मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

६७] प्रलम्बलक्षणम् ४०५
पूर्वं च मध्यसूत्रं तु पृष्ठसूत्रं प्रलम्बयेत् ।
तदेव मौल्यग्रमध्ये मौलिमूलस्य मध्यमे ॥ ४० ॥ 80
तत्कृत्वाथ ककुन्मध्ये वंशमध्ये तु लम्बयेत् ।
जघनस्य द्वयोर्मध्ये ऊ(चो) रूर्द्वयोश्च मध्यमे ॥ ४१ ॥
पृष्ठजानुद्वयोर्मध्ये पाष्णियो(ष्ण्यो)र्मध्ये [च] लम्बयेत् ।
एवं तु वरसूत्रं स्यात्पार्श्वसूत्रमिहोच्यते ॥ ४२ ॥ 84
कर्णयोः सुषिरमध्ये पार्श्वकायस्य मध्यमे ।
गुल्फस्य मध्यमे चैव पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ४३ ॥
पिप्पलीबाह्यदेशे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
ऊरुजानु(न्वोर्) यथादेशे तर्जन्यङ्गुलमध्यमे ॥ ४४ ॥ 88
कच्छसूत्रात्कटिपार्श्वेऽपरे सा(चा)ङ्गुलाष्टकम् ।
शक्तीनां कटिदेशे तु लम्बयेत्तु कनिष्ठके ॥ ४५ ॥
बाह्यके मध्यमे वापि कटी च(टि)पुटपार्श्वके [च] ।
एवं तु कार्यसूत्रं स्याल्लम्बयेच्छिल्पिवित्तमः ॥ ४६ ॥ 92
परहस्तपार्श्वयोः सूत्रं मानयेज्जानुपार्श्वकम् ।
सर्वाङ्गं च ऋजुं कुर्यात्पूर्वापर(वरयोर) योजयेत् ॥ ४७ ॥
ऋज्वाङ्गकभावं सामान्यमिति विद्यते ।
सर्वेषां(र्वासां) देवदेवीनां भङ्गमानमिहोच्यते ॥ ४८ ॥ 96
आभङ्गं समभङ्गं च अ(तु वा)तिभङ्गं त्रिधा भवेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं स्यात्तुङ्गमानमिति क्रमात् ॥ ४९ ॥
उष्णीषमध्यमे चैव ललाटं चै(टस्यै)व मध्यमे ।
नासिकाग्रस्य मध्ये तु हिका(या) यथोक्तपार्श्वके ॥ ५० ॥ 100
यथोक्तचूचुकस्यान्तं नाभिपाश्वें यथोक्तवत् ।
यथोक्तश्वो(स्फो)रगुल्फस्य [च] पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ५१ ॥
एवमाभङ्गसूत्रं स्यात् समभङ्गमिहोच्यते ।
उष्णीषात्(वस्य) तु यथापार्श्व ललाटस्य तु पार्श्वके ॥ ५२ ॥ 104
यत्तत्पुटपार्श्वे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
नाभिश्चोरुस्तथा जङ्घा यथोक्तं गुल्फपार्श्वके ॥ ५३ ॥

४०६ मानमारे [अध्यायः
एवं तु लम्भयेत्सूत्रं समभङ्गमिति स्मृतम् ।
उष्णीषात्(वस्य) पूर्वपार्श्वे तु यथोक्तं नेत्रमध्यमे ॥ ५४ ॥ 108
स्तनपार्श्वे चोरुमध्ये जानुजङ्घा [च] मध्यतः ।
तद् गुल्फाक्षयो[र्द्व]योर्मध्ये ह्यन्तरं तु गुहाङ्गुलम् ॥ ५५ ॥
जानुद्वयोरन्तरं चाष्टमात्रं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वयर्धमात्रकम् ॥ ५६ ॥ 112
अङ्गुष्ठामं(ग्र)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
स्वाभ्यान्तरं प्रोक्तं समभङ्गमिहोच्यते ॥ ५७ ॥
तत्पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं षोडशाङ्गुलम् ।
पाष्ण्र्यन्तरं चतुर्मात्रं दशाङ्गुलं जानुकान्तकम् ॥ ५८ ॥ 116
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं त्वङ्गुलं भवेत् ।
[L1

६७] प्रलम्बलक्षणम् ४०७
शक्तीनां कुक्षिदेशे तु प(चै)काङ्गुलान्तरं तु वा ।
शक्तीनां पुष्प(पूर्व)हस्तं तु स्तनान्तं कट(टि)कामकम् ॥ ६८ ॥ 136
तदङ्गुष्ठावस(सा)नान्तं च ह्यन्तरं चतुरङ्गुलम् ।
तच्छ्रोण्या[त्] कूर्परान्तं तु ह्यन्तरं षडङ्गुलम् ॥ ६९ ॥
अंसादालम्बनं हस्तं ह्यन्तरं पूर्ववद् भवेत् ।
तत्तद् विचित्रवर्णादिभूषणाद्यैरलङ्कृतम् ॥ ७० ॥ 140
सर्वेषां वास्तुवस्तूनि प्रतिमादि यथोक्तवत् ।
कारयेत्सर्वसम्पत्त्यै भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ७१ ॥
अज्ञानाद् वास्तुवस्त्त्वादि विपरीतं चेद् विपत्करम् ।
तस्मात्परिहरेद् विद्वान्न्यथा पूर्वोक्तं सर्वतः ॥ ७२ ॥ 144
एवं प्रोक्तं वास्तुवा(व)स्त्वादि हर्म्यैः
प्राकारायैर्मण्डपाद्यैश्च शाला[भिः] ।
भूपालाङ्गै भूपतीनां च लिङ्गैर्
देवादीनां कारयेत्संपदा(द)र्थम् ॥ ७३ ॥ 148
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे प्रतिमाधिकारे प्रलम्बलक्षणविधानं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥

मधूच्छिष्टविधानम्
बिम्बानां तु मधूच्छिष्टं(ष्ट)क्रियां सम्यग् वक्ष्यतेऽधुना ।
शैवं पाशुपतं चैव काला(ल)मुखं महाव्रतम् ॥ १ ॥
वामं च भैरवं चैव तन्त्रवत्(न्त्रोक्त)ज्योतिः षट्क्रमात् ।
अगस्त्यः काश्यपश्चैव भृगुर्गौतमभार्गवाः ॥ २ ॥
गालव इ(श्चे)ति ऋषयः प्रोक्ताः कर्षणाद्यर्थ(द्विरच)नार्थकम् ।
तत्तत्तन्त्रवशात्सर्वं कुर्यात् षट् संपदास्पदम् ॥ ३ ॥
तत्तत्तन्त्रविपरीतं चेद् विपत्यं(त्तिं) नित्यमावहेत् ।
अनुक्तं तत्र तन्त्रैस्तु प्राज्ञं दोषो न विद्यते ॥ ४ ॥
विश्वकर्मा च विश्वेश(शः) विश्वसारं(रः) प्रबोधकः ।
वृतश्चैव मयश्चैव त्वष्टा चैव मनुर्नलः ॥ ५ ॥
मानविन्मानकल्पश्च मानसारो बहुश्रुतः ।
प्रष्टा च मानबोधश्च विश्व

