तथ प्राप्तिं
आश्चर्यं पुन जायति तेषाम् ।
अंहोऽतिकारुणिको नरसिंहो
सुष्ठुपदेशित युक्ति जिनेन ॥ इति ॥

१. Mss. प्राप्तः प्राप्त्ये चिन्तां for प्राप्यप्राप्तिचिन्ताम्. २. Paris Ms. seems to om. वत्.
३. प्रत्रयथा for प्रत्रजथा elsewhere. ४. Mss. बलवन्तु; T supports our reading. ५. सेट्ठो for
श्रेष्ठो for metrical reasons. ६. Mss. सत्यफलस्य for सर्वफलस्य; our reading in supported
by T. ७. T हा बत for अहोऽति°.

[पृष्ठम् ६४]

तथार्यरत्नकूटसूत्रे —
यथा हि दीपे लयने चिरस्य
कृते हि गेहे पुरुषेण केनचित्।
तत्रान्धकारस्य न भोति एवं
चिरस्थितो नाहमितो गमिष्ये ॥
तमोन्धकारस्य न शक्तिरस्ति
कृते प्रदीपे न विगच्छनाय।
प्रतीत्य दीपं च विनश्यते तैम
उभयं पि शून्यं न च किं च मन्यति ॥
ज्ञानं तथा आर्य प्रतीत्य नाश्रवं
अज्ञान क्लेशोपचितं विगच्छति।
संपर्क तेषां न कदाचि विद्यते
ज्ञानस्य क्लेशस्य च नित्यकालम् ॥
ज्ञानं न कल्पेति अत्रानु नो भवेत्
ज्ञानं प्रतीत्यैव विनश्यते तमो।
भयं पि अग्राद्य खपुष्पसंनिभं
ज्ञानं तथाज्ञानु भयं पि शून्यम् ॥ इति ॥ १२ ॥

किं चान्यत्—इहायमुत्पादो यद्यात्मानमुत्पादयेत्, स उत्पन्नो वा स्वात्मानमुत्पादयेत्, अनु-
त्पन्नो वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह —

अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम्।
अथोत्पन्नो जनयते जाते किं जन्यते पुनः ॥ १३ ॥

यदि अनुत्पन्न उत्पादः स्वात्मानमुत्पादयेत्, मण्डूकजटाशिरोमणिरप्यात्मानमुत्पादयेत् ।
अथ उत्पन्न उत्पादयेत्, किमुत्पन्नस्यापरेणोत्पादेन प्रयोजनमिति। एवं तावदुत्पाद आत्मानं
नोत्पादयति ॥ १३ ॥

इदानीं परमपि यथा नोत्पादयति तथा प्रतिपादयन्नाह—
नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं नानुत्पन्नं कथंचन।
उत्पद्यते तथारख्यातं गम्यमानगतागतैः ॥ १४ ॥

पादटिप्पण्यः :
१. T om. लयने.
२. P तमो भयं against Mss.
३. Mss. seem to read sometime मुण्डक for मण्डूक. Compare कूर्मरोम with मण्डूकजटा.

[पृष्ठम् ६५]

यदि हि किंचिदुत्पद्येत तदुत्पाद उत्पादयेत् । न तु किंचिदुत्पद्यतेऽध्वत्रयेऽप्युत्पादा-
संभवात् । एतच्च गम्यमानगतागतैः प्रागेवोक्तम् । तत्र यथा गतं न गम्यते, अतीतवर्तमानयो-
र्विरोधात् । नाप्यगतं गम्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् । नापि गम्यमानं गम्यते,
गतागतव्यतिरिक्तगम्यमानानुपलब्धादित्युक्तम् । एवमुत्पद्यमानो भावो नोत्पद्यते, उत्पन्नानुत्पन्न-
व्यतिरेकेणोत्पद्यमानाभावात् । उत्पन्नोऽपि नोत्पद्यते, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् । उत्पन्न
इत्युपरतोत्पत्तिक्रिय उच्यते, उत्पद्यत इति वर्तमानक्रियाविष्टः । ततश्च उत्पन्न उत्पद्यते इत्युच्यमाने
अतीतवर्तमानयोरेककालता स्यात् । अनुत्पन्नोऽपि नोत्पद्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् ।
तस्मादुत्पादः परमुत्पादयतीति न युक्तम् ॥ १४ ॥

अत्राह – उत्पद्यमानमेवोत्पद्यते नोत्पन्नं नाप्यनुत्पन्नमिति । अथ मन्यसे – उत्पन्नानुत्पन्न-
व्यतिरेकेण उत्पद्यमानासंभवान्नोत्पद्यमानमुत्पद्यत इति, एतच्च नास्ति, यस्मादिह उत्पत्तिक्रियायुक्त-
मुत्पद्यमानमिति व्यपदिश्यते । तस्मादुत्पत्तौ सत्यामुत्पत्तिं प्रतीत्य उत्पद्यमानसिद्धेः उत्पद्यमान-
मेवोत्पद्यते, तच्चोत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयेदिति । उच्यते -

उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा।
कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते ॥ १५ ॥

यदुक्तम्—उत्पत्तिं प्रतीत्य उत्पद्यमानं भवति, तच्चोत्पद्यत इति । ननु विशेषत एतद्वक्तव्यं
स्यात्—अस्योत्पत्तिं प्रतीत्य इदं नामोत्पद्यमानं भवतीति । न चैवमुच्यते । न हि तदुत्पद्यमानं
विशेषतो निर्धारयितुं शक्यते इदं तदुत्पद्यमानमिति, अनुत्पन्नत्वात्तन्निमित्तग्रहणतः । ततश्च
उत्पद्यमानासंभवादुत्पत्तिक्रियापि नास्तीति । कथमसत्यामुत्पत्तौ तां प्रतीत्य उत्पद्यमानं स्यात् ?
तस्मादुत्पद्यमानमुत्पद्यते, तच्च उत्पाद उत्पादयेदित्ययुक्तम् ॥ १५ ॥

अत्राह—अहो बत अहमतीव भवतो दृष्टादृष्टपदार्थनिरपेक्षदात्यन्तास्तिकाद्बिभेमि, यो हि
नाम भवांस्तथागतप्रवचनव्याख्यानव्याजेन दूषणमात्रकौशलमेवात्मनः प्रकटयन् परमर्षिगदित-
मिदंप्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादलक्षणं परमार्थसत्यं तथागतानां निहन्ति । इह भगवता तथागतेन
प्रकृतीश्वरस्वभावकालाणु नारायण जैमिनिकणादकपिलादितीर्थकरकर्तृवादनिरॉसेन सर्वभावानां तत्त्व-
मादर्शितम्, यदुत अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, यदुत अविद्याप्रत्ययाः
संस्काराः इत्याद्यविपरीतं प्रतीत्यसमुत्पादं प्रकटयता । तस्य च त्वया नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं
नानुत्पन्नमित्यादिना दूषणं विदधता तथागतजनन्याः प्रतीत्यसमुत्पत्तिमातुर्वध एवाचरित इत्येलं
भवता सर्वनास्तिकेन त्वयेति । उच्यते । नाहं सकलदशबलजननीं प्रतीत्यसमुत्पत्तिमातरं
निहन्मि । भवानेव तु परमगम्भीरप्रतीत्यसमुत्पादाधिमुक्तिविरहाद्विपरीतं तदर्थमवधार्य अस्माकमेव
अँधिलयं करोति । ननु च इदं प्रतीत्येदं भवतीत्येवमभिधानेन भगवता तथागतेन निःस्वभाव-
त्वमेव सर्वधर्माणां स्पष्टमावेदितम् । यस्मात्—

पादटिप्पण्यः :
१. T °अणुनायणदि° for अणु नारायणजैमिनिकणादकपिलादि°.
२. T अलं त्वया सार्धं विवादेन for अलं भवता सर्वनास्तिकेन त्वया.
३. Mss. अधिरयं or अधिरैयं for अधिलयं.
म. ९

[पृष्ठम् ६६]

प्रतीत्य यद्यद्भवति तत्तच्छान्तं स्वभावतः ।
[B 160] यो हि पदार्थो विद्यमानः स स्वभावः स्वेनात्मना स्वं स्वभावमनपायिनं बिभर्ति । स
संविद्यमानत्वान्नैयान्यकिंचिदपेक्षते, नाप्युत्पद्यते, इति कृत्वा स्वभावभावाभ्युपगमे सति कुतः
प्रतीत्यसमुत्पाद इति भवतैव स्वभाववतां भावानानभ्युपगच्छता सर्वथा प्रतीत्यसमुत्पाद एव
बाधितो भवति । ततश्च परमधर्मबुद्धदर्शनमपि बाधितं भवति — यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति स
धर्मं पश्यति, यो धर्मं पश्यति स बुद्धं पश्यतीत्यागमात् । मया तु यत्प्रतीत्य बीजाख्यं कारणं
यद्भवत्यङ्कुराख्यं कार्यम्, तच्च उभयमपि शान्तं स्वभावविरहितं प्रतीत्यसमुत्पन्नं प्रतिपादयता सर्वथा
भगवतां तथागतानां प्रतीत्यसमुत्पत्तिमाता द्योतिता भवति । यत एवम् —
तस्मादुत्पद्यमानं च शान्तमुत्पत्तिरेव च ॥ १६ ॥
इति स्फुटमवसीयताम् ॥ १६ ॥
अत्राह — यदुक्तम् —
उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा ।
कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते ॥
इति, तदयुक्तम् । यस्मादिदमुत्पद्यमानमित्येव संभवति । तथा हि घटोत्पत्तिं प्रतीत्य घट
उत्पद्यमानो भवति, तं च उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयतीत्युच्यते । एतदप्ययुक्तम् । यस्मात् —
यदि कश्चिदनुत्पन्नो भावः संविद्यते क्वचित् ।
उत्पद्येत स किं तस्मिन् भाव उत्पद्यतेऽसति ॥ १७ ॥
[B 161] यदि कश्चिदनुत्पन्नः उत्पादात्पूर्वं घटो नाम क्वचित्संविद्येत, स उत्पत्तिक्रियां प्रतीत्योत्पद्येत ।
न चैवं कश्चिदुत्पादात्पूर्वं क्वचिदस्ति । तस्मिन्नसति घटे किमुत्पद्यते ?
अथ स्यात् — यद्युत्पादात्पूर्वं घटो नास्ति, तथापि उत्पन्नः सन् घटसंज्ञां प्रतिलप्स्यते,
तद्भाविन्या संज्ञया न दोष इति । एतदप्ययुक्तम् । यदि हि उत्पत्तिक्रिया प्रवर्तेत, तदा वर्तमानी-
भूतो भावो घटाख्यां प्रतिलभेत । यदा तु अनागतभावासंबन्धेन क्रियाया अप्रवृत्तिः, तदा कुतो
वर्तमानता ? अथ अघटाश्रयेण क्रिया प्रारभ्येत, तद्वक्तव्यम् — योऽसौ अघटः, स किं
भवितुमर्हति पटः, उत नैव किंचित् ? यदि पट उत्पद्यमानः स कथमुत्पन्नः सन् घटो भविष्यतीति ।
अथ नैवं किंचित्, कथं तदाश्रया क्रिया प्रवर्तेत ? कथं वा स उत्पन्नः सन् घटो भवेत् ?
इति सर्वथा भावित्वकल्पनाप्ययुक्ता । तस्मादुत्पद्यमानमप्युत्पादो नोत्पादयतीति सिद्धम् ॥ १७ ॥
अपि च । एवं न युज्यमानायामप्युत्पद्यमानस्योत्पत्तौ भवतो मतमभ्युपेत्योच्यते —
उत्पद्यमानमुत्पादो यदि चोत्पादयेत्त्वयम् ।
उत्पादयेत्तमुत्पादमुत्पादः कतमः पुनः ॥ १८ ॥

