मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् ८०

८० मध्यमकशास्त्रे [८. १३-
एवं विद्यादुपादानं व्युत्सर्गादिति कर्मणः ।
कर्तृश्च
एवमित्यनेन अनन्तरं कर्मकारकप्रज्ञप्तिं दर्शयति । उपात्तिरुपादानम् । अनेन चोपात्ति-
क्रियामाह । सा च स्वसाधनं कर्तारमुपादातारं कर्म चोपादानं संनिधापयति । तयोश्च उपादेयोपा-
दात्रोः परस्परापेक्षयोः कर्मकारकवदेव सिद्धिर्न स्वाभाविकी । कस्मात्पुनः स्वाभाविकी न भवति
इत्याह — व्युत्सर्गादिति कर्मणः, कर्तुश्चेति । इतिशब्दो हेतुपरामर्शी । व्युत्सर्गो व्युदासः । ततश्च
अयमर्थ उपपद्यते — यैरेव हेतुभिः कर्मणश्च व्युत्सर्गोऽस्माभिरुक्तः, तैरेव हेतुभिः उपादाता
उपादेयं च प्रतिषिद्धं वेदितव्यम् । न च केवलमनयोरन्योन्यापेक्षिकी सिद्धिः कर्तृश्च कर्मणश्च
प्रतिषेधेनावसेया, अपि च
कर्मकर्तृभ्यां शेषान् भावान् विभावयेत् ॥ १३ ॥
प्राज्ञ इति वाक्यशेषः । कर्मकारकोपादेयोपादातृव्यतिरिक्ता येऽन्ये भावा जन्यजनक-
गन्तृगमनद्रव्यदर्शनलक्ष्यलक्षणोत्पाद्योत्पादकाः, तथा अवयवावयविगुणगुणिप्रमाणप्रमेयादयो
निरवशेषा भावाः, तेषां कर्तृकर्मविचारेण स्वभावतोऽस्तित्वं प्रतिषिध्य परस्परापेक्षिकीमेव सिद्धिं
प्राज्ञो निर्मुमुक्षुर्जातिजरामरणादिनिबन्धेभ्यो मोक्षाय विभावयेत् ॥
एषां च विस्तरेण विचारो मध्यमावतारादियोऽवसेयः ॥
ननु च शेषान् भावान् विभावयेदित्यनेनैव उपादानोपादात्रोरधिगतत्वादुपादानोपादानं
पुनरुक्तम् । सत्यमेतत् । तथापि तत्त्वविचारे प्राधान्यज्ञापनार्थमुपादानोपादात्रोर्भेदेनोपादानम्,
तथा हि उत्तरेषु प्रकरणेषु भूयसा अनयोरेव विचारो भविष्यतीति । अत एवोक्तं भगवता
आर्योपालिपृपृच्छायाम्—
भैय दर्शित नैरयिकं मे सत्त्वसहस्रं संवेजित नैके ।
न च विद्यति कश्चिह सत्त्व यो च्युतु गच्छति घोरमपायम् ॥
न च कारकु कारणं सन्ति येहि कृता असितोमरशखाः ।
कल्पवशेन तु पश्यति तत्र कायि पतन्ति अपायित शखाः ॥
चित्रमनोरम सज्जितपुष्पाः स्वर्णविमान जलन्ति मनोज्ञाः ।
तेष्वपि कारकु नास्तिह कश्चि तेऽपि च स्थापित कल्पवशेन ॥
कल्पवशेन विकल्पितु लोकः संज्ञगहेण विकल्पितु बालः ।
सो च गहो अगहो असभूतो मायमरीचिसमा हि विकल्पाः ॥ इति ॥ १३ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कर्मकारकपरीक्षा नाम अष्टमं प्रकरणम् ॥

---

१. Mss. विद्यानुपादानं for विद्यादुपादानं. २. Mss. अथ for तथा which is confirmed by T. ३ This very citation occurs in chapter I on page 18.

---

पृष्ठम् ८१

९
पूर्वपरीक्षा नवमं प्रकरणम् ।
अत्राह — यदुक्तम् — ‘एवं विद्यादुपादानं व्युत्सर्गादिति कर्मणः । कर्तृश्च’ [८.१३]
इति, तदयुक्तम् । यस्मात्—
दर्शनश्रवणादीनि वेदनादीनि चाप्यथ ।
भवन्ति यस्य प्रागेभ्यः सोऽस्तीत्येके वदन्त्युत ॥ १ ॥
यस्य उपादातुः दर्शनश्रवणघ्राणरसनादीनि वेदनास्पर्शमनस्कारादीनि च भवन्ति, स
उपादाता पूर्वेभेभ्य उपादानेभ्योऽस्तीति सांमितीया वदन्ति ॥ १ ॥
किं कारणम् ? यस्मात्—
कथं ह्यविद्यमानस्य दर्शनादि भविष्यति ।
भावस्य तस्मात्प्रागेभ्यः सोऽस्ति भावो व्यवस्थितः ॥ २ ॥
इह विद्यमान एव देवदत्तो धनोपादानं कुरुते नाविद्यमानो वन्ध्यातनयः । एवं यदि
तावत्पुद्गलो दर्शनादिभ्यः पूर्वं व्यवस्थितो न स्यात्, नासौ दर्शनादिकस्योपादानमकरिष्यत् ।
तस्मादस्ति असौ धनात्प्रागेव स्थितदेवदत्तवत् दर्शनादिभ्यः पूर्वं पुद्गलो योऽस्य उपादानं
करिष्यतीति ॥ २ ॥
उच्यते —
दर्शनश्रवणादिभ्यो वेदनादिभ्य एव च ।
यः प्राग्व्यवस्थितो भावः केन प्रज्ञाप्यतेऽथ सः ॥ ३ ॥
योऽसौ पुद्गलो दर्शनादिभ्यः पूर्वमस्तीति व्यवस्थाप्यते, स केन प्रज्ञप्यताम् ?
पुद्गलप्रज्ञप्तेर्हि दर्शनादिकं कारणम् । स यदि तेभ्यः प्राग्व्यवस्थितोऽस्तीति कल्प्यते, तदा
दर्शननिरपेक्षः स्याद् घटादिव पटः । यश्च स्वकारणनिरपेक्षः स निर्हेतुको धनादिनिरपेक्षः
धनिकवन्नास्तीत्यभिप्रायः ॥ ३ ॥
किं चान्यत्—
विनापि दर्शनादीनि यदि चासौ व्यवस्थितः ।
अमून्यपि भविष्यन्ति विना तेन न संशयः ॥ ४ ॥
यदि मन्यसे — दर्शनादिभ्यः पूर्वं पुद्गलो नामास्ति, स दर्शनादिकमुपादानमुपादत्ते इति ।
नन्वेवं सति निरस्तसंशयम्अमून्यपि दर्शनादीनि विना पुद्गलेन भविष्यन्ति । तथाहि देवदत्तो
धनसंबन्धात्पूर्वं धनव्यतिरिक्तो व्यवस्थितः सन् अर्थान्तरभूतमेव पृथक्सिद्धं धनमुपादत्ते ।
एवमुपादातुरपि स्वात्मव्यतिरिक्तेणार्थान्तरभूतं दर्शनादिकमुपादानं स्यात् ॥ ४ ॥
न तु संभवतीत्याह —
अज्यते केनचित्कश्चित् किंचित्केनचिदज्यते ।
कुतः किंचिद्विना कश्चित् किंचित्कंचिद्विना कुतः ॥ ५ ॥
म. ११