अध्यायः ६८] मधूच्छिष्टविधानम् ४०६
मधूच्छिष्टं योजयेच्छिल्पी शास्त्रं (स्वतः) कारयेत्क्रमात् ।
यथारूपं तथा ध्यात्वा स्थपत्याज्ञैश्च (ज्ञया) वर्धकी (किः) ॥ १२ ॥
यन्मधूच्छिष्टबिम्बस्य पञ्चवर्णैरलङ्कृतम् ।
चत्रिका (क) बेरमेवोक्तं चलं चाप्यचलं तथा ॥ १३ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रदोषो न विद्यते ।
अच्छैः स्फटिकसंयुक्तं लूतभाजनमेव च ॥ १४ ॥ 28
हस्तेन सर्वबिम्बानां ताम्रपत्रेण योजयेत् ।
अथवा पञ्चकानां तु पञ्चमूलेन विन्यसेत् ॥ १५ ॥
नखास्(ख)सर्वेषु पादौ च संयुक्तं तु मृगे(ताम्रे)ण च ।
अथवा शिखशल्यं स्याद् भूषणं च विशेषतः ॥ १६ ॥ 32
स्फटिकैः रत्नसंयुक्तं जीनपात्रेण विन्यसेत् ।
अमू(आम्र)कद्रुमसर्वेषां युक्त्या वर्णं समाश्रितम् ॥ १७ ॥
दारुकीलैश्च बिम्बानां यत्फ(द् ब)लार्थं तु योजयेत् ।
आद्रवद्रव्य[संयुक्तं त]स्माद् दोषमेवं न विद्यते ॥ १८ ॥ 36
सर्वालङ्कारसंयुक्तं बेरं ग्रामप्रदक्षिणम् ।
यजमानादि संवेद्य सेव्यं तत्रार्चनं भवेत् ॥ १९ ॥
तस्माद् देवतार्थं संप्राह्य चान्यग्रामे विलासयेत् ।
पश्चात्तु शिल्पिशालाश्(लां) च बेरमेवं प्रशस्य(विश्य)ते ॥ २० ॥ 40
मानोन्मानप्रमाणेन शोभयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
द्वित्र्यङ्गुला(लम)धिकं वाथ मधूच्छिष्टेन लेपयेत् ॥ २१ ॥
तदूर्ध्वे मृत्तिकां लेप्य शोषयेत्तद् विचक्षणैः ।
तत् पिण्डमुत्तापयेद्वा मधूच्छिष्टोद्गमैः पुनः ॥ २२ ॥ 44
कर्तुरिच्छा यथा लोहैर्धृतः(तम्) एतत्प्रविश्यति(शस्यते) ।
पूरयेज्जलं संप्रोक्ष्य त्यक्ता तदर्थमृत्तिकः(कम्) ॥ २३ ॥
बिम्बं सर्वाङ्गं संशोध्य श्वेतगन्धा(न्धेना)नुलेपयेत् ।
तत्पीठोपरि संस्थाप्य पुष्पमालै(ल्यै)रलङ्कृतम् ॥ २४ ॥ 48
51

? Wait, look at: कारयेत्सर्वदोषद् भवेत्? Let's transcribe what's visibly printed: तुं [...] त्य [...] चित्तं कारयेत्सूर्वद् भवेत् ।`

:
कं [...] द त न कु [...] चिरं स्थाननाशं च निश्चयम् ॥ २७ ॥
Wait, look at the end of verse 27:
चिरं स्थाननाशं च निश्चयम् ॥ २७ ॥
The ॥ २७ ॥ is very clear!

:
अनेकजन्मकृतं पुण्यं क्षप्रमेवं विनश्यति ।
Wait, look at क्षप्रमेवं:
क्ष - प्र - म - े - व - ं = क्षप्रमेवं.
And बिनश्यति or विनश्यति?
In बिनश्यति, is the belly of ब slashed?
Look at ब in भवेत्: no, that's भ.
In विनश्यति: the circle of वि has a diagonal line inside, making it बि!
Yes, in Bengali/North Indian presses, ब is often printed with a diagonal stroke inside व. So it's बिनश्यति.

:
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पुतश(पूतं) च कारये

आलयाद्यङ्गसर्वेषु हीनाधिक्यं भवेद्यदि ।
राजराष्ट्रादिकर्तॄणां दोषप्राप्तिरिहोच्यते ॥ १ ॥
विस्तारे च समुत्सेधे ऽ(चो)पाने च मसूरेके ।
पादे च प्रस्तरे चैव वेदिकायां गले तथा ॥ २ ॥
शिखरे स्तूपिकायाश्(यां) च नासिकापञ्जरादिभिः(षु) ।
द्वारे च भद्रदेशे च मूषालादिषु देशके ॥ ३ ॥
गर्भगेहे तले सर्वे(वै)सोपानादिषु सालके ।
गोपुरैः(रे) मण्डपाद्यैः च(दिषु) चान्तराले त्वलिन्द्र(न्द)के ॥ ४ ॥
प्रच्छादने प्रपाङ्गे च व(तु चो)प्रप्रान्ते तथोत्तरे ।
भित्तिदेशे च भागे च सर्वाङ्गे च न दोषयुक् ॥ ५ ॥
तस्मात्तु दोषसंप्राप्तिः शिल्पिदृष्टानि(ष्टिभिर्) वारयेत् ।
विस्तारे न्यूनं तत्मात्तु कर्तुर्दारिद्र्यमावहेत् ॥ ६ ॥
तद्भूयोधिकमानं चेद् दारानाशो भवेद् ध्रुवम् ।
आदिताङ्घ्रिविहीनं चेत्कर्तुर्व्याधिमतो विदुः ॥ ७ ॥
तदेवाधिकमानं चेच्छत्रुवृद्धिन्न संशयः ।
अन्तर्जन्म बहिर्जन्म निम्नमु(स्रो)न्नतया स्थितम् ॥ ८ ॥
निर्वंशमेव तत्सर्वं कर्तृवंशं भवेद् ध्रुवम् ।
तज्जन्मदेशमार्गे च निम्नोन्नतमथापि ते(वा) ॥ ९ ॥
निर्गमोद्गमने वापि पुत्रनाशमवाप्नुयात् ।
अधिष्ठानाङ्कहीनं स्यात्स्थाननाशं धनक्षयम् ॥ १० ॥
वप्रादिवर्गसर्वेषु तन्मार्गे निम्नमुन्नतम् ।
कर्तॄणां क्षयरोगः स्यात्तुङ्गेन करणेन च ॥ ११ ॥