१. T om. परमं. २. C घटाश्रयेण for अघटाश्रयेण which is confirmed by T.

[पृष्ठम् ६७]

यद्यपि उत्पद्यमानं पदार्थमुत्पाद उत्पादयेद्भवन्मतेन, इदं तु वक्तव्यम् — तमिदानीमुत्पादः [B 162]
कतमोऽपरः उत्पादमुत्पादयिष्यतीति ॥ १८ ॥
अथ स्यात् — उत्पादस्यापर उत्पादः उत्पादकः परिकल्प्येत, तदा अनवस्थादोषप्रसङ्ग
इत्याह —
अन्य उत्पादत्येनं यद्युत्पादोऽनवस्थितिः ।
एतच्चोक्तम् । अथ नास्यापर उत्पाद इष्यते, नन्वेवं सति विना उत्पादेन उत्पाद उत्पद्यते
इत्येवं प्राप्नोति । ततश्च उत्पादोत्पाद्यानामपि पदार्थानां विनैवोत्पादेन उत्पत्तिरस्तु भावत्वादुत्पाद-
वदिति प्रतिपादयन्नाह —
अथानुत्पाद उत्पन्नः सर्वमुत्पद्यते तथा ॥ १९ ॥
इति ॥ १९ ॥
अपि च । उत्पाद आत्मानं परांश्चोत्पादयतीत्यत्र पक्षे दूषणमेव न वक्तव्यमधुनास्माभिः ।
यस्मादत्र पक्षे दूषणम् —
सतश्च तावदुत्पत्तिरसत्तश्च न युज्यते ।
न सतश्चासत्तश्चेति पूर्वमेवोपपादितम् ॥ २० ॥
नैवासतो नैव सतः प्रत्ययोऽर्थस्य युज्यते ।
इति
न सन्नासन्न सदसन् धर्मो निर्वर्तते यदा ।
इत्यादिना उत्पादो निषिद्ध एव पूर्वम् । ततश्चैवमुत्पादे निषिद्धे उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयति,
स्वपरात्मानौ वा उत्पादयतीत्यस्याः कल्पनाया नास्त्येवावतार इति कुत एतत्प्रसेत्स्यति — [B 163]
उत्पाद उत्पद्यते, उत्पद्यमानमुत्पद्यते, स्वपरात्मानौ चोत्पादयतीति ॥ २० ॥
किं चान्यत् — इहायमुत्पादः परिकल्प्यमानः निरुध्यमानस्य अनित्यतानुगतस्य वर्तमानस्य
वा भावस्य परिकल्प्यते, अनिरुध्यमानस्य वा अतीतानागतस्यानित्यताविरहितस्य ? उभयथा च
नोपपद्यते इत्याह —
निरुध्यमानस्योत्पत्तिर्न भावस्योपपद्यते ।
यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते ॥ २१ ॥
तत्र निरुध्यमानस्य वर्तमानस्य विद्यमानत्वादुत्पादो नोपपद्यते । अनिरुध्यमानस्यापि
विनाशरहितस्य अतीतानागतस्य भावसणविलक्षणस्य खपुष्पस्येव नास्त्युत्पाद इति ॥ २१ ॥
एवं भावानामुत्पादाभावं प्रतिपाद्य अतःपरं स्थितिविार्चायते ॥

१. Mss. सदा for यदा.

पृष्ठम् ६८

अत्राह-विद्यत एव भावानामुत्पादः, तद्भावभाविधर्मसद्भावात् । नानुत्पन्नस्य स्थितिः
संभवत्युत्पादभावेन स्थितेर्भावात् । स्थितिरुत्पादभावभाविनी भवति । तस्मादुत्पादोऽप्यस्ति, तद्भाव-
भाविधर्मसद्भावात् । इह यन्नास्ति, न तद्भावभाविधर्मसद्भावः, तद्यथा गगनकुसुमसौरभ्यस्येति ।
उच्यते । स्यादुत्पादः, यदि तद्भावभाविनी स्थितिरेव स्यात् । न त्वस्ति । तदेवम्-
न स्थितभावस्तिष्ठत्यस्थितभावो न तिष्ठति ।
न तिष्ठति तिष्ठमानः कोऽनुत्पन्नश्च तिष्ठति ॥ २२ ॥
तत्र स्थितं न तिष्ठति तत्र स्थितिक्रियाविरोधात् । अस्थितभावोऽपि न तिष्ठति स्थिति-
रहितत्वात् । तिष्ठमानमपि न तिष्ठति स्थितिद्वयप्रसङ्गात्, स्थितास्थितव्यतिरिक्तसंतिष्ठमानाभावाच्च ।
अपि च ।
कोऽनुत्पन्नश्च तिष्ठति ।
इहोत्पादप्रतिषेधात्कोऽसावनुत्पन्नः पदार्थो यस्तिष्ठेदिति सर्वथा नास्ति स्थितिः ॥ २२ ॥
अपि च । इयं स्थितिर्निरुध्यमानस्य भावस्य स्यादनिरुध्यमानस्य वा ? उभयथा च न
युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह-
स्थितिर्निरुध्यमानस्य न भावस्योपपद्यते ।
यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते ॥ २३ ॥
निरुध्यमानस्य निरोधाभिमुखस्य तावद्भावस्य विरोधिनी स्थितिर्न संभवति । यश्चाप्य-
निरुध्यमानः स भाव एव न भवति, कुतस्तस्य स्थितिर्भविष्यति ॥ २३ ॥
अपि च । जरया मरणेन च सर्वे एव भावाः क्षणमपि न त्यज्यन्ते । यदा चैतदेवम्,
तदा जरामरणविरोधिन्याः स्थितेर्भावेषु प्रवृत्त्यवकाश एव नास्तीति प्रतिपादयन्नाह -
जरामरणधर्मेषु सर्वभावेषु सर्वदा ।
तिष्ठन्ति कतमे भावा ये जरामरणं विना ॥ २४ ॥
के हि नाम जरामरणरहिता भावा येषां स्थितिः स्यात् ? तस्मान्नास्त्येव स्थिति-
रित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥
यदि च, अस्याः स्थितेरन्या वा स्थितिः स्थित्यर्थं परिकल्प्येत, स्वयं वा स्वात्मानं
स्थापयेत् । उभयथा च न युज्यते इत्याह-
स्थित्यान्यया स्थितेः स्थानं तयैव च न युज्यते ।
उत्पाद्यस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना ॥ २५ ॥
'अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् ।' (७.१३) इत्यादिना यथा उत्पाद
आत्मानं न जनयति इत्युक्तम्, एवं स्थितिरपि नात्मानं स्थापयतीति वक्तव्यम् ।

पादटिप्पणी:
१. Mss. उत्पादोऽप्यस्थितभाव° for उत्पादोऽप्यस्ति, तद्भाव°. T. seems to add after अस्ति, तस्मिन् सति सतो धर्मस्य सत्त्वात् as an explanation of तद्भावभाविधर्मसद्भावात्.

पृष्ठम् ६९

अस्थिता स्थितिरैषा चेत्स्वात्मानं स्थापयेत्कथम् ।
स्थिता चेत्स्थापयत्येषा स्थितायां स्थाप्यतेऽथ किम् ॥
इति योज्यम् । यथा च-
अन्य उत्पादयेद्येनं यद्युत्पादोऽनवस्थितिः ।
इत्युत्पादे व्याख्यातम्, एवं स्थितावपि व्याख्येयम् -
अथान्या स्थापयेत्येनां स्थितिर्ह्यनवस्थितिः ।
इति । एवं स्थितिरपि न युक्ता । अत एवोक्तं भगवता -
अस्थिता हि इमे धर्माः स्थितिश्चैषां न विद्यते ।
अस्थितिः स्थितिशब्देन स्वभावेन न विद्यते ॥
न स्थितिर्नापि चो जातिर्लोकनाथेन देशिता
लोकनाथं विदित्वैवं समाधिं तेन जानथा ॥ इति ॥
उक्तं च आर्यसञ्चर्यगाथासु—
आकाशनिश्श्रित समास्त आपखन्द्यो
तन्निश्श्रिता इय मही पृथिवी जगच्च ।
सत्त्वान कर्मउपभोगनिदानमेवं
आकाशथानु कृत चित्तम एतमर्थम् ॥
यावत्-
स्थानम्मयानु अयु धातु जिनेन उक्तो ॥
इति विस्तरः ॥ २५ ॥
अत्राह-विद्येते एव स्थित्युत्पादौ तत्सहचारिधर्मसद्भावात् । इह उत्पादस्थितिलक्षण-
सहचारिणी संस्कृतानामनित्यतास्ति । तस्मात्स्थित्युत्पादावपि स्तः इति । उच्यते । स्यात्
स्थित्युत्पादौ, यदि अनित्यतैव स्यात् । न त्वस्ति । कथमिति ? यस्मात्-
निरुध्यते नानिरुद्धं न निरुद्धं निरुध्यते ।
तथापि² निरुध्यमानं किमजातं निरुध्यते ॥ २६ ॥
यदि अनित्यतेति काचित्स्यात्, सा निरुद्धस्य भावस्य अनिरुद्धस्य वा निरुध्यमानस्य
वा स्यात् । तत्र निरुद्धं निरुध्यते इति न युक्तम्, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् । अनिरुद्धमपि न
युक्तम्, निरोधविरहितत्वात्, यदनिरुद्धमेव तत्कथं निरुध्यत इति परस्परविरोधाच्च । तथापि
निरुध्यमानं न निरुध्यते इत्यनेन संबन्धः । निरुध्यमानमपि न निरुध्यते निरुध्यमानाभावात्,

पादटिप्पणी:
१. T seems to read आर्यसंगीतिगाथासु for आर्यसञ्चर्य°. २. The portion from तथापि up to परस्परविरोधाच्च is missing in Mss. It is restored from T.

