मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् ७८

७८ मध्यमकशास्त्रे [८. ८-
सता च क्रियते नासन्नासता क्रियते च सत्।
कर्त्रा
सता सद्भूतेन तावत्कर्त्रा क्रियायुक्तेन असद्भूतमसत्क्रियायुक्तं कर्म न क्रियते। यस्मात्—
सर्वे प्रसज्यन्ते दोषास्तत्र त एव हि ॥ ८ ॥
B 186 5 सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम्। [८.२]
इत्येवं तावत् सद्भूतः कारकः कर्म न करोति, नाप्यसद्भूतं कर्म क्रियते। असद्भूतं हि कर्म अहेतुकं
भवेत्। ततश्च—
हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते। [८.४]
इत्यादिना सर्वं दूषणमापद्यते। तस्मात्पूर्वोक्तैरेव हेतुभिर्दूषितत्वादस्य विषमपक्षस्य न
10 पुनर्हेतोरुपादानमनुष्ठीयते। यथा चैतत् सता कर्त्रा असत्कर्म न क्रियते इति प्रतिपादितम्,
एवमसता कर्त्रा अक्रियायुक्तेन सत्कर्म न क्रियते इति व्याख्येयमुक्तपन्थानूसारेण ॥ ८ ॥
एवं तावद्विपमपक्षे एकैकपदपरामर्शेन दूषणमभिधाय इदानीमेकैकस्य पदस्य पदद्वय-
परामर्शेन दूषणाभिधानमाह—
नासद्भूतं न सद्भूतः सदसद्भूतमेव वा।
15 करोति कारकः कर्म पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः ॥ ९ ॥
स कारकः सद्भूतः असद्भूतं कर्म सदसद्भूतमेव वा न करोतीति। कथमित्याह — पूर्वोक्तैरेव
हेतुभिरिति। तत्र 'सद्भूतस्य क्रिया नास्ति' इत्यादिना सद्भूतः कारको न करोति। असद्भूतर्माप
कर्म न क्रियते 'अहेतुकं भवेत्कर्म' 'हेतावसति कार्यं च' इत्यादिना विहितदोषात्। सदसद्भूत-
मपि कर्म न क्रियते—
20 परस्परविरुद्धं हि सचासच्चैकतः कुतः [८.७]
इति वचनात्। एवं तावत्सद्भूतः कारकोऽसद्भूतं सदसद्भूतं च कर्म न करोति ॥ ९ ॥
B 187 इदानीमसद्भूतोऽपि कारकः सद्भूतं कर्म सदसद्भूतं च कर्म न करोतीत्याह —
नासद्भूतोऽपि सद्भूतं सदसद्भूतमेव वा।
करोति कारकः कर्म पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः ॥ १० ॥
25 असद्भूतः कारको निर्हेतुको भवेत्। 'हेतावसति कार्यं च' इत्यादिना उक्तदोषादसद्भूतः
कारको न करोति।
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः। [८.२]
इति प्रसङ्गात् सद्भूतं कर्म न क्रियते। सदसद्भूतमपि कर्म न क्रियते,
परस्परविरुद्धं हि सचासच्चैकतः कुतः। [८.७]
30 इति वचनात् ॥ १० ॥

---

पृष्ठम् ७९

-८. १२] कर्मकारकपरीक्षा अष्टमं प्रकरणम्। ७९
इदानीं सदसद्भूतोऽपि कारकः एकैक एवोभयरूपः सन् यथा सद्भूतंमसद्भूतं च भिन्नसंकेतं
कर्म न करोति तथा प्रतिपादयन्नाह—
करोति सदसद्भूतो न सन्नासच्च कारकः।
कर्म तत्तु विजानीयात्पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः ॥ ११ ॥
परस्परविरुद्धं हि सचासच्चैकतः कुतः। [८.७] 5 B 188
इति वचनात्सदसद्भूतः कारको न करोति।
सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः। [८.२]
इति प्रसङ्गादसद्भूतं कर्म न क्रियते। असद्भूतमपि कर्म अहेतुकं 'हेतावसति कार्यं च'
इत्यादिनोक्तदोषान्न क्रियते। यतश्चैवं समपक्षेषु विषमपक्षेषु च कर्तुः कर्मणश्च सर्वथा सिद्धिरयुक्ता,
तस्माद्यदुक्तं विद्यन्त एव विज्ञानादयः संस्कृता धर्माः संस्कृतस्वभावाः तद्धेतुककर्मकारक सद्भावादिति, 10
तदयुक्तम् ॥
अत्राह — किमवधारितमेतद्भवता न सन्ति भावा इति ? न हि। भवतस्तु सस्वभाव-
वादिनः स्वभावस्य भावानां वैधुर्यात्सर्वभावापवादः संभाव्यते। वयं तु प्रतीत्योत्पन्नत्वात्सर्वभावानां
स्वभावमेवनोपलभामहे, तत्कस्यापवादं करिष्यामः ? यथोक्तमार्यरत्नरावल्याम्—
मरीचि तोयमित्येतदिति मत्वागतोऽत्र सन्। 15
यदि नास्तीति तत्तोयं गृह्णीयान्मूढ एव सः ॥
मरीचिप्रतिमं लोकमेवमस्तीति गृहतः।
नास्तीति चापि मोहोऽयं सति मोहे न मुच्यते ॥
अज्ञानकल्पितं पूर्वं पश्चात्त्वत्त्वार्थनिर्णये।
यदा न लभते भावमेवाभावस्तदा कुह ॥ इति ॥ ११ ॥
तदेवं निःस्वभावानां सर्वभावानां कुतो यथोक्तप्रकारसिद्धिः ? तस्माल्लौकिकं विपर्यास- 20 B 189
मभ्युपेत्य सांवृतानां पदार्थानां मरीचिकाजलकल्पनामिदंप्रत्ययतामात्रामभ्युपगमेनैव प्रसिद्धिरित्यवे-
त्याह —
प्रतीत्य कारकः कर्म तं प्रतीत्य च कारकम्।
कर्म प्रवर्तते, नान्यत्पश्यामः सिद्धिकारणम् ॥ १२ ॥ 25
इह अकुर्वाणस्य कर्मनिरपेक्षस्य कारकत्वाभावात् कर्मापेक्ष्य कारकस्य कारकत्वं भवति ।
कारकेण चाक्रियमाणस्य कस्यचित्कर्मत्वाभावात् क्रियमाणस्यैव कर्मव्यपदेशात्, तं कारकं
प्रतीत्य कर्म प्रवर्तते इत्येवं कर्मकारकयोः परस्परापेक्षिकीं सिद्धिं मुक्त्वा नान्यत्सिद्धिकारणं
पश्यामः ॥ १२ ॥
यथा च कर्मकारकयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिः, एवमन्येषामपि भावानामित्यतिदिशन्नाह—
१. Mss. परिचिन्तोयं for मरीचिं तोयं which is confirmed by T. २. Mss. कारणेन for
कारकेण which is confirmed by T.