->श्री(स्त्री)हीनमर्थनाशनम् ।`

क्षुद्रगर्भग्हमधिक्यं हीनं चेद् ग्रामनाशनम् ॥ १८ ॥
Wait, look at क्षुद्रगर्भग्हमधिक्यं:
Wait! Is it क्षुद्रगर्भग्हमधिक्यं or क्षुद्रगर्भग्रहमधिक्यं or क्षुद्रगर्भगेहमधिक्यं?
Look at the characters:
क्षु द्र ग र्भ गृ ह?
Wait, under ग: is it ्द or ्र or ृ?
Look closely at क्षुद्रगर्भ...:
क्षु - kṣu
द्र - dra
ग - ga
र्भ - rbha
Then: गृ? It has a vertical stem and a hook? No, it looks like ग with ृ?
Wait, no, look at the letter: गृ or ग्र or गे?
Wait, the top has no e-matra.
It's ग with something below: wait, no, it is गृ or ग्र?
Wait, look at ह after it: ह.
So it is गृहमधिक्यं?
Wait! Look at ग:

६९] अङ्गदूषणविधानम् ४१३
ऊर्ध्वता(त)लस्य चाङ्गेषु मानं हीनाधिकं तु चेत् ।
लोके भवेत्स्वनावृष्टिः स्वयं दृष्ट्या विनश्यति ॥ २६ ॥ 52
प्रपाङ्गमधिकंहीनं चेल्लोके दारिद्र(द्र्य)मावहेत् ।
लुपमानमधिकं हीनं सञ्जनेन(नश्) च प्रधिनश्यति ॥ २७ ॥
अन्तश्चैव बहिश्चैव विपरीतो(तमु)त्तरं तु चेत् ।
विद्यावृद्धिर्विनाशं स्याद् बन्धुनाशं भवेद् ध्रुवम् ॥ २८ ॥ 56
कुड्याङ्गमधिकहीनं चेद् विस्तारे चोदयेऽपिवा ।
द्विजातिसर्ववर्णानां सर्वनाशकरं भवेत् ॥ २९ ॥
भित्तिश्रोण्यधिकं हीनं स्थाननाशं धनक्षयम् ।
तत्रहीनाधिकं चेत्पादस्थानाङ्घ्रिकाश्रयम् ॥ ३० ॥ 60
सर्वेषां भित्तिमानेषु तत्र दोषो न विद्यते ।
पादस्थानं विना भित्तिं सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ ३१ ॥
यद्यद्वास्तु यथा कुर्यात्तत्तद्दंशाधिकाङ्घ्रिका(कहीना)न् ।
तथाङ्घ्रियो(ङ्घ्यौ)रन्यथा स्यात्तु पुत्रपौत्रविनाशनम् ॥ ३२ ॥ 64
उक्तवत्स्यादङ्घ्रिकांशं च कुर्यात्तच्छुभदं सदा ।
ऊहापोहादिकैर्धिभ्यां शास्त्रोक्ते तु यदा तथा ॥ ३३ ॥
उद्दि(ऊहा)हीना चोक्तहीनात्यधि कर्तृ(र्त्री) विनश्यति ।
तस्मात्तु शिल्पिविद्वद्भिः परिमहो(दृ ढ)क्त्वत्कुरु(क्रियेत) ॥ ३४ ॥ 68
अङ्गहीनाधिकं दोषमेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ३५ ॥
प्रासाद(दे) मण्डप(पे) तथावरु(र)णादिदेशे
साङ्गे च गोपुरपदे त्वपरेषु सर्वे[षु] ।
दोषाधिकं यदि भवेत्त्वथवा गुणाधिकम् 72
तन्मर्त्यदेवनृपतिष्वपि तत्फलं स्यात् ॥ ३६ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे अङ्गदूषणविधानं नाम ऊनसप्ततितमोऽध्यायः ॥

नयनोन्मीलनलक्षणम्

देवानामपि देवीनां भक्तानां नेत्रमोक्षणम् ।
लिङ्गानां लक्षणोद्धारं(नामुद्धारलक्षणं) बस्त्वादीनां यथाक्रमम् ॥ १ ॥
स्थपतिः प्रकृतिः प्रोक्तः स्थापको जीवमिष्यते ।
तस्मात्क्रियारम्भतः सह कुर्यात्तु संसदा ॥ २ ॥
एवं विधाय चान्येन बस्त्वादय(दीनि) कृतान्यपि ।
वस्तोर्वस्तोस्तु हानिः कर्तुर्नाशं भवेद् ध्रुवम् ॥ ३ ॥
किं सृजेन्नयनोन्मेषमन्धकारानुपत्तये ।
उदिते तु सहस्रांशौ यथा गच्छति समन्ततः ॥ ४ ॥
तथैवमक्ष्णमानादि लोचनस्य जनस्य च ।
अन्तर्बहिंश्च रागश्च अ(स्तु चा)र्थनाशं न संशयः ॥ ५ ॥
अकृत्वा नयनोन्मोक्षं चक्षू(क्षु) रोगो भवेद् ध्रुवम् ।
तस्मात्तु नयनोन्मोक्षलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६ ॥
हर्म्ये वा मण्डपे वापि स्थपतिस्थापकावुभौ ।
स्थापनात्पूर्वके कुर्यादुक्तवद्बहुरापर्णम् ॥ ७ ॥
पश्चात्तु सुमुहूर्ते च कुर्यान्नयनमोक्षणम् ।
प्रासादाभिमुखे चैव चोत्तरे वाथ दक्षिणे ॥ ८ ॥
नयनोन्मीलनं(न)यागमण्डपं कल्पयेत्सुधीः ।
नवहस्तं सप्तहस्तं पञ्चहस्तमथापि वा ॥ ९ ॥
चतुरश्रसमाकारं षोडशस्तम्भमेव च ।
द्वादशस्तम्भमेवं वा कूटं वाथ प्रपाङ्गकम् ॥ १० ॥
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चतुस्तोरणसंयुतम् ।
तन्मण्डपस्य मध्ये तु वेदिं कुर्यात्तु चोक्तवत् ॥ ११ ॥

