मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

Left Page

९२ | मध्यमकशास्त्रे | [१०. १५-
कः पुनः सर्वस्य निरवशेषस्य च भेदः ? सर्वग्रहणेनैव पञ्च पक्षाः समनन्तरप्रक्रान्ता
अभिसंबध्यन्ते । सर्वे एते पञ्चापि पक्षाः अग्नीन्धनवदात्मोपादानयोरप्यविक्ला ढौकनीयाः । यथैषां
प्रतिपादने उपपत्तिक्रमः प्रागुपवर्णितः, तेन निरवशेषेण आत्मोपादानयोः प्रतिषेधो वेदितव्यः ।
इत्यनेन सर्वात्मना प्रतिषेधसाम्यमग्नीन्धनाभ्यामात्मोपादानयोर्वेदितव्यमित्युपदर्शनार्थं सर्वो निरव-
शेषेणेत्याह । तत्र यदेवोपादानं स एव आत्मा, इत्येवं कर्तृकर्मणोरेकत्वप्रसङ्गान्न युज्यते ।
नान्यन्दुपादानमन्य उपादाता, स्कन्धव्यतिरेकेणात्मोपलब्धिप्रसङ्गात्, परत्र निरपेक्षत्वा-
दित्यादिप्रसङ्गाच्च । एकत्वान्यत्वप्रतिषेधाच्च स्कन्धवानप्यात्मा न भवति । अन्यत्वाभावाच्च नात्मनि
स्कन्धा न स्कन्धेष्वात्मा । यत एवं पञ्चसु प्रकारेषु आत्मनो न सत्त्वम्, तस्मात्कर्मकारकवदेव
आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिरिति स्थितम् ॥
यश्चायमात्मोपादानयोः क्रमः, स नान्ययोरेव, किं तर्हि-
सार्धं घटपटादिभिः ॥ १५ ॥
निरवशेषैः पदार्थैः सर्वथा व्याख्यातो वेदितव्यः । घटादयो हि कार्यकारणभूत
अवयवावयविभूता लक्षणलक्ष्यभूता गुणगुणिभूता वा स्युः । तत्र मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलकुलाल-
करव्यायामादयो घटस्य कारणभूताः, घटः कार्यभूतः । कपालदयो नीलादयो वा अवयवभूताः,
घटोऽवयवी । पृथुबुध्नोदरोष्ठदीर्घग्रीवलादीनि लक्षणानि, घटो लक्ष्यः । श्यामलादयो गुणाः, घटो
गुणी । इत्येवं व्यवस्थाप्य अग्नीन्धनवत् क्रमो योज्यः । एषां च घटादीनामात्मोपादानयोश्च
मध्यमावतारप्रकरणाद् व्याख्यानमवसेयम् ॥ १५ ॥
तदेवं कर्मकारकवदात्मोपादानयोर्घटादीनां च परस्परापेक्षकियां सिद्धौ व्यवस्थितायां तथा-
गतवचनाविपरीताथर्वबोधाभिमानितया तीर्थ्यमतोपकल्पितपदार्थव्यवस्थां सौगतप्रवचनार्थत्वेनोपनीय
अतिमूढतया —
आत्मनश्च सतत्त्वं ये भावानां च पृथक्पृथक् ।
निर्दिशन्ति न तान्मन्थे शासनस्यार्थकोविदान् ॥ १६ ॥
तत्र सह तेन वर्तत इति सतत्, सततो भावः सतत्त्वम्, अपृथक्त्वम्, अनन्यत्वम् ,
एकत्वमित्यर्थः । तैदेतत् सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न तानाचार्यः शासनाथर्पण्डितान् मन्यते ।
तथथा — आत्मा उपादानेन प्रज्ञप्यते येन, सहैव तेनोपादानेन संभवति । स न पृथक् ।
अव्यतिरेकेणैव भवतीत्यर्थः । एवं येन कारणेन मृदादिना घटः प्रज्ञप्यते, तद्व्यतिरेकेणैव स भवति,
न पृथक् । एवमात्मनो भावानां च सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न ते परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य
शाश्वतोच्छेदरहितस्य उपादायप्रज्ञप्यभिधानस्य तत्त्वं पश्यन्ति । पृथक् पृथक् च ये निर्दिशन्ति,
पृथगित्यात्मानम्, पृथगुपादानम्, पृथक् कार्यम्, पृथक् कारणम्, इत्यादिना अन्यत्वं पश्यन्ति,
अमूनपि न शासनस्यार्थकोविदानाचार्यो मन्यते । यथोक्तम्-

१. T तदत्र for तदेतत्.

---

Right Page

-१०.१६] | अग्नीन्धनपरीक्षा दशमं प्रकरणम् । | ९३
एकत्वान्यत्वरहितं प्रतिश्रुत्कोपमं जगत् ।
संक्रान्तिमासोद्य गतं बुद्ध्वांसत्वमनिन्दितः ॥
[ निरुपमस्तव - १३ ]
एवं च अग्नीन्धनपरीक्षया अधिगतधर्मतत्त्वपरमस्य योगिनः कल्पेनाकालौलिंसितैरपि
नैव वपुर्दह्यते रागद्वेषमोहहुताशनैरपि वा इति । यथोक्तं भगवता –
यथ गगण् न जातु दग्धपूर्वं
सुबहुभि कल्पशतैर्हि दह्यमानम् ।
गगनसम विजानमान धर्मान्
सोऽपि न दह्यति जातु साग्निमघ्ये ॥
सर्व्हि हि ज्वलमाणि बुद्धक्षेत्रे
प्रणिधि करोति समाधिये स्थिहित्वा ।
ज्वलत अयु प्रशाम्यतामशेष
पृथिवि विनश्यिपि नैवस्याम्यथात्वम् ॥
तथा –
अरणि यथ चोत्तराणि
हस्तव्यायामु त्रयेभि संगतिः ।
इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते
जातु कृतु कार्यं लघु निरूध्यते ॥
अथ पण्डितु कश्चि मार्गतै
कुत अयमागतु कुत्र याति वा ।
विदिशो दिश सर्व मार्गतो
नागतिर्नास्य गतिश्च लभ्यति ॥
स्कन्वायतनानि धातवः
शून्य आध्यात्भिक शून्य बाहिराः ।
सर्वात्मविविक्तन्रालया
धर्म आकाशस्वभावलक्षणाः ॥
इमु ईदृश धर्मलक्षणा
बुद्ध दीर्पंकरदर्शने त्वया ।

१. Mss. corrupt. Our reading is conjectural. T suggests संक्रान्तिव्ययरहितम् or
°व्ययविगतम्. २. T युगान्तज्वालाभिर्वा for अकालालिखिताैरपि. ३. Mss. तेऽपि for सोऽपि. T क्वचन न
दह्यति जातु सोऽग्निमष्ये for the line.