[७०] मध्यमकशास्त्रे [७.२७-

निरोधद्वयप्रसङ्गाच्च । यतश्चैवं त्रिष्वपि कालेषु निरोधासंभवः, तस्मान्नास्त्येव निरोध इति
कुतस्तत्सहचारिस्थित्युत्पादसंभवः स्यात् ? अपि च । प्रागुत्पादप्रतिषेधादसंभव एव निरोधस्येत्याह --
किमजातं निरुध्यते ।
इति ॥ २६ ॥
5 अपि च । अयं निरोधः स्थितस्य वा भावस्य स्यादस्थितस्य वा ? उभयथा च न
युज्यते इत्याह —
स्थितस्य तावद्भावस्य निरोधो नोपपद्यते ।
स्थितस्य निरोधविरुद्धस्य नास्ति निरोधः ।
नास्थितस्यापि भावस्य निरोध उपपद्यते ॥ २७ ॥
10 अस्थितस्य अभावस्य अविद्यमानस्य निरोधो नास्ति, इति सर्वथा नास्ति निरोधः ॥२७॥
किं चान्यत् । यदि इह निरोधः स्यात्, स तयैवावस्थया तस्या एवावस्थायाः स्यादन्यया
वा अन्यस्या अवस्थायाः स्यात् । सर्वथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह-
तयैवावस्थयावस्था न हि सैव निरुध्यते ।
B 169 अन्ययावस्थयावस्था न चान्यैव निरुध्यते ॥ २८ ॥
15 तयैव तावत्क्षीरावस्थया सैव क्षीरावस्था न निरुध्यते, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्य-
न्यया दध्यवस्थया क्षीरावस्था निरुध्यते । यदि हि क्षीरदध्यवस्थयोर्यौगपद्यं स्यात्, स्यात्तयोर्विनाश्य-
विनाशकभावः । न तु दध्यवस्थायां क्षीरावस्था अस्ति । यदा च नास्ति, तदा कामसतीं
विनाशयेत् ? यदि विनाशयेत्, खरविषाणतीक्ष्णतामपि विनाशयेत् । तस्मादन्ययाप्यवस्थया
नैवान्यावस्था निरुध्यते ॥ २८ ॥
20 अत्राह-यद्यपि तयैवावस्थया सैवावस्था, अन्यया वा अवस्था अन्यावस्था न निरुध्यते,
तथापि क्षीरावस्थायास्तावनिरोधोऽस्ति, ततश्च उत्पादोऽपि स्यादिति । उच्यते । अहो बत अति-
जडतामात्मनो भवान् प्रकटयति । ननु च पूर्वोक्तेन न्यायेन
यदैवं सर्वधर्माणामुत्पादो नोपपद्यते ।
इत्युक्तम्,
25 तदैवं सर्वधर्माणां निरोधो नोपपद्यते ॥ २९ ॥
इति स्फुटतरमेव प्रतिपादितं भवति ॥ २९ ॥
अपि च । निरोधो नाम यदि कश्चित् स्यात्, स सतो वा भावस्य स्यादसतो वा । तत्र-
B 170 सतश्च तावद्भावस्य निरोधो नोपपद्यते ।
स्वभावान्नप्रच्युतस्य भावस्य निरोधो न युक्तः । यस्मात् -
एकत्वे न हि भावश्च नाभावश्चोपपद्यते ॥ ३० ॥

-७. ३२ ] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । [७१]

निरोधो हि नाम अभावः । स यस्य भवति, स नैव भवति । ततश्च सतो भावस्य
निरोध इति ब्रुवता भावाभावयोरेकाधिकरणता अभ्युपगता भवति । एकत्वे सति उभयं न
युज्यते । यदि तदानीं भावः स्यात्, तदा निरोधेनाभावेनावेशोद्भावव्यपदेशोऽयुक्तः¹ । अथ
अभावः, सोऽप्यस्य न युज्यते, अभावविरोधिना भावरूपेणावियोगात् । तस्मादेकत्वे सति
भावाभावयोः स पदार्थो नैव भावो नाप्यभाव इति युज्यते । अथवा, परस्परविरुद्धयोरालोकान्धकार- 5
वदेकत्वे सति न हि भावश्च नाभावश्चोपपद्यते । एवं तावत्सतो भावस्य निरोधो न युक्तः ॥ ३० ॥
इदानीम्-
असतोऽपि न भावस्य निरोध उपपद्यते ।
अविद्यमानस्याभावस्य न विनाशोऽस्ति वन्ध्यातनयस्येव, अविद्यमानत्वात् । अत एवाह-
न द्वितीयस्य शिरसच्छेदर्न विद्यते यथा ॥ ३१ ॥ 10
प्रसिद्धासतस्त्यैव ²नृणां द्वितीयस्य शिरसो दृष्टान्तत्वेनोपादानान्निर्देशापूर्णत्वान्नास्तीति³ B 171
नोपात्तम् । तदेवमसतो भावस्य निरोधो न संभवति, सतोऽपि न । यश्चोभयथापि न संभवति, स
केनात्मना स्थितः ? नास्त्येव निरोध इति प्रतीयताम् ॥ ३१ ॥
किं चान्यत् । यदि निरोधो नाम भावानां निरोधक इति कल्प्यते, तस्येदानीं किमन्यो
निरोध इष्यते, उत न ? यदि इष्यते तन्न युज्यते । 15
न स्वात्मना निरोधोऽस्ति निरोधो न परात्मना ।
कथं पुनर्नार्स्तीति प्रतिपादयन्नाह-
उत्पादस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना ॥ ३२ ॥
तत्र यथा-
अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् । 20
इत्यादिना उत्पादः स्वात्मानं नोत्पादयति, एवं निरोधोऽपि स्वात्मानं न निरोधयति ।
कथमिति ? उच्यते-
⁴अनिरुद्धो निरोधोऽयं स्वात्मानं नाशयेत्कथम् ।
अथ नष्टो नाशयति नष्टे किं नाश्यते पुनः ॥
इति समुत्पादेन वक्तव्यम् । एवं च स्वात्मना न निरोधोऽस्ति । निरोध इदानीं परात्मनापि 25 B 172
नास्ति । कथम् ? तत्र यथा उत्पादे गदितम्- 'अन्य उत्पादयत्येनम्' (७.१९) इत्यादि, एवं
निरोधेऽपि वक्तव्यम्-

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1 Mss. आवेशोद्भावव्यपदेशो युक्तः for आवेशद्भावव्यपदेशोऽयुक्तः which is confirmed by
T. 2 T seems to om. नृणां. 3 Mss. and P read दृष्टान्तत्वेनोपादानात्परिपूर्णत्वान्निर्देशः
सेति नोपात्तम्. Our text is confirmed by T. 4 This stanza and the following,-
corresponding to 7.13 and 7.19, do not figure as part of the text of Madhya-
makakārikā in T.

पृष्ठम् ७२

अन्यो विनाशयेन्नैनं नाशो यद्यनवस्थितिः । •
अथाविनाशो नष्टोऽयं सर्वं नश्यतु ते तथा ॥
इति । तदेवं परात्मनापि निरोधो न संभवतीति नास्ति निरोधस्य निरोधः ॥
अथ मन्यसे—नास्त्येव निरोधस्य निरोध इति, तदयुक्तम् । यदि हि निरोधस्य निरोधो न
स्यात्, तदा निरोधसहितत्वात्संस्कृतलक्षणमवहीयेत । तदेवं यदि विनाशस्य विनाशः परिकल्प्यते,
तथापि न युक्तो विनाशः । अथ न परिकल्प्यते, तथापि न युक्त इति । कथं विदानीं विनाशो
योक्ष्यते परस्य ? अथ स्यात्—तथापि एवमेव विचारे सति विनाशो भवतोऽपि न युज्यते, ततः य
उभयोर्दोषः, न तेनैकश्चोद्यो भवतीति । उच्यते । नैवेदं चोद्यं ममापतति । किं कारणम् ? ये
स्वात्मना निःस्वभावा भावाः, ते च निःस्वभावा एव सन्तो बालानामिदंसत्याभिनिवेशिनां
व्यवहारपथमुपयान्ति अविचारप्रसिद्धिनैव न्यायेनेति तेषु नास्ति यथोदितविचारावतारोऽस्माकम् ।
मायास्वप्नगन्धर्वनगरादिवत्तु लौकिकाः पदार्था निरुपपत्तिका एव सन्तः सर्वलोकस्याविद्या-
तिमिरोपहतमतिनयनस्य प्रसिद्धिमपगता इति परस्परापेक्षयैव केवलं प्रसिद्धिमपगता बालैरभ्युप-
गम्यन्ते । यथोक्तं शतके –
अलातचक्रनिर्माणस्वप्नमायाम्बुचन्द्रकैः ।
धूमिकान्तःप्रतिश्रुत्कामरीच्यभ्रैः समो भवः ॥
( चतुःशतक – १३.२५ )
तस्मात्सति उत्पादे उत्पाद्यम्, सति उत्पाद्ये उत्पादः । सति निरोधे निरोध्यम्, सति
निरोध्ये निरोधः, इत्येवं लौकिकस्य व्यवहारस्याभ्युपगमात्कुतोऽस्मत्पक्षे समप्रसङ्गिता भवितुमर्हति ?
यस्तु विनाशस्य अहेतुकत्वमभ्युपेत्य क्षणिकतां संस्काराणामाह, तस्य निर्हेतुकत्वात्
खपुष्पवद्विनाशाभावात् कुतः क्षणिकत्वं भावानां सेत्स्यति, कुतो विनाशरहितानां संस्कृतत्वमपीति
सर्वमेव असमञ्जसं तस्य जायते । जातिप्रत्ययं जरामरणं संस्कृतलक्षणानां च संस्कारस्कन्धान्तर्भावं
वर्णयता भगवता ननु सहेतुकत्वं स्पष्टमादर्शितं विनाशस्य । जातिमात्रापेक्षत्वाच्चास्य क्षण-
भङ्गोऽपि सुखसाध्य इति सर्वं सुस्थं जायते ॥
अथ स्यात्—विनाशो हि नाम अभावः, यश्च अभावः, किं तस्य हेतुना कर्तव्यम् ?
अतो निर्हेतुको विनाश इति । ननु च भावेऽपि हेतुभावप्रसङ्गो भवति । भावो हि नाम
विद्यमानः, यश्च विद्यमानः तस्य च किं हेतुना प्रयोजनम् ? न हि जातं पुनरपि जन्यते ।
तस्मात्सर्वत्रैव हेतुभावप्रसङ्गादयुक्तमेतत् ॥
अपि च । यथा उत्पादः सहेतुकः पूर्वभावात्पश्चाच्च भावात् , एवं विनाशोऽपीष्यताम् ।
विनाशो हि न सर्वदा भवति, उत्पादात्पूर्वमभावात्पश्चाच्च भावात् । यच्चोच्यते—यश्चाभावः तस्य

