मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

९४ मध्यमकशास्त्रे [ २. १६-
अनुबुद्ध यथ त्वयात्मना
तथ बोधेहि सदेवमानुषान् ॥
विपरीतअभूतकल्पितै
रागदोषैः परिदह्यते जगत् ।
5 कृपमेघशमाम्बुशीतलं
मुञ्च धाराममृतस्य नायक ॥
[ ललितविस्तर - १३.१०८, ११५-११९]
इति विस्तरः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
अग्नीन्धनपरीक्षा नाम दशमं प्रकरणम् ॥
११
पूर्वापरकोटिपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम् ।
अत्राह - विद्यत एव आत्मा, संसारसद्भावात् । यदि हि आत्मा न स्यात्, कस्य B 218
पञ्चगतिके आजवंजीवीभावेन जन्ममरणपरंपरया संसरणं स्यात् ? उक्तं हि भगवता - अनवराग्रो
हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसारः इति । अविद्यानीवरणानां सत्त्वानां तृष्णासंयोजनानां तृष्णा-
गण्डुरबद्धानां संसरतां संधावतां पूर्वा कोटिर्न प्रज्ञायत इति । यदा च भगवदुपदेशात्संसारोऽस्ति, 5
तदा संसर्ताप्यस्ति । स च आत्मा उच्यत इति । उच्यते । स्यादात्मा, यदा संसार एव स्यात् । B 219
कथम् ? यस्मादस्य -
पूर्वा प्रज्ञायते कोटिर्नेत्युवाच महामुनिः ।
संसारोऽनवराग्रो हि नास्यादिर्नापि पश्चिमम् ॥ १ ॥
कोटिर्भागो देश इति पर्यायाः । पूर्वा कोटिः पूर्वो देश इत्यर्थः । यदि हि संसारो नाम 10
कश्चित् स्यात्, नियतं तस्य पूर्वमपि स्यात्, पश्चिममपि, घटादीनामिव । उक्तं च भगवता -
अनवराग्रो हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसार इति । यदेव अत्रै³ग्रे न स्तः, संसारस्य अनवराग्र-
वचनात्, संसार एव नास्तीति ननु स्पष्टमादेशयामास भगवान् । तस्मान्नास्ति संसारः, पूर्वी-
परकोट्यनुपलम्भात्, अलातचक्रवत्, इति स्थितम् ॥
अत्रेदं विचार्यते-यदि पूर्वं चापरं च संसारस्य निषिद्धं भगवता, कथं पुनरिदमाह - तस्मात्तर्हि 15
संसारक्षयाय प्रतिपत्स्यामह इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्, इति ? उच्यते । अविद्यानीवरणानां
सत्त्वानामित्यादिविशेषोपादानात्तेषामेवायमनवराग्रः संसार इति प्रतीयते, न पुनस्तत्त्वज्ञानानिल-
बलात् समुन्मूलिताविद्यानीवरणतरूणाम् । तेषां तु लोकोत्तरमार्गज्ञानाग्निना दग्धाशेषक्लेशवासना-
मूलनिःशेषादपानां भवत्येव अन्तः इति विज्ञेयम् ॥
कथं पुनरादिरहितानामन्तोपदेश इति यावत् । दृष्टमेतद् बाह्येषु व्रीह्यादिषु आद्यभावेऽपि 20 B 220
दहनादिसंपर्कादन्तसद्भावः । यथोक्तमार्यदेवपादैः -
यथा बीजस्य दृष्टोऽन्तो न चादिस्तस्य विद्यते ।
तथा कारणवैकल्याज्जन्मनोऽपि न संभवः ॥ इति ।
[ चतुःशतक - ८.२५]
स च अन्तोपदेशो लौकिक एव व्यवहारे स्थित्वा संसारचारकाबद्धानामुत्साहनार्थं सत्त्वानां
देशितो लौकिकज्ञानापेक्षया । वस्तुकांचिन्तायां तु संसार एव नास्ति, तत्कुतोऽस्य परिक्षयः ? 25
प्रदीपावस्थायां रज्जूरगपरिक्षयवत् ॥
१. P पाञ्च° for पञ्च° against Mss. २. P °निवरणानां for °नीवरणानां. ३. Mss. corrupt :
यदेव शत: for अनवरागे न स्तः. T seems to suggest : यस्मादेवं संसारोऽनवराग्र उक्तः, तस्मात्संसार
एव नास्ति. ४. Mss. अवस्तुकं for वस्तुकां which is based on T. ५. T om. रज्जूरगपरिक्षयवत.