[अध्यायः ७०] नयनोन्मीलनलक्षणम् ४१५
तदग्रे चाग्निकुण्डं स्याद् गोमयालेपनं भवेत् ।
विधानध्वजसंयुक्तं नानावस्त्रेण संयुतम् ॥ १२ ॥
पादानां समलङ्कृत्य कदली [वत्] फलैर्युतम् (तं च) ।
परितश्चोर्ध्वदेशे तु रम्भामाल्यैरलङ्कृतम् ॥ १३ ॥
पुष्पमाल्यैरलङ्कृत्य रत्नैः सर्वैरलङ्कृतम् ।
पश्चात्तु शिल्पिभिः (नः) प्राज्ञाः कुर्यात् (र्युर्) नयनमोक्षणम् ॥ १४ ॥
वेदिकापश्चिमे वाथ दक्षिणे वाथ नैर्ऋते ।
कल्पयेत्स्थण्डिलं वाथ दारु(नव)पीठमथापि वा ॥ १५ ॥
तदूर्ध्वं स्थापयेद् बिम्बं सकूर्चाद्यैरलङ्कृतम् ।
तत्पूर्वे शुद्धमाल्येन स्थण्डिलं मण्डलं न्यसेत् ॥ १६ ॥
तदूर्ध्वं स्थापयेद्धेमपात्रे नैर्मल्य(त्त्वं) पूरितम् ।
क्षौमेणाच्छादनं कुर्यादन्तः कूर्चैरलङ्कृतम् ॥ १७ ॥
वेदिकोपरि शाल्येन कुर्यान्मण्डलं बुधः ।
पञ्चविंशत्पदं वाथ कल्पयेत्पीठमेव वा ॥ १८ ॥
दर्भैरास्तीर्य पश्चात्तु शुद्धतण्डुलरेखया ।
नानापुष्पैश्च लाजैश्च प्रोक्षयेच्छोभनार्थकम् ॥ १९ ॥
नवकुम्भे(म्भैर्) नवैर्वापि पञ्चविंशति [भि]रेव वा ।
विधिवत्क्षालयेत्सर्वसूत्रैरावेष्टनं भवेत् ॥ २० ॥
शुद्धतोयेन संपूर्य वेदिकोपरि विन्यसेत् ।
मध्ये प्रधानकुम्भः स्यादन्ये क्रमात्समन्ततः ॥ २१ ॥
सर्ववस्त्रैश्च संवेष्ट्य सकूर्चाद्यग्रपल्लवान् (वैः) ।
सविधानफलं (लैश्च) चैव पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम् ॥ २२ ॥
उपवेद्युपरि स्थाप्य चोक्तवष्टाष्टमङ्गलम् ।
पश्चात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञैः पादप्रक्षालनं कुरु(क्रियेत्) ॥ २३ ॥
विध्युक्ताचमनं कुर्यात्सकलीकरणं क्रमात् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेत्प्रतिमादिकम् ॥ २४ ॥
ब्राह्मादीनां च देवानां तत्तत्स्वनाममन्त्रकैः ।
प्रणवादि नमोऽन्तेन क्रमादाराधयेत्पुनः ॥ २५ ॥

४१६ मानसारै [अध्यायः
धूपदीपं ददे(द्या)त्प्राज्ञो मध्यकुम्भस्य मध्यमे ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च भुवनादिपतिं जपेत् ॥ २६ ॥ 52
घृतगुल(ड)शस्त्यदधि क्षीरान्नं वा निवेदयेत् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त्ताम्बूलादि निवेदयेत् ॥ २७ ॥
दर्शयेद्धेनुमुद्रादीन् गीतादीन्(दि)नृत्तघोषगैः ।
तदग्रे स्थपतिः प्राज्ञो होमं कुर्यात्ततः क्रमात् ॥ २८ ॥ 56
समिदाज्यचरुं(रुं) लाजप्रत्येकमष्टोत्तरशताहुतिः ।
शुद्धतोयेन सङ्ख्याया(ङ्ख्यया) पञ्चविंशतिरेव वा ॥ २९ ॥
हृल्लेखं बीजमुच्चार्य स्वाहान्तं प्रणवान्तकम् ।
बिम्बं गायत्रि(त्री)मन्त्रेण पूर्णाहूतिं च कारयेत् ॥ ३० ॥ 60
अग्निकार्यावसाने तु विधिवद् बिम्बमाश्रयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु ब्राह्मणैः सह घोषयैः ॥ ३१ ॥
रत्नशुद्धिं ततः कुर्याद् गन्धपुष्पैरिवार्चयेत् ।
स्थपतिः प्रोक्षयेद् बिम्बं सर्वमङ्गलघोषयैः ॥ ३२ ॥ 64
धूपदीपं दधे(द्या)त् पश्चाद् बिम्बं (म्वाय) गायत्रीमन्त्रतः ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ३३ ॥
नववस्त्रेण गोप्य(प्याङ्गं) बिम्बस्य नेत्रमालिखेत् ।
सर्वान्दिक्छिशाखारेण(हस्तेन) स्पर्शयेच्चैकचित्तवत् ॥ ३४ ॥ 68
अचिर्रेखां(खा) समालिख्य सव्येऽक्षि कृष्णमण्डलम् ।
ज्योतिर्मण्डलं ध्यात्वा सौरमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ ३५ ॥
पश्चात्तु वामनेत्रे तु शशिमन्त्रं समुच्चरेत् ।
ललाटे लोचनं ले(नमालि)ख्य अ(ख्या)ग्निवीजं समुच्चरेत् ॥ ३६ ॥ 72
पश्चात्तु स्वर्णलिप्ये(लेपे)न पयसाज्येन लेपयेत् ।
ततः प्रच्छादनं कुर्याद् वत्सा(स्त्रा)ङ्गकनकौः सह ॥ ३७ ॥
पायसं धनधान्यादिराशिं दर्शयेत्पुनः ।
स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः ॥ ३८ ॥ 76
श्वेतानुलेपनं लिप्य नववस्त्रोत्तरीयवान् ।
स्वर्णयज्ञोपवीतश्च शि(सि)तपुष्पशिखा(वः) शुचिः ॥ ३६ ॥