पादटिप्पण्यः
१ Mss. परस्परम् for परस्य which is confirmed by T.
२ T seems to om. किं कारणम्.
३ Mss. °मलिनचेतसः for °मतिनयनस्य which is confirmed by T.
४ T and P तस्यैवं किं for तस्य च किं.

पृष्ठम् ७३

किं हेतुना कर्तव्यमिति, तदयुक्तम् । यस्मान्न वयं विनाशस्य हेतुना किंचित्क्रियमाणमिच्छामः, किं
तर्हि विनाश एव क्रियते इति वर्णयामः । नन्वेवं सति क्रियमाणत्वाद्दिनाशोऽपि भावः प्राप्नोतीति
चेत्, इष्यत एवैतत् । विनाशो हि स्वरूपापेक्षया भावः, रूपादिधर्मनिवृत्तिस्वभावत्वात्तु न भावः ।
अपि च । मरणमपि द्विविधकार्यप्रत्युपस्थापनं संस्कारविध्वंसनं च करोति । अपरिज्ञानानुपच्छेदं (?)
चेत्यागमात् कथं न सहेतुको विनाशः ? अपि च । कल्पिताभावलक्षणायाश्च शून्यतायाः परेण
भावरूपतामभ्युपगच्छता कथमभावस्य भावत्वं नाभ्युपगतं भवति ? भावत्वाच्च कथमसंस्कृतत्वं
शून्यतायाः स्यात् ? अतः सर्वमभ्युपेतं विहीयते भवता । अत एव वक्ष्यति –
भवेदभावो भावश्च निर्वाणमुभयं कथम्

पृष्ठम् ७४

७४ मध्यमकशास्त्रे [७. ३४-
यथा मायादयः स्वभावेनानुत्पन्ना अविद्यमाना मायादिशब्दवाच्या मायादिविज्ञानगम्याश्च
लोकस्य, एवमेतेऽपि लोकप्रसिद्धमात्रेण उपादादयः स्वभावेन अविद्यमाना अपि भगवता
तथाविधविनेयजनानुग्रहचिकीर्षुणा निर्दिष्टा इति । अत एवोक्तम्—
त्वक्स्नायुमांसास्थिसमुच्चये च
उत्पाद्य संज्ञां मम पत्निरिष्टा ।
मूढा हि बाला जनयन्ति रागं
स्त्रियो न जानन्ति यथैव मायाम् ॥
यथा कुमारी सुपिनान्तरस्मि
सा पुत्र जातं च मृतं च पश्यति ।
जातेऽतितुष्टा मृति दौर्मनस्थिता
तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥
[समाधिराजसूत्र - ९.१७]
यथैव गन्धर्वनगरं मरीचिका
यथैव माया सुपिनां यथैव ।
स्वभावशून्या तु निमित्तभावना
तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥
[समाधिराजसूत्र - ९.११]
संस्कृतासंस्कृतधर्मविविक्ता
नास्ति विकल्प न तेषमृषीणाम् ।
सर्वगतीषु असंस्कृतप्राप्ता
दृष्टिगतेहि सदैव विविक्ता ॥
नित्यमरक्त अदुष्ट अमूढाः
तस्य सभावसमाहितचित्ता ।
एष समाधिर्बली बलवन्तो
यो इमु जानति शून्यकधर्मान् ॥ इति ॥ ३४ ॥
[समाधिराजसूत्र - ३७.२७-२८]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
संस्कृतपरीक्षा नाम सप्तमं प्रकरणम् ॥
१. P संस्कृतासंस्कृतसर्वविविक्ता for the line.

पृष्ठम् ८

८
कर्मकारकपरीक्षा अष्टमं प्रकरणम् ।
अत्राह — विद्यन्त एव संस्कृतस्वभावतो विज्ञानादयः संस्कृता धर्माः, तद्धेतुककर्मकारक-
सद्भावात् । उक्तं हि भगवता —
अविद्यानुगतोऽयं भिक्षवः पुरुषपुद्गलः पुण्यानपि संस्कारानभिसंस्करोति, अपुण्यानपि,
आनिङ्ग्यानपि संस्कारानभिसंस्करोति ।
इत्यादिना कर्मणां कारको व्यपदिष्टः, तत्कर्मफलं च विज्ञानादिकमुपदिष्टम् । यस्य च
कारकोऽस्ति, तदस्ति, तद्यथा घटः । यन्नास्ति, न तस्य कारकः, तद्यथा कूर्मरोमप्रावारस्येति ।
उच्यते । स्याद्विज्ञानादिकं संस्कृतं यदि तस्य निष्पादककर्मकारको स्याताम् । न तु स्तः ।
यस्मात् —
सद्भूतः कारकः कर्म सद्भूतं न करोत्ययम् ।
कारको नाप्यसद्भूतः कर्मासद्भूतमीहते ॥ १ ॥
तत्र करोतीति कारकः कर्ता । कुर्व्वाणस्यैव किंचित् कारकव्यपदेशो नाकुर्वाणस्य । तच्च
करणं सद्भूतस्य वा कर्तुः परिकल्प्येत, असद्भूतस्य वा, सदसद्भूतस्य वा ? क्रियते इति कर्म
कर्तुरीप्सिततमम् [ पा० १.४.४९ ] । तदपि त्रिविधम्, सद्भूतमसद्भूतं सदसद्भूतं च । तत्र
सद्भूतः कारकः क्रियायुक्तः सद्भूतं क्रियायुक्तं कर्म न करोतीत्येका प्रतिज्ञा । इदानीमसद्भूतोऽपि
क्रियाकारकरहितोऽसद्भूतं क्रियारहितं कर्म न करोतीत्यपरा प्रतिज्ञा ॥ १ ॥
तत्राद्यां प्रसाधयितुमाह—
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम् ।
क्रियानिबन्धनत्वात्कारकव्यपदेशस्य, करोति क्रियायुक्त एव कश्चित्सद्भूतः कारकव्यपदेशं
लभते, ततश्च तस्यैवंविधस्य क्रियाहेतुकलब्धकारकव्यपदेशस्य अपरा क्रिया नास्ति यया कर्म
कुर्यात् । क्रियाभावाच्च यदा कारकः कर्म न करोति, तदा कारकनिरपेक्षमकर्तृकं कर्म स्यात् ।
न चाकर्तृकं कर्म संभवति वन्ध्यासूनोरिव घटकरणमिति । एवं तावत्
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम् ।
इति दोषप्रसङ्गात् सद्भूतः कारकः कर्म न करोति ।
इदानीं सद्भूतमपि कर्म कारको न करोतीति प्रतिपादयन्नाह —
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः ॥ २ ॥
सद्भूतं नाम कर्म क्रियायुक्तम् । तस्येदानीं क्रियानिबन्धनलब्धकर्मव्यपदेशस्य अपरा क्रिया
नास्ति यया कर्म क्रियेतेति । एवं तावत्सद्भूतस्य कर्मणः क्रिया नास्ति । यदा नास्ति परा क्रिया,
तदा कारकस्तत्सद्भूतं कर्म नैव करोति । यदा च न करोति कर्मणो द्वितीयक्रियाभावात्, तदा
१. Mss. घटाः for घटः.

७६ मध्यमशास्त्रे [ ८. ३-
अकर्मक एव अविद्यमानकर्मक एव तस्य कर्मणः कारकः स्यात् । न चैतद्युक्तम् । न हि
अकृतानन्तर्यकर्मणः आनन्तर्यकर्मकारकत्वं दृष्टमिति ॥ २ ॥
B 182 एवं सद्भूतः कारकः सद्भूतं कर्म न करोति इति संसाध्य इदानीं यथा असद्भूतमपि
कर्म असद्भूतः कारको न करोति तथा प्रतिपादयन्नाह -
करोति यद्यसद्भूतोऽसद्भूतं कर्म कारकः ।
अहेतुकं भवेत्कर्म कर्ता चाहेतुको भवेत् ॥ ३ ॥
असद्भूतः कारको यः क्रियारहितः । क्रिया च कारकव्यपदेशे हेतुरिति क्रियारहितः
कारकोऽपि निर्हेतुकः स्यात् । कर्माप्यसद्भूतं निर्हेतुकं स्यात् ॥ ३ ॥
सति च अहेतुकवादाभ्युपगमे कार्यं च कारणं च सर्वमपोदितं स्यादित्याह-
10 हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते ।
सत्येव हि हेतोरभ्युपगमे हेतुना यन्निष्पाद्यते तत् कार्यम्, तस्य च यो निष्पादकः,
तत्कारणमिति युज्यते । तद्यथा घटस्य मृद् हेतुः, घटः कार्यम्, तस्य च चक्रादयः सहकारिकार-
णम् । अहेतुकवादाभ्युपगमे तु हेत्वनपेक्षत्वान्मण्डूकजटाशिरोमणिमयघटवन्न स्यादयं घटः ।
असति घटे कुतस्तत्कारणमिति । एवम्-
15 हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते ।
ततश्च-
तदभावे क्रिया कर्ता करणं च न विद्यते ॥ ४ ॥
B 183 तदभावे कार्यकारणाभावे, किं कुर्वाणस्य क्रिया संभवेत्, कस्यां वा क्रियायां कुम्भकारस्य
स्वातन्त्र्यात्कर्तृत्वं स्यात् ? न चापि मृदां तादात्म्यप्रवृत्त्या साधकतमत्वेन करणत्वं युज्यत इति ।
20 एवं तावत्-
तदभावे क्रिया कर्ता करणं च न विद्यते ॥
ततश्च-
धर्माधर्मौ न विद्येते क्रियादीनामसंभवे ।
इह यदा देवदत्तः प्राणातिपातविरतिक्रियास्वातन्त्र्यात्कर्ता सन् स्वतन्त्रकार्येण करण-
25 भूतेन प्राणातिपातविरतिक्रियां करोति, तदास्य धर्म उपजायते । एवं दशास्वपि कुशलेषु कर्म-
पथेषु कुशलक्रियानिष्पाद्येषु रत्नत्रयमातापितृतदन्यपूज्यपूजादिलक्षणेषु च कुशलधर्मप्रारम्भेषु
योज्यम् । एवमधर्मेऽपि प्राणातिपातादिलक्षणे कुशलविपर्ययेण क्रियाकर्तृकरणानामभावे सति
कर्मणामभावप्रसङ्ग उद्भावनीयः ।।
यदा चैवं धर्माधर्मौ न संभवतः, तदा तत्फलमपि नास्त्येवेति प्रतिपादयन्नाह -
१. Mss. मृदा for मृद्. २. T आकाशपुष्प ° for मण्डूकजटाशिरोमणि °. ३. Mss. सति for
असति.

-८. ७] कर्मकारकपरीक्षा अष्टमं प्रकरणम् । ७७
धर्मे चासत्यधर्मे च फलं तज्जं न विद्यते ॥ ५ ॥
धर्माधर्मजनितमिष्टानिष्टफलं सुगतिदुर्गल्योर्धर्माधर्मयोरभावे सति न स्यात् ॥ ५ ॥
ततश्च-
फलेऽसति न मोक्षाय न स्वर्गायोपपद्यते ।
मार्गः
यदि हि फलमिष्टानिष्टं स्यात्, स्याल्लौकिकस्य मार्गस्य ध्यानाख्यसमाधिसमापत्तिलक्षणं B 184
स्वर्गः, तदानीं तदर्थं लौकिकमार्गभावना ज्यायसी स्यात्, कुँगतिगमनकर्मपथविरतिसाफल्यं च
स्यात् । यदि च मोक्षलक्षणं निर्वाणं फलं स्यात्, तदर्थं लोकोत्तराष्टाङ्गमार्गभावनासाफल्यं
स्यात् । यदा तु फलं नास्ति, तदा-
फलेऽसति न मोक्षाय न स्वर्गायोपपद्यते । 10
मार्गः ।
किं च । एवं फलाभावे सति -
सर्वक्रियाणां च नैरर्थक्यं प्रसज्यते ॥ ६ ॥
या अपि ह्येताः कृषिवणिज्यबल( भृति ? ) गतादिकाः क्रियाः फलार्थं प्रारभ्यन्ते,
ता अपि सर्वाः फलाभावे सति नोपपद्यन्त इति । एवं सर्वक्रियाणां नैरर्थक्यं प्रसज्यते भवताम् । 15
न चासां नैरर्थक्यम् । तस्मान्निरवशेषदोषविषवृक्षारभूतोऽयं स्वर्गापवर्गोपवादी नरकादिमहापाय- B 185
प्रपातैर्तनहेतुः दृष्टादृष्टहेतुपदार्थविरोधीति कृत्वा, सद्भिः असद्भूतः कारकोऽसद्भूतं कर्म करोतीति
पक्षो निकृष्ट एवेति त्याज्यः ॥ ६ ॥
तदेवं प्रतिज्ञाद्वयं संसाध्य इदानीमुभयरूपः कारकः, उभयरूपमपि कर्म न करोती-
त्याह- 20
कारकः सदसद्भूतः सदसत्कुरुते न तत् ।
तत्र यदेतदसद्भूतं कर्म क्रियायुक्तमक्रियायुक्तं च, तत् सदसद्भूतः कारको न करोतीति ।
यस्मात् --
परस्परविरुद्धं हि सच्चांसच्चैकतः कुतः ॥ ७ ॥
एकः पदार्थः एकस्मिन् काले क्रियायुक्तश्चाक्रियायुक्तश्चेति न युज्यत एवैतत् । ततश्च 25
सदसद्भूतोऽपि कारकः सदसद्भूतं कर्म न करोति, अविद्यमानत्वादित्यभिप्रायः ॥ ७ ॥
एवं समे पक्षे दूषणमुद्भाव्य विषमपक्षस्यापि निराचिकीर्षया आह -
१. T om. इष्टानिष्टं. २. T om. कुगतिगमनकर्मपथविरतिसाफल्यं च स्यात्. ३. T om.
°साफल्यं. ४. T om. °विषवृक्ष° ५. Mss. सन्मार्गापवर्गावादी for स्वर्गापवर्गापवादी which is
confirmed by T. ६. T om. °वर्तन°. ७. Mss. न हि for न तत्.

पृष्ठम् ७८

७८ मध्यमकशास्त्रे [८. ८-
सता च क्रियते नासन्नासता क्रियते च सत्।
कर्त्रा
सता सद्भूतेन तावत्कर्त्रा क्रियायुक्तेन असद्भूतमसत्क्रियायुक्तं कर्म न क्रियते। यस्मात्—
सर्वे प्रसज्यन्ते दोषास्तत्र त एव हि ॥ ८ ॥
B 186 5 सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम्। [८.२]
इत्येवं तावत् सद्भूतः कारकः कर्म न करोति, नाप्यसद्भूतं कर्म क्रियते। असद्भूतं हि कर्म अहेतुकं
भवेत्। ततश्च—
हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते। [८.४]
इत्यादिना सर्वं दूषणमापद्यते। तस्मात्पूर्वोक्तैरेव हेतुभिर्दूषितत्वादस्य विषमपक्षस्य न
10 पुनर्हेतोरुपादानमनुष्ठीयते। यथा चैतत् सता कर्त्रा असत्कर्म न क्रियते इति प्रतिपादितम्,
एवमसता कर्त्रा अक्रियायुक्तेन सत्कर्म न क्रियते इति व्याख्येयमुक्तपन्थानूसारेण ॥ ८ ॥
एवं तावद्विपमपक्षे एकैकपदपरामर्शेन दूषणमभिधाय इदानीमेकैकस्य पदस्य पदद्वय-
परामर्शेन दूषणाभिधानमाह—
नासद्भूतं न सद्भूतः सदसद्भूतमेव वा।
15 करोति कारकः कर्म पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः ॥ ९ ॥
स कारकः सद्भूतः असद्भूतं कर्म सदसद्भूतमेव वा न करोतीति। कथमित्याह — पूर्वोक्तैरेव
हेतुभिरिति। तत्र 'सद्भूतस्य क्रिया नास्ति' इत्यादिना सद्भूतः कारको न करोति। असद्भूतर्माप
कर्म न क्रियते 'अहेतुकं भवेत्कर्म' 'हेतावसति कार्यं च' इत्यादिना विहितदोषात्। सदसद्भूत-
मपि कर्म न क्रियते—
20 परस्परविरुद्धं हि सचासच्चैकतः कुतः [८.७]
इति वचनात्। एवं तावत्सद्भूतः कारकोऽसद्भूतं सदसद्भूतं च कर्म न करोति ॥ ९ ॥
B 187 इदानीमसद्भूतोऽपि कारकः सद्भूतं कर्म सदसद्भूतं च कर्म न करोतीत्याह —
नासद्भूतोऽपि सद्भूतं सदसद्भूतमेव वा।
करोति कारकः कर्म पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः ॥ १० ॥
25 असद्भूतः कारको निर्हेतुको भवेत्। 'हेतावसति कार्यं च' इत्यादिना उक्तदोषादसद्भूतः
कारको न करोति।
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः। [८.२]
इति प्रसङ्गात् सद्भूतं कर्म न क्रियते। सदसद्भूतमपि कर्म न क्रियते,
परस्परविरुद्धं हि सचासच्चैकतः कुतः। [८.७]
30 इति वचनात् ॥ १० ॥

पृष्ठम् ७९

-८. १२] कर्मकारकपरीक्षा अष्टमं प्रकरणम्। ७९
इदानीं सदसद्भूतोऽपि कारकः एकैक एवोभयरूपः सन् यथा सद्भूतंमसद्भूतं च भिन्नसंकेतं
कर्म न करोति तथा प्रतिपादयन्नाह—
करोति सदसद्भूतो न सन्नासच्च कारकः।
कर्म तत्तु विजानीयात्पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः ॥ ११ ॥
परस्परविरुद्धं हि सचासच्चैकतः कुतः। [८.७] 5 B 188
इति वचनात्सदसद्भूतः कारको न करोति।
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः। [८.२]
इति प्रसङ्गादसद्भूतं कर्म न क्रियते। असद्भूतमपि कर्म अहेतुकं 'हेतावसति कार्यं च'
इत्यादिनोक्तदोषान्न क्रियते। यतश्चैवं समपक्षेषु विषमपक्षेषु च कर्तुः कर्मणश्च सर्वथा सिद्धिरयुक्ता,
तस्माद्यदुक्तं विद्यन्त एव विज्ञानादयः संस्कृता धर्माः संस्कृतस्वभावाः तद्धेतुककर्मकारक सद्भावादिति, 10
तदयुक्तम् ॥
अत्राह — किमवधारितमेतद्भवता न सन्ति भावा इति ? न हि। भवतस्तु सस्वभाव-
वादिनः स्वभावस्य भावानां वैधुर्यात्सर्वभावापवादः संभाव्यते। वयं तु प्रतीत्योत्पन्नत्वात्सर्वभावानां
स्वभावमेवनोपलभामहे, तत्कस्यापवादं करिष्यामः ? यथोक्तमार्यरत्नरावल्याम्—
मरीचि तोयमित्येतदिति मत्वागतोऽत्र सन्। 15
यदि नास्तीति तत्तोयं गृह्णीयान्मूढ एव सः ॥
मरीचिप्रतिमं लोकमेवमस्तीति गृहतः।
नास्तीति चापि मोहोऽयं सति मोहे न मुच्यते ॥
अज्ञानकल्पितं पूर्वं पश्चात्त्वत्त्वार्थनिर्णये।
यदा न लभते भावमेवाभावस्तदा कुह ॥ इति ॥ ११ ॥
तदेवं निःस्वभावानां सर्वभावानां कुतो यथोक्तप्रकारसिद्धिः ? तस्माल्लौकिकं विपर्यास- 20 B 189
मभ्युपेत्य सांवृतानां पदार्थानां मरीचिकाजलकल्पनामिदंप्रत्ययतामात्रामभ्युपगमेनैव प्रसिद्धिरित्यवे-
त्याह —
प्रतीत्य कारकः कर्म तं प्रतीत्य च कारकम्।
कर्म प्रवर्तते, नान्यत्पश्यामः सिद्धिकारणम् ॥ १२ ॥ 25
इह अकुर्वाणस्य कर्मनिरपेक्षस्य कारकत्वाभावात् कर्मापेक्ष्य कारकस्य कारकत्वं भवति ।
कारकेण चाक्रियमाणस्य कस्यचित्कर्मत्वाभावात् क्रियमाणस्यैव कर्मव्यपदेशात्, तं कारकं
प्रतीत्य कर्म प्रवर्तते इत्येवं कर्मकारकयोः परस्परापेक्षिकीं सिद्धिं मुक्त्वा नान्यत्सिद्धिकारणं
पश्यामः ॥ १२ ॥
यथा च कर्मकारकयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिः, एवमन्येषामपि भावानामित्यतिदिशन्नाह—
१. Mss. परिचिन्तोयं for मरीचिं तोयं which is confirmed by T. २. Mss. कारणेन for
कारकेण which is confirmed by T.

पृष्ठम् ८०

८० मध्यमकशास्त्रे [८. १३-
एवं विद्यादुपादानं व्युत्सर्गादिति कर्मणः ।
कर्तृश्च
एवमित्यनेन अनन्तरं कर्मकारकप्रज्ञप्तिं दर्शयति । उपात्तिरुपादानम् । अनेन चोपात्ति-
क्रियामाह । सा च स्वसाधनं कर्तारमुपादातारं कर्म चोपादानं संनिधापयति । तयोश्च उपादेयोपा-
दात्रोः परस्परापेक्षयोः कर्मकारकवदेव सिद्धिर्न स्वाभाविकी । कस्मात्पुनः स्वाभाविकी न भवति
इत्याह — व्युत्सर्गादिति कर्मणः, कर्तुश्चेति । इतिशब्दो हेतुपरामर्शी । व्युत्सर्गो व्युदासः । ततश्च
अयमर्थ उपपद्यते — यैरेव हेतुभिः कर्मणश्च व्युत्सर्गोऽस्माभिरुक्तः, तैरेव हेतुभिः उपादाता
उपादेयं च प्रतिषिद्धं वेदितव्यम् । न च केवलमनयोरन्योन्यापेक्षिकी सिद्धिः कर्तृश्च कर्मणश्च
प्रतिषेधेनावसेया, अपि च
कर्मकर्तृभ्यां शेषान् भावान् विभावयेत् ॥ १३ ॥
प्राज्ञ इति वाक्यशेषः । कर्मकारकोपादेयोपादातृव्यतिरिक्ता येऽन्ये भावा जन्यजनक-
गन्तृगमनद्रव्यदर्शनलक्ष्यलक्षणोत्पाद्योत्पादकाः, तथा अवयवावयविगुणगुणिप्रमाणप्रमेयादयो
निरवशेषा भावाः, तेषां कर्तृकर्मविचारेण स्वभावतोऽस्तित्वं प्रतिषिध्य परस्परापेक्षिकीमेव सिद्धिं
प्राज्ञो निर्मुमुक्षुर्जातिजरामरणादिनिबन्धेभ्यो मोक्षाय विभावयेत् ॥
एषां च विस्तरेण विचारो मध्यमावतारादियोऽवसेयः ॥
ननु च शेषान् भावान् विभावयेदित्यनेनैव उपादानोपादात्रोरधिगतत्वादुपादानोपादानं
पुनरुक्तम् । सत्यमेतत् । तथापि तत्त्वविचारे प्राधान्यज्ञापनार्थमुपादानोपादात्रोर्भेदेनोपादानम्,
तथा हि उत्तरेषु प्रकरणेषु भूयसा अनयोरेव विचारो भविष्यतीति । अत एवोक्तं भगवता
आर्योपालिपृपृच्छायाम्—
भैय दर्शित नैरयिकं मे सत्त्वसहस्रं संवेजित नैके ।
न च विद्यति कश्चिह सत्त्व यो च्युतु गच्छति घोरमपायम् ॥
न च कारकु कारणं सन्ति येहि कृता असितोमरशखाः ।
कल्पवशेन तु पश्यति तत्र कायि पतन्ति अपायित शखाः ॥
चित्रमनोरम सज्जितपुष्पाः स्वर्णविमान जलन्ति मनोज्ञाः ।
तेष्वपि कारकु नास्तिह कश्चि तेऽपि च स्थापित कल्पवशेन ॥
कल्पवशेन विकल्पितु लोकः संज्ञगहेण विकल्पितु बालः ।
सो च गहो अगहो असभूतो मायमरीचिसमा हि विकल्पाः ॥ इति ॥ १३ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कर्मकारकपरीक्षा नाम अष्टमं प्रकरणम् ॥

१. Mss. विद्यानुपादानं for विद्यादुपादानं. २. Mss. अथ for तथा which is confirmed by T. ३ This very citation occurs in chapter I on page 18.

पृष्ठम् ८१

९
पूर्वपरीक्षा नवमं प्रकरणम् ।
अत्राह — यदुक्तम् — ‘एवं विद्यादुपादानं व्युत्सर्गादिति कर्मणः । कर्तृश्च’ [८.१३]
इति, तदयुक्तम् । यस्मात्—
दर्शनश्रवणादीनि वेदनादीनि चाप्यथ ।
भवन्ति यस्य प्रागेभ्यः सोऽस्तीत्येके वदन्त्युत ॥ १ ॥
यस्य उपादातुः दर्शनश्रवणघ्राणरसनादीनि वेदनास्पर्शमनस्कारादीनि च भवन्ति, स
उपादाता पूर्वेभेभ्य उपादानेभ्योऽस्तीति सांमितीया वदन्ति ॥ १ ॥
किं कारणम् ? यस्मात्—
कथं ह्यविद्यमानस्य दर्शनादि भविष्यति ।
भावस्य तस्मात्प्रागेभ्यः सोऽस्ति भावो व्यवस्थितः ॥ २ ॥
इह विद्यमान एव देवदत्तो धनोपादानं कुरुते नाविद्यमानो वन्ध्यातनयः । एवं यदि
तावत्पुद्गलो दर्शनादिभ्यः पूर्वं व्यवस्थितो न स्यात्, नासौ दर्शनादिकस्योपादानमकरिष्यत् ।
तस्मादस्ति असौ धनात्प्रागेव स्थितदेवदत्तवत् दर्शनादिभ्यः पूर्वं पुद्गलो योऽस्य उपादानं
करिष्यतीति ॥ २ ॥
उच्यते —
दर्शनश्रवणादिभ्यो वेदनादिभ्य एव च ।
यः प्राग्व्यवस्थितो भावः केन प्रज्ञाप्यतेऽथ सः ॥ ३ ॥
योऽसौ पुद्गलो दर्शनादिभ्यः पूर्वमस्तीति व्यवस्थाप्यते, स केन प्रज्ञप्यताम् ?
पुद्गलप्रज्ञप्तेर्हि दर्शनादिकं कारणम् । स यदि तेभ्यः प्राग्व्यवस्थितोऽस्तीति कल्प्यते, तदा
दर्शननिरपेक्षः स्याद् घटादिव पटः । यश्च स्वकारणनिरपेक्षः स निर्हेतुको धनादिनिरपेक्षः
धनिकवन्नास्तीत्यभिप्रायः ॥ ३ ॥
किं चान्यत्—
विनापि दर्शनादीनि यदि चासौ व्यवस्थितः ।
अमून्यपि भविष्यन्ति विना तेन न संशयः ॥ ४ ॥
यदि मन्यसे — दर्शनादिभ्यः पूर्वं पुद्गलो नामास्ति, स दर्शनादिकमुपादानमुपादत्ते इति ।
नन्वेवं सति निरस्तसंशयम्अमून्यपि दर्शनादीनि विना पुद्गलेन भविष्यन्ति । तथाहि देवदत्तो
धनसंबन्धात्पूर्वं धनव्यतिरिक्तो व्यवस्थितः सन् अर्थान्तरभूतमेव पृथक्सिद्धं धनमुपादत्ते ।
एवमुपादातुरपि स्वात्मव्यतिरिक्तेणार्थान्तरभूतं दर्शनादिकमुपादानं स्यात् ॥ ४ ॥
न तु संभवतीत्याह —
अज्यते केनचित्कश्चित् किंचित्केनचिदज्यते ।
कुतः किंचिद्विना कश्चित् किंचित्कंचिद्विना कुतः ॥ ५ ॥
म. ११

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from both pages:

[Page 82 / ८२]

इह बीजाख्येन कारणेन किंचित्कार्यमभिव्यज्यतेऽङ्कुराख्यम्, तेन च कार्येण किंचित्
कारणमभिव्यज्यते बीजाख्यम् – अस्येदं कारणमिदमस्य कार्यमिति । एवं यदि केनचिद्दर्शनादिके-
नोपादानेन कश्चिदात्मस्वभावोऽभिव्यज्यते अस्यायमुपादातेति, केनचिच्चात्मना किंचिदुपादानं
दर्शनादिकमभिव्यज्यते इदमस्योपादानमिति, तदानीं स्यात्परस्परापेक्षयोरुपादानोपादात्रोः सिद्धिः ।
यदा तु उपादातारं विना पृथक् सिद्धं दर्शनादिकमभ्युपगम्यते, तदा तन्निराश्रयमसदैव ।
तस्मान्नास्त्युभयोरपि सिद्धिः, इति न युक्तमेतत् – दर्शनादिभ्यः पृथगवस्थित उपादातेति ॥ ५ ॥
अत्राह – यदुक्तं दर्शनश्रवणादिभ्य इत्यादि, अत्रोच्यते । यदि सर्वेभ्यो दर्शनादि

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

Left Page

प्रतिपादितम्, तदा तस्मिन्नात्मनि उपादातरि असति, कुतो दर्शनादीनामुपादानभूतानामस्तित्व-
मित्यह —
दर्शनश्रवणादीनि वेदनादीनि चाप्यथ ।
न विद्यते चेद्यस्य स न विद्यन्त इमान्यपि ॥ ११ ॥
यस्य दर्शनादीनि परिकल्प्यन्ते स यदा नास्तीत्युक्तम्, ननु तदैव दर्शनादिकमपि
नास्तीति स्पष्टमदर्शितं भवति । ततश्च दर्शनाद्यभावान्नास्त्येवात्मेति ॥ ११ ॥
अत्राह — किं खलु भवतो निश्चितमेतन्नास्त्येवात्मेति ? केन एतैदुक्तम् ? ननु च
अनन्तरमेवोक्तं दर्शनाद्यभावादात्मापि नास्तीति । उक्तमेतदेस्माभिः । न तु अस्यार्थो
भवता सम्यग्निश्चितः । यतो भावरूप आत्मेति परिकल्पितः, सँ स्वभावतो न विद्यते,
तस्य च मया स्वभावाभिनिवेशानिवर्तकमेव वचनमुक्तमसद्दर्पर्यास्प्रतिपक्षेण, न तु अस्य अभावः
परिकल्पितः । द्वयं ह्येतत् परित्याज्यं यश्च भावेष्वभिनिवेशः, यश्च अभावेषु अभिनिवेश इति ।
यथोक्तमार्यदेवेन —
यस्तवात्मा ममानात्मा तेनात्मानियमन्न सः ।
नन्वनिordinaryत्येषु भावेषु कल्पना नाम जायते ॥
[ चतुःशतक—१०.३ ]
इति ॥ ११ ॥
एतदेव प्रतिपादयन्नाह —
प्राक् च यो दर्शनादिभ्यः सांप्रतं चोर्ध्वमेव च ।
न विद्यतेऽस्ति नास्तीति निवृत्तास्तत्र कल्पनाः ॥ १२ ॥
प्राक् तावद्दर्शनादिभ्य आत्मा नास्ति, तत्र हि तस्यास्तित्वाभावात् । दर्शनादिसहभूतोऽपि
नास्ति, पृथक्पृथगासिद्धयोः सहभावादर्शनात् शशशृङ्गयोरिव । आत्मोपादानयोश्च परस्परनिरपेक्षयोः
पृथक्पृथगासिद्धत्वात् सांप्रतमपि नास्ति । ऊर्ध्वमपि । यदि हि पूर्वं दर्शनादीनि स्युः, उत्तरकाल-
मात्मा स्यात्, तदानीमूर्ध्वं संभवेत् । न चैवम् , अकर्तृकस्य कर्मणोऽसिद्धत्वात् । यश्चैवमात्मा
दर्शनादिभ्यः प्राक् पश्चाद् युगपच्च परीक्ष्यमाणो नास्ति, तस्य इदानीमनुपलब्धस्वभावस्य
अस्तित्वं नास्तित्वं वा कः परिकल्पयेत्प्राज्ञः ? तस्मात्कर्मकारकवदेव उपादानोपादात्रोः परस्परापेक्षा
सिद्धिर्न स्वाभाविकीयति स्थितम् ॥
अत एवोक्तं भगवता आर्यसमाधिराजभट्टारके —
तहि कालि सो दशबलो अनघो
जिनु भाषते इमु समाधिवरम् ।
सुपिनोपमा भवगती सकला
न हि कश्चि जायति न चो म्रियते ॥

Footnote:
१. Mss. एतद्युक्तम् for एतदुक्तम्.

Right Page

न च सखु लभ्यति न जीवु नरो
इमि धर्म फेनकद्लीसदृशाः ।
मायोपमा गगनविद्युसमा
दकचन्द्रसंनिभ मरीचिसमाः ॥
न च अंस्मि लोकि मृतु कश्चि नरो
परलोक संक्रमति गच्छति वा ।
न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं
फलु देति कृष्णशुभ संसरतो ॥
न च शाश्वतं न च उच्छेद पुनौ
न च कर्मसंचयु न चापि स्थितिः ।
न च सोऽपि कृत्व पुनरास्पृशति
न च अन्यु कृत्व पुन वेदयते ॥
न च संक्रमो न च पुनागमनं
न च सर्वमस्ति न च नास्ति पुनः ।
न च दृष्टिस्यानगतिशुद्धिरिह
न च सत्त्वचारसुप्रशान्तगति ॥
अनुत्पाद शान्त अनिमित्तपदं
सुगतान गोचर जिनान गुणा ।
बल धारणी दशबलान बलं
बुद्धानियं वृषभिता परमा ॥
[ समाधिराजसूत्र—२९.१३-१८ ]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
पूर्वपरीक्षा नाम नवमं प्रकरणम् ॥

१०
अग्नीन्धनपरीक्षा दशमं प्रकरणम् ।
अत्राह — यदिदमुक्तं तस्मात्कर्मकारकवदेव उपादानोपादात्रोरपि न स्वाभाविकी सिद्धिरिति,
तदयुक्तम्, सापेक्षाणामपि पदार्थानां स्वभावभावदर्शनात् । तथा हि अग्निरिन्धनमपेक्ष्य भवति ।
न च निःस्वभावोऽग्निः, तस्य औष्ण्यदाहकत्वादिखभावकार्योपलब्भात् । एवमग्निमपेक्ष्य इन्धनं
भवति । न च तन्निःस्वभावम्, बाह्यमहाभूतचतुष्टयस्वभावत्वात् । एवमुपादानसापेक्षोऽप्युपादाता
स्वभावतो भविष्यति, उपादातृसापेक्षं चोपादानमित्यग्नीन्धनवदेतौ भविष्यत उपादानोपादाताराविति ।
उच्यते । स्यादेतदेवम्, यदि अग्नीन्धने एव स्याताम्, न तु स्तः । कथम् ? इह यदि अग्नीन्धने
स्याताम्, नियतं ते एकत्वेन वा स्यातामन्यत्वेन वा ? उभयथा तु न युज्यत इत्याह—
यदिन्धनं स चेदग्निरेकत्वं कर्तृकर्मणोः ।

...? NO! Look at the length of line 25: It is centered (bold, verse font): यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरेः सिद्धस्य साधनम् ।Wait, let's count words: There are only TWO or THREE words in line 25! Word 1:यदीन्धनमपेक्ष्याग्नि...Word 2:सिद्धस्यorसिद्धेऽग्नेः? Wait! Look at the word with साधनम्: It ends with साधनम् ।Beforeसाधनम्, is the word सिद्धस्य? Look at the letters of that word: Letter 1: सि(with i-matra) Letter 2:द्द्? द्ध? द्धस्य! Yes, सि, द्ध, स्य! Wait, but before सिद्धस्य, what is at the end of the first word? Is it: यदीन्धनमपेक्ष्याग्निः? Wait, why did I see रेः? Look at the end of the first word: यदीन्धनमपेक्ष्याग्निThen: a colon-like thingः? Wait, look at ग्नि: गwith virama,नwithि. Wait! Is it यदीन्धनमपेक्ष्याग्निः`?
Look at the character

An accurate, line-by-line transcription of the two pages follows:

[Page 90]

९० मध्यमकशास्त्रे [ १०.१२-
नानपेक्ष्याग्निरिन्धनम्।
अन्यत्वप्रतिषेधाद्धेतुकत्वप्रसङ्गाच्च। यथा च अग्निरपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा इन्धनं न
संभवति, एवमिन्धनमपीत्याह —
अपेक्ष्येन्धनमग्निं न नानपेक्ष्याग्निरिन्धनम् ॥ १२ ॥
एतच्च अनन्तरमेव गतार्थत्वान्न पुनरुच्यते ॥ १२ ॥
अत्राह — किमनया अस्माकमतिसूक्ष्मेक्षिकया प्रयोजनम्, ये वयं ब्रूमः — यस्मादग्निना
इध्यमानमिन्धनं प्रत्यक्षत उपलभ्यते, तस्मात्ते एव अग्नीन्धने इति। उच्यते। स्यादेतदेवम्, यदि
अग्निरिन्धनं दहेत्। यदि इन्धनेऽग्निः संभवेत्, स इन्धनं दहेत्। न तु संभवतीत्याह —
आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते।
इन्धन

Left Page

९२ | मध्यमकशास्त्रे | [१०. १५-
कः पुनः सर्वस्य निरवशेषस्य च भेदः ? सर्वग्रहणेनैव पञ्च पक्षाः समनन्तरप्रक्रान्ता
अभिसंबध्यन्ते । सर्वे एते पञ्चापि पक्षाः अग्नीन्धनवदात्मोपादानयोरप्यविक्ला ढौकनीयाः । यथैषां
प्रतिपादने उपपत्तिक्रमः प्रागुपवर्णितः, तेन निरवशेषेण आत्मोपादानयोः प्रतिषेधो वेदितव्यः ।
इत्यनेन सर्वात्मना प्रतिषेधसाम्यमग्नीन्धनाभ्यामात्मोपादानयोर्वेदितव्यमित्युपदर्शनार्थं सर्वो निरव-
शेषेणेत्याह । तत्र यदेवोपादानं स एव आत्मा, इत्येवं कर्तृकर्मणोरेकत्वप्रसङ्गान्न युज्यते ।
नान्यन्दुपादानमन्य उपादाता, स्कन्धव्यतिरेकेणात्मोपलब्धिप्रसङ्गात्, परत्र निरपेक्षत्वा-
दित्यादिप्रसङ्गाच्च । एकत्वान्यत्वप्रतिषेधाच्च स्कन्धवानप्यात्मा न भवति । अन्यत्वाभावाच्च नात्मनि
स्कन्धा न स्कन्धेष्वात्मा । यत एवं पञ्चसु प्रकारेषु आत्मनो न सत्त्वम्, तस्मात्कर्मकारकवदेव
आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिरिति स्थितम् ॥
यश्चायमात्मोपादानयोः क्रमः, स नान्ययोरेव, किं तर्हि-
सार्धं घटपटादिभिः ॥ १५ ॥
निरवशेषैः पदार्थैः सर्वथा व्याख्यातो वेदितव्यः । घटादयो हि कार्यकारणभूत
अवयवावयविभूता लक्षणलक्ष्यभूता गुणगुणिभूता वा स्युः । तत्र मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलकुलाल-
करव्यायामादयो घटस्य कारणभूताः, घटः कार्यभूतः । कपालदयो नीलादयो वा अवयवभूताः,
घटोऽवयवी । पृथुबुध्नोदरोष्ठदीर्घग्रीवलादीनि लक्षणानि, घटो लक्ष्यः । श्यामलादयो गुणाः, घटो
गुणी । इत्येवं व्यवस्थाप्य अग्नीन्धनवत् क्रमो योज्यः । एषां च घटादीनामात्मोपादानयोश्च
मध्यमावतारप्रकरणाद् व्याख्यानमवसेयम् ॥ १५ ॥
तदेवं कर्मकारकवदात्मोपादानयोर्घटादीनां च परस्परापेक्षकियां सिद्धौ व्यवस्थितायां तथा-
गतवचनाविपरीताथर्वबोधाभिमानितया तीर्थ्यमतोपकल्पितपदार्थव्यवस्थां सौगतप्रवचनार्थत्वेनोपनीय
अतिमूढतया —
आत्मनश्च सतत्त्वं ये भावानां च पृथक्पृथक् ।
निर्दिशन्ति न तान्मन्थे शासनस्यार्थकोविदान् ॥ १६ ॥
तत्र सह तेन वर्तत इति सतत्, सततो भावः सतत्त्वम्, अपृथक्त्वम्, अनन्यत्वम् ,
एकत्वमित्यर्थः । तैदेतत् सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न तानाचार्यः शासनाथर्पण्डितान् मन्यते ।
तथथा — आत्मा उपादानेन प्रज्ञप्यते येन, सहैव तेनोपादानेन संभवति । स न पृथक् ।
अव्यतिरेकेणैव भवतीत्यर्थः । एवं येन कारणेन मृदादिना घटः प्रज्ञप्यते, तद्व्यतिरेकेणैव स भवति,
न पृथक् । एवमात्मनो भावानां च सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न ते परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य
शाश्वतोच्छेदरहितस्य उपादायप्रज्ञप्यभिधानस्य तत्त्वं पश्यन्ति । पृथक् पृथक् च ये निर्दिशन्ति,
पृथगित्यात्मानम्, पृथगुपादानम्, पृथक् कार्यम्, पृथक् कारणम्, इत्यादिना अन्यत्वं पश्यन्ति,
अमूनपि न शासनस्यार्थकोविदानाचार्यो मन्यते । यथोक्तम्-

१. T तदत्र for तदेतत्.

Right Page

-१०.१६] | अग्नीन्धनपरीक्षा दशमं प्रकरणम् । | ९३
एकत्वान्यत्वरहितं प्रतिश्रुत्कोपमं जगत् ।
संक्रान्तिमासोद्य गतं बुद्ध्वांसत्वमनिन्दितः ॥
[ निरुपमस्तव - १३ ]
एवं च अग्नीन्धनपरीक्षया अधिगतधर्मतत्त्वपरमस्य योगिनः कल्पेनाकालौलिंसितैरपि
नैव वपुर्दह्यते रागद्वेषमोहहुताशनैरपि वा इति । यथोक्तं भगवता –
यथ गगण् न जातु दग्धपूर्वं
सुबहुभि कल्पशतैर्हि दह्यमानम् ।
गगनसम विजानमान धर्मान्
सोऽपि न दह्यति जातु साग्निमघ्ये ॥
सर्व्हि हि ज्वलमाणि बुद्धक्षेत्रे
प्रणिधि करोति समाधिये स्थिहित्वा ।
ज्वलत अयु प्रशाम्यतामशेष
पृथिवि विनश्यिपि नैवस्याम्यथात्वम् ॥
तथा –
अरणि यथ चोत्तराणि
हस्तव्यायामु त्रयेभि संगतिः ।
इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते
जातु कृतु कार्यं लघु निरूध्यते ॥
अथ पण्डितु कश्चि मार्गतै
कुत अयमागतु कुत्र याति वा ।
विदिशो दिश सर्व मार्गतो
नागतिर्नास्य गतिश्च लभ्यति ॥
स्कन्वायतनानि धातवः
शून्य आध्यात्भिक शून्य बाहिराः ।
सर्वात्मविविक्तन्रालया
धर्म आकाशस्वभावलक्षणाः ॥
इमु ईदृश धर्मलक्षणा
बुद्ध दीर्पंकरदर्शने त्वया ।

१. Mss. corrupt. Our reading is conjectural. T suggests संक्रान्तिव्ययरहितम् or
°व्ययविगतम्. २. T युगान्तज्वालाभिर्वा for अकालालिखिताैरपि. ३. Mss. तेऽपि for सोऽपि. T क्वचन न
दह्यति जातु सोऽग्निमष्ये for the line.

९४ मध्यमकशास्त्रे [ २. १६-
अनुबुद्ध यथ त्वयात्मना
तथ बोधेहि सदेवमानुषान् ॥
विपरीतअभूतकल्पितै
रागदोषैः परिदह्यते जगत् ।
5 कृपमेघशमाम्बुशीतलं
मुञ्च धाराममृतस्य नायक ॥
[ ललितविस्तर - १३.१०८, ११५-११९]
इति विस्तरः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
अग्नीन्धनपरीक्षा नाम दशमं प्रकरणम् ॥
११
पूर्वापरकोटिपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम् ।
अत्राह - विद्यत एव आत्मा, संसारसद्भावात् । यदि हि आत्मा न स्यात्, कस्य B 218
पञ्चगतिके आजवंजीवीभावेन जन्ममरणपरंपरया संसरणं स्यात् ? उक्तं हि भगवता - अनवराग्रो
हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसारः इति । अविद्यानीवरणानां सत्त्वानां तृष्णासंयोजनानां तृष्णा-
गण्डुरबद्धानां संसरतां संधावतां पूर्वा कोटिर्न प्रज्ञायत इति । यदा च भगवदुपदेशात्संसारोऽस्ति, 5
तदा संसर्ताप्यस्ति । स च आत्मा उच्यत इति । उच्यते । स्यादात्मा, यदा संसार एव स्यात् । B 219
कथम् ? यस्मादस्य -
पूर्वा प्रज्ञायते कोटिर्नेत्युवाच महामुनिः ।
संसारोऽनवराग्रो हि नास्यादिर्नापि पश्चिमम् ॥ १ ॥
कोटिर्भागो देश इति पर्यायाः । पूर्वा कोटिः पूर्वो देश इत्यर्थः । यदि हि संसारो नाम 10
कश्चित् स्यात्, नियतं तस्य पूर्वमपि स्यात्, पश्चिममपि, घटादीनामिव । उक्तं च भगवता -
अनवराग्रो हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसार इति । यदेव अत्रै³ग्रे न स्तः, संसारस्य अनवराग्र-
वचनात्, संसार एव नास्तीति ननु स्पष्टमादेशयामास भगवान् । तस्मान्नास्ति संसारः, पूर्वी-
परकोट्यनुपलम्भात्, अलातचक्रवत्, इति स्थितम् ॥
अत्रेदं विचार्यते-यदि पूर्वं चापरं च संसारस्य निषिद्धं भगवता, कथं पुनरिदमाह - तस्मात्तर्हि 15
संसारक्षयाय प्रतिपत्स्यामह इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्, इति ? उच्यते । अविद्यानीवरणानां
सत्त्वानामित्यादिविशेषोपादानात्तेषामेवायमनवराग्रः संसार इति प्रतीयते, न पुनस्तत्त्वज्ञानानिल-
बलात् समुन्मूलिताविद्यानीवरणतरूणाम् । तेषां तु लोकोत्तरमार्गज्ञानाग्निना दग्धाशेषक्लेशवासना-
मूलनिःशेषादपानां भवत्येव अन्तः इति विज्ञेयम् ॥
कथं पुनरादिरहितानामन्तोपदेश इति यावत् । दृष्टमेतद् बाह्येषु व्रीह्यादिषु आद्यभावेऽपि 20 B 220
दहनादिसंपर्कादन्तसद्भावः । यथोक्तमार्यदेवपादैः -
यथा बीजस्य दृष्टोऽन्तो न चादिस्तस्य विद्यते ।
तथा कारणवैकल्याज्जन्मनोऽपि न संभवः ॥ इति ।
[ चतुःशतक - ८.२५]
स च अन्तोपदेशो लौकिक एव व्यवहारे स्थित्वा संसारचारकाबद्धानामुत्साहनार्थं सत्त्वानां
देशितो लौकिकज्ञानापेक्षया । वस्तुकांचिन्तायां तु संसार एव नास्ति, तत्कुतोऽस्य परिक्षयः ? 25
प्रदीपावस्थायां रज्जूरगपरिक्षयवत् ॥
१. P पाञ्च° for पञ्च° against Mss. २. P °निवरणानां for °नीवरणानां. ३. Mss. corrupt :
यदेव शत: for अनवरागे न स्तः. T seems to suggest : यस्मादेवं संसारोऽनवराग्र उक्तः, तस्मात्संसार
एव नास्ति. ४. Mss. अवस्तुकं for वस्तुकां which is based on T. ५. T om. रज्जूरगपरिक्षयवत.