७०] नयनोन्मीलनलक्षणम् ४१७
स्वमूर्त्तिसव्यं चास्ये [ए]व मूलकुम्भं तथोत्तरे ।
अन्य[न्त्]कुम्भानि सर्वाणि धारयेत् परिचारकैः ॥ ४० ॥ ८०
छत्रचामरसंयुक्तं सर्वमङ्गलघोषयैः ।
हर्म्यप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वाध्यायघोषयैः सह ॥ ४१ ॥
तद्विम्बं च समाश्रित्य सजलेनाभिषेचयेत् ।
अन्येन सर्वकुम्भानां जलेनोपाङ्गादि पूजयेत् ॥ ४२ ॥ ८४
एवं कुम्भान्परिषिच्य तत्तत्सूत्रं समुच्च(त्स)रेत् ।
नानावस्त्रेण संयुक्तं नानापुष्पैरलंङ्कृतम् ॥ ४३ ॥
गन्धानुलेपना(नमा)लिप्य सर्वाभरणाभूषितम् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त् पश्चान्नृत्तगीतादिघोषयैः ॥ ४४ ॥ ८८
मूर्धादिप्राण्यपर्यन्तं मातृका[चा]चरं [च] न्यसेत् ।
पादादिं मूर्ध(ऊर्ध्व)पर्यन्तं पर्यायादि सा(चा)चरं न्यसेत् ॥ ४५ ॥
अष्टत्रिंशत्कलाः सर्वै(र्वाः) तत्तदङ्गानि विन्यसेत् ।
अङ्गपादैः करैर्वक्त्रं करणानि च विन्यसेत् ॥ ४६ ॥ ९२
पश्चात्तु मूलमन्त्रेण समध्यानपरायणम्(णः) ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च धूपदीपं दधे(द्या)त्पुनः ॥ ४७ ॥
पश्चात्तु ताम्बुलादीनि नैवेद्यानि निवेदयेत् ।
ब्राह्मणै(ण)श्चाक्षतैः प्रोक्ष्य कुर्यात्तु स्वस्तिघोषयैः ॥ ४८ ॥ ९६
नृत्तगीतादिमुद्रै(द्वाभि)श्च दर्शयेच्छिल्पिवित्तमः ।
नयनोन्मीलनं प्रोक्तं पश्चाद् ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ ४९ ॥
उच्चगोद्वारमेवोक्तमुक्तवद् रेखया लिखेत् ।
प्रतिमां(मा) लोहजं(जा) प्रोक्तं(क्ता) तथा रत्नं तु विन्यसेत् ॥ ५० ॥ १००
शिलालिङ्गं तु बिम्बानां यत्तत्कर्मावसानके ।
स्थापनात्पूर्वकं रत्नं(त्न)विन्यासं कारयेद् बुधः ॥ ५१ ॥
पीठं तस्य च मध्ये तु नवकोष्ठं प्रकल्पयेत् ।
पद्मरागं तु तन्मध्ये वज्रं चेन्द्रवद्(पदे) न्यसेत् ॥ ५२ ॥ १०४
प्रवालं चाग्निकोष्ठे तु महानीलं यमे तथा ।
वैदूर्य न्यसेन्नैर्ऋत्ये मरतकं पश्चिमे तथा ॥ ५३ ॥
52

४१८ मानसारं [अध्यायः ७०]
वायव्ये पुष्परागं च मौक्तिकं तु कुबेरके ।
इन्द्रनीलं तु ई(चे)शे तु विन्यसेद् विधिवित्तमः ॥ ५४ ॥ 108
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ स्थापयेद् बिम्बलिङ्गकम् ।
एवं तु रत्नविन्यासं शेषमङ्गं यथोक्तवत् ॥ ५५ ॥
हृदयकमलमध्ये दीपवत्तत्परं स्यात् ।
कमलजहरिहरादिदेवतानां च सर्वम् ॥ ५६ ॥ 112
विधिमिह सकलरूपं च चक्षुरुन्मीलनं च ।
कृतिमिति र(चा)खिलमुक्तं मानसारं पुराख्यैः ॥ ५७ ॥
पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैः
देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् । 116
तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारम्
शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेवत् ॥ ५८ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे नयनोन्मीलनलक्षणविधानं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥
मानसारं सम्पूर्णम् ॥

परिशिष्टम्
( क )

[वामस्तम्भः / Left Column]
श्रोण्यां मध्यलुपास्सर्वे लुपासंख्या यथेष्टका
करबीरबहुकामकोष्ठविधिं वक्ष्ये शृणुष्वैतत्प्रभंजना
स्वतंत्रं केवलं चेति द्विविधं परिकीर्तितम्
स्वतंत्रं चिरमित्युक्तं परिवारादिभिर्युतम्
परीवारविहीनं यत् केवलं तत्तु कथ्यते
द्वितीयावरणे चैव तृतीयावरणं तथा
चतुर्थावरणे चैव पंचमावरणे तथा
नदीतीरे तटाके वा पर्वताग्रे मनोरमे
उद्याने वा सभास्थाने गौरीलयं प्रकल्पयेत्
स्वतंत्रं प्ता(न)मेवोक्तं मंटपंस्खिशाको चरेत्
मंटपस्योत्तरे वापी केवलं कोष्ठमाचरेत्
केवलं स्नानमेवोक्तं स्वातंत्रं त्वश्मने शृणु
श्रीभोगं पद्मकोष्ठं च चित्रं श्रीभद्रसुन्दरम्
चित्रकान्तविमानं च गोमुखं लक्ष्मिकान्तकं
कौसलं श्रीनिवासं च विजयं पद्मरागकं
कोष्ठं सुन्दरधामं च सुभद्रं च सुमंगलं
पार्वतीकामकं चैव गौरीा(र्या)लयमर्थात्वराष्टधा
आलयप्रासादा मध्यां तु चतुर्दिकू सूत्रनिर्गमं
तत्सूत्रं शिवसूत्रं स्यात तत् कर्णो कर्णसूत्रकम्
भ्रष्टदिक् सूत्रपार्श्वे तु उमाकोष्ठं प्रकल्पयेत्
तत् सूत्रमर्हेविकोष्ट स्यान्मध्यसूत्रमण्यांतरं
शिवभागमिति ज्ञेयं तं मानं शृणु सुव्रतम्
त्रिचतुःपंचषट्सप्तभागं वै परिकल्पयेत्
लिंगविस्तारमानं यच्छिवभागमितिस्मृतं
अथवान्यप्रकारेण शिवभागं विधीयते
स्वस्तिके लिंगतारार्धं शैव(वो) धिक्यत्रिपादकम्

[दक्षिणस्तम्भः / Right Column]
गुणार्धवर्धमानं स्यात् त्रिगुणं समकंटकं
अन्येषां लिंगनायत्तु शिवभागं विशालकं
शिवभागावसाने तु कोष्ठमध्यमसूत्रकं
तद्भागांतगिमं सूत्रं कर्तृनाशकरं भवेत्
शिवभागाबाह्यसूत्रं यत् सर्वसंपत्समृद्धिदं
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शिवभागावसानके
सूत्रं संकल्ययेद्विद्वान् गौरीकोष्ठस्य मध्यगं
एवं सूत्रं विनिश्चित्य गौरीगेहं समाचरेत्
प्राक्सूत्राद्दक्षिणे सौम्ये श्रौसौभाग्यविमानकं
सुंदरं वाहणे देशे सूत्रपार्श्वे प्रतिष्ठितं
वायवे सूत्रपार्श्वे तु पुत्रक्रांतिविमानकं
कुवेरे सूत्रपार्श्वे तु विमनंगे मुद्यं स्मृतं
श्रोकांतमोशदिग्भागे कर्णसूत्रस्य पार्श्वके
शक्रपावकयोर्मध्ये कौसलं कोष्ठमाचरेत्
अनलांतकयोर्मध्ये श्रीनिवासविमानकं
याम्यनैऋतयोर्मध्ये विम(मा)नं विजयाभवं
नैऋतवारुणयोर्मध्ये विम(मा)नं पद्माकांतकं
वारुणानिलयोर्मध्ये कोष्टं सूत्रांतमाचरेत्
कुमारानिलयोर्मध्ये विमानं पद्माकांतकं
......................... 'सुभद्रकं विमानकं
कुबेरेशानयोर्मध्ये सुमंगलविमानकं
शक्रेशानयोर्मध्ये पार्वतीकांतमाचरेत्
श्रीभोगाद्यष्टकं कोष्टं दिग् विदिक्षु प्रकल्पयेत
कल्पयेदंतरालेषु कौसलाद्यष्टकं गृहं
अन्योन्यसं कराच्चेतु तद्धामराक्षसास्पदं
तस्मात्सर्वप्रत्यलेन वर्गवर्गखसंकरं
53

क्रमं कल्पद्विद्वान् तल्लक्षणपुरस्सरं
मूलालयसमं वापि त्रिपादं वाऽर्ध(र्धं)मेव व
गर्भाधं तत्समं वापि गोपुरोधामविशालकं
अथवा हस्तम(मा)नेन गोपुरोधाम प्रकल्पयेत्
त्रिबेदहस्तमारभ्य तववद्यंतरांतकं
विस्तारं च चतुर्मानं महासमं चैकभूमिके
पंचषड्ढस्तम(मा)रभ्यारुद्रेमनुकरांतकं
मुनिमंत्रित्रिकराभ्यकलापकतकारायातित्र्यंत्रि
शावसानकं
विस्तारमेवम(मा)ख्यातं भ्रायामं ततः शृणु
विस्ताराष्टांशमाधिक्यं ब्रह्मगर्भमिति स्मृतं
विस्तारमर्धनाधिक्यं रुद्रगर्भमिति स्मृतं
एवं मायामम(मा)ख्यातं उत्सेधम(म)थुनोच्यते
त(ता)रं सप्त तु भूतांशो रसभूतयुगं समं
ताराष्टाधिकं तुंगं शांतिकादिवताक्रमं
एवं(व) मुत्सेधमाधिक्यं ख्यातं शृणु मंडपमानकं
मूलकोष्ठसमं तारमायाममत(ता) वक्ष्यते
समंर्द्धं भघं वा त्रित्रिपादं वैमूश्रमंडपम(मा)चरेत्
सार्धदंडद्विदंडं वाभ्यंतरालय वेशनं
तत्संख्यहस्तम(नेन शंतरलविशालकं
भदि(धि)ष्ठानादिवगोडयां सावकाशावसानकं
भित्तिभेदयुतं वापि तोरणार्धैर्विचित्रितं
एवं मंडपम(मा)ख्यातं मायादीमतवक्ष्यते
अष्टापिरसपाखेन वर्धयेद्भागनाहुति
आयामे तद्वयास्यापि ननु सप्तरसेन च
शरादिभिः हास्यैः दशभिः योनिरान्मिया-
खाश्चितदनुकुष्ठु
अर्धेतेन च ऋक्षस्य न इष्टासरसेन च
तातेन हासयेद्वा रनंतसप्ररकतुर्दिशि
पंचे जनितवारं च चतुष्पंचतडष्टकैः
वर्धनष्टसंख्यश्च हासयेद्दशकस्यह
अयादिवचां धनादिवचां व्यायादिवचां धनक्ष्यं
ध्वजोक्षसिंहहस्तिश्च योनयः शुस(भ)दा स्मृताः
श्वमकाकखरोधूमयोऽनिरस्यशुभावहाः
कर्तुंश्च जन्मनक्षत्रं वा तु ऋक्षावसानक
गणयोत्तजन्मयुगलं केदाष्टऋतुनष्टभं
शुभावहंति नह्योत तु शेषं वस्तु शुभावहं
बुदे(धे) शुक्रेदु(न्दु)वारं च गुरुवारं शुभाप्रदं
तस्करो भुक्तिशक्तिश्च धन्योन्यरपतिक्लबः
निर्हतिरथनप्रेभ्य नवांशानि क्रमेन तु
प्रथमंतः स्थिरं षंडं वर्जयेत्तु प्रयत्नतः
शुभवारादिभियुक्तं युष्य(ग्म) ऋक्षादिसमं
रिक्ताख्यामरखं नशं अमृतं सौभाग्यवृश्चिदं
प्रप्यातं सतयोगं स्यान्मंदवरोत्तरादिभिः
भानुवारे विशाखादि शशिवारोजलादिभिः
भौमवारेश्वविष्टादि बुधावारे तु वैष्णवं
गुरोविरातुऋक्षादि सप्तसताशिकं भवेन्
एवं परीक्ष्या हुतं शुभमानं तु संगहेत्
मानविन्याससूत्रं च घरास्तारोपपीठकं
प्रकृत्तिहोमसूत्रं तु सूत्रकल्पं प्रकल्पयेत्
आयादिशुभसंयुक्तं मानं यष्मानसूत्रकं
षडंगुलं समारभ्य त्रित्रियंगुलवर्धनात्
नष्टमानं प्रकर्तव्यं विन्यासं सूत्रनिर्गमं
ना(न)वांगुलसमारभ्यांगुलांगुलवर्धनात्
पंचवं(विं)शांगुलं यावत् सोपपीठस्य सूत्रकं
तत् सूत्रं प्रकृते तोयं त्रिचतुःपंचमात्रकं
हेमसूत्रा(त्र)समोपेतं चतुःसूत्रमुदाहृतं
मानविन्याससूत्रं च अधिष्ठन तु सूत्रकं
प्रत्रि(कृ)ते होमसूत्रं च सूत्रं पंचकमेव हि
एवं सूत्रक्रमं प्रोक्तं नाळिग्रहविधिं शृणु
मानसारशि०
विस्तारमष्टधा भज्य रसांगंर्भतेष्टकं
रसांशोवेदभागं स्य(स्या)द्वेदांशैः कथविस्तृतं
पंचभागेस्त्रिभागं तु मुनिभागेद्वियस्तनि
नवंशे धातुभागस्यात्पतालोग्रहविशालकं
शेषांशं मक्तिविस्तारे परितः कल्पयेत्तुसा
एवं नाळोगेहं प्रोक्तं अन्धिमानत शृणु
गुणाभागं तु विस्तारं द्य(या)यामं गुणधा भवेत्

परिशिष्टम् [ ४२१ ]

स्तम्भ १ (Column 1)

त्रयात्र्यंशविस्तारं••••पंचबन्धापतं तु वा
पंचवंशाङ्घ्रिशालं स्यादायामं सप्तवंश्यकं
विस्तारंवेदषड्भागमायतं वा षडष्टकं
अथवा कोष्टविस्तारं कौशिकांशं विभाजिते
एकांशं कूटविस्तारमायामं तत्समं भवेत्
आयामे कर्णकूटं स्यात् संकोत्वकूटं युगांशकं
द्विभागं कोष्टदोर्घ्यं स्याछेषंमाहंतरं भवेत्
पंक्तिमानक्रमं प्रोक्तं अधिष्ठानविधिं शृणु
प्रतिबंधविवृध्धं च द्विविदं(धं) तदुदाहृतं
एकैकोमष्टधा प्रोक्तं तद्भेदं शृणु सुव्रत
प्रथमं पादबन्धास्य द्वितोयं चासकांतकं
शौखिबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं पुष्पपुष्कलं
श्रोकांतं पञ्चमं चैव षष्टं चांबुजसुंदरं
सप्तमं सुंदराब्जं च भद्रबंधमथाष्टकं
पत्तबंधाष्टकं चैव प्रतिबंधं ततः शृणु
प्रथमं प्रतिबंधं च श्रीबंधं च द्वितीयकं
व्यालबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं कुंभकांतकं
पंचमं सर्वतोभद्रं षष्टकं मकरासनं
सप्तमं शंभुबंधं स्यादष्टमं चंद्रवधनं
प्रतिबंधाष्टकं त्वेवमलंकारमथवक्ष्यते
अधिष्ठानस्य चोत्सेधं भानुं द्विगुणितांशके
पादबंधमितिप्रोक्तं द्वादशांशे धरातले
उपानेोदयं द्विम(मा) गं स्याज्जगत्युच्चं गुणांशकं
द्वयंशार्थंघटोत्सेधंकंबमर्धंशमेव व
त्रिपट्ट्स्योममर्धांशप्रत्युत्सेधं गुणांशकं
अर्धींश बाजनोत्सेधं प्रतिबंधमिति स्मृतं
उपानं त्वेक भागेनै तत्त्रयं पंकजोदयं
कंपमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं
मंबुजं चैकभागे स्यादगल्मेकेन कंपयेत्
तदूर्ध्वे पद्ममेकांशं युगांशं कुमुदोदयं
पद्ममेकेन कर्तव्यं कंपमेकेन कारयेत्
गुहांशं गलमानं तु व्योमांशं कंबरुच्यते
पद्ममेकेन कर्तव्यम् द्विभागं वाजनोदयं
ऊर्ध्वपद्म शिवांशा स्याद्वेश्मानं शिवांक्षकं

स्तम्भ २ (Column 2)

अष्टाविंशतिभागं स्यादंबुजं केसरं स्मृतं
तदेवावृत्तकंभांमशांभवं प्रतियंधके
द्विभागं पादुकोत्सेधं पद्ममानं गुणांशकं
कंपमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं
शरांशरेव घटमानं स्यात्कंपमेकेन कारयेत्
रसांशकं घटोत्सेधं एकांशं वाजनं भवेत्
पद्ममेकेन कर्त्तव्यं द्विभागं पट्टिका भवेत्
पद्ममेकेन कर्तव्यं कंबमेकेन कारयेत्
श्रोणिबंधमिति प्रोक्तं त्रिशालू भागोदये कृतं
धरातलोच्चं विभजेत्सप्तादशविभा गय
उपानं शिवमागं स्यादङ्गमर्था (धां) शमेव व
कंचमर्धेन कर्तव्यं जगत्युच्चं युगांशकं
वेदांशं कुमुदोच्चं तु अर्थी (र्धी) शंकं व मानकं
त्रिपट्टमेकमागं स्यात्प्रत्युत्सेधं युगांशकं
बाजनं त्यर्थभागं स्याक्कीबंधं तदुदाहृतं
धरातलोच्चं विभजेत् त्रयस्त्रिंशतिभागय
द्विभागं पादकोत्सेधं युगांशं पद्ममानकं
एकांशं कंबमित्युक्तं विप्रमानषडांशकं
अर्धांशं पद्ममानं तु गलमानं तथा भवेत्
शिवांर्श पद्ममानं घटमानं युगांशकं
द्वितीयांशेन च गलं कंपं कंठमाने रसांशकं
उत्तरोत्वेकभागेन पद्ममेकेन कल्पयेत्
द्विभागं वाजनोत्सेधं पद्म•••••••• शिवांक्षक
कंबमेकेन कर्त्तव्यं पुष्पपुष्कलभोरितं
तदेववृत्तकलशं सर्वतोभद्रकं भवेत्
चतुर्विंशतिभागं स्यात्वरामानतलायामानकं
पादुकं त्वेकभागेन जगत्युच्चरसांशकं
तत्समं घटमानं च कंपमानं शिवांक्षकं
वेदांशं गलमानं तु शिवांक्षं कंपमानकं
एकांशं पद्ममानं तु कपोतोच्चं गुहांशकं
कंपमेकेन कर्त्तव्यं पद्ममेकां शमानकं
कुमुदोच्चं युगांशेन पद्ममेकेन कारयेत्
पद्ममेकेन कर्त्तव्यं पद्म तत्सममुच्चयं
कपोतोच्चं द्वयं सार्थं आलिंग्यं त्यर्धभागख

त्रिषष्ट्यर्धभागेन प्रयु(प्यु)क्तमेकभागय
अर्धंशावाजनाव्नेत्स्यत्कंत्यकांतमुदाहृतं
उपानोच्‍चं द्विभागेन कंबमेकेन कारयेत्
षडांशकमलोच्‍चं तु व्योमांशं गलमानकं
शिवांशां पद्मतुंगं तु भूतांशं तु गलोदयं
दक्षमर्धांशमित्युक्तं कंबमेकेन कारयेत्
कंठतुंगं युगांशं तु योगांशं वेत्रमानतुंगकं
तत्सममंबुजोत्सेधं पट्टिकोच्चं गुणांशकं
पद्ममंशेन कर्त्तव्यं कंबमेकेन कारयेत्
षष्ट्याविंशतिभागेन सुंदरंाबुजमेरितं
तद्घटं वृत्तरूपं स्याद्दुरगासनमेवहि
धरातलोच्चसप्तांशे द्विभागं विप्रमानकं
गुणांशं गलमानं तु पट्टांशं पट्टिकोच्चयं
भद्रबंधमितिप्रोक्तं सप्तविंशतिभागय
उपानोच्‍चं द्विभागेन जगत्युच्‍चं रसांशकं
षडंगं कुमुदोच्चं तु कंबमंशेन कारयेत्
कंठतुंगयुगांशेकं पद्ममंशेन कारयेत्
पद्ममर्धे(द्येँ)न कर्तव्यं कपोतोच्चं द्वितीयकं
कंत्यमंशेन कर्त्तव्यं त्रिषष्ट्येकभागय
प्रदिष्टं तृतियंशेन अर्धांशं वाजनोदयं
सप्तविंशतिभागेन कुंभबंध प्रकीर्तितं
द्वियांशं पादुकोत्सेधमथात्वांांशं विप्रमानकं
कंठमेकेन कर्त्तव्यं ऊर्ध्वपद्म शिवांशकं
गुणांशकं घटमानं तु पद्ममानं शिवांशकं
कंबमेकेन कर्त्तव्यं गुणांशं गलमानकं
कंबमेकेन कर्त्तव्यं पद्मं तत्सममुच्यते
कपोतोष्टं गुणांशं स्यादालिंगंकैकभागय
पंचविंशतिभागेन कर्त्तव्यं वज्रबंधं प्रशस्यते
ततो वा वृत्तभागं स्याच्चक्रबंधमिति स्मृतं
अंशवार्धं त्रिपादं वा शोभा बाला समन्वितं
न्यूनं वा बघिकं वा पियोत्तु न दोष कं
पादबंधमधिष्टानं दिग्वि दिक्षु प्रकल्पयेत्
कल्पयेदष्टरात्री तु प्रतिबंधनमसूरकं
अन्योन्यासंकरं चेतु कर्ता मरखमभ्युयात्

[R1] तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संकरं न समाचरेत्
[R2] पंचप्रकार बाह्ये तु संकरं न च दोषभाक्
[R3] वृत्तकुंभसमायुक्तं प्रतिबंधममूरकं
[R4] वज्रगं कुमुदोपेतं विप्रबंधमिति स्मृतं
[R5] वर्गेण संकरं कुर्यादशुभं विपरीतकं
[R6] तदा कोष्टादिमानं तु संकरं शुभदं भवेत्
[R7] जगतेति प्रमाणं यत् कुंभं निम्नं प्रकल्पयेत्
[R8] चतुरभागैकभागं वा अर्धं वा कंपनिम्नकं
[R9] उत्सेधसमनोव्रां वा द्विगुणं वाजननिन्रकं
[R10] तत्त्रिपादसमावार्धे महावाजनन्योन्नकं
[R11] अधिष्ठानक्रमं प्रोक्तं शृणु नालस्य लक्षणं
[R12] एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्यंगुलविवर्धनात्
[R13] सप्तमानावसानं यत् तद्बाह्ये तु निर्गमं
[R14] तदायामं त्रिधा कृत्वा व्योमांशं मूलविस्तरम्
[R15] तच्चतुर्थांशहीनं यत् अग्रतारं प्रकल्पयेत्
[R16] अग्रतारसमं वाथ त्रिपादं चाग्र चोदयं
[R17] मूलात्तारोदयं मूलं सिंहवक्त्रेण घट्टितं
[R18] विस्तारस्य त्रिभागैकं मध्ये नीत्रं प्रकल्पयेत्
[R19] अग्र वर्ये समायुकंत...........अश्ववक्त्रसादृशे
[R20] पत्रपुष्पसमायुक्तं सर्वोलंकारसंयुक्तं
[R21] भित्तितारत्रिभागैकमथवाष्टांगुलाधिकं
[R22] संकल्य विधियुक्तेन स्थापयेत्कोष्ठमध्यमे
[R23] नाललक्षणमेवोक्तं स्तंभायानं विधि शृणु
[R24] प्रासादस्यांशमानेन स्तंभमानं प्रकल्पयेत्
[R25] कोष्टमानं चतुर्विशदेकांशं पादविस्तृतं
[R26] त्रिचतुःपंचमात्रं वा भित्तिपादस्य विस्तृतं
[R27] चतुरंगलमारभ्यांगुलांगुलबर्धनात्
[R28] न......पाद्यांगुलमयात् कलाभूष्यावसानकं
[R29] भित्तिमानस्य विस्तारं क्रमेण परिकल्पयेत्
[R30] तदग्रांशोनमग्रं तु युगाग्रं ब्रह्मकांतकं
[R31] अष्टाश्रं विष्णुकांतं स्यात् षडाश्रं स्कंदकांतक
[R32] आमूलतोग्रपर्यंतं मानाश्रं भानुकांतकं
[R33] प्रथादिमूलपर्यंतमिन्द्रकांतमिति स्मृतं
[R34] सर्व्वांगवृत्तरूपं यंत इंद्रकांतमुदीरितं

परिशिष्टम् [ ४२३ ]
(वामस्तम्भः / Left Column)
चरखाश्चैव......धास्तूत्कालाक्षं स्तंभशेखरं
चतुरश्रं रसाश्रं यत् स्तंभं कौबेरकांतकं
चतुर्थमिमाख्यातंस्तंस्तलिपं वाहणाश्रकं
अश्चस्योपरि वस्त्रथं तलिपं भीमकांतकं
अश्चोपरिष्चपं तु वज्रकांतमिति स्मृतं
अश्चोर्ध्वं वृत्तसूपं स्या यत् शिवकांतमुदीरितं
चतुरश्चोपरिष्ठात् चतुष्यष्टपंशथायुक
कौशिकस्तंभमाख्यातं अश्चोर्ध्वं वसुकोणकं
शिवकंदेति विख्यातं यक्षं यत्कर्णमानकं
स्तंभमूले प्रकर्त्तव्यं पादतारसमन्वितं
सर्वेषामेव पादानां पादधर्म प्रकुरुपयेत्
कर्णार्धं वा तदर्थं वा पादतारोदयं कुरु
तत्कर्णं तस्य विस्तारं सर्वालंकारसंयुतं
पादाधारमिदं प्रोक्तं स्तंभमानविभूषितं
पादोद्मेदं तु सप्तांशे एकांशे वेदिकोच्छ्रयं
वेदिकारहितं वापि सहितं प्रकल्पयेत् वा
पादोदयं तु भूतांशे द्विभागं चोदयेग्रके
चतुःसप्तांशभागांशे वेदांशं बोधिकोदयं
एकांशं कर्णमानं स्याद् व्यंशं.......पास्त्यमानकं
रसांशं ताटिकोषोयं................भवेत्
शेषांतमायतं पादं कंठपालोमुखं भवेत्
तत्कंठं घटविस्तारे तत्कंठं फलकायतं
बोधिकोत्तसमं व्यासं मायमं त्रिगुणं तु वा
तदांयांशं च वेदांशं वायाकार द्वयांशकं
मंचोच्छ्रं गुणदा भज्यं व्योमांशं प्रस्तरोदयं
कपोतं त्येकभागं स्यादेकांशं धातुभागिकं
गुखांशमुत्तरोत्सेध एकांशं वाजनोत्क्रयं
शेषमंबुजमानं स्यादधं भूतेन शोभितं
एवं प्रस्तरमाख्यातं वेदिकालक्षणं शृणु
गलोत्सेधं तु वेदांशे एकांशं वेदिकोदयं
उत्तरं त्वेकभागेन शेषभागं गलोदयं
अष्टांशे वेदिकोत्सेधं वेदांशं गलमानकं
कंपमेकांशमित्युक्तं द्विभागं पद्मत्तुंगकं
वाजनं त्वेकभागेन वेदिकां कल्पयेत् बुधः
(दक्षिणस्तम्भः / Right Column)
पादवाह्वासमं मध्यं प्रस्तरस्य विशालकं
रुद्रांशे नंदभागं वा वेदोविस्तारमानकं
एवं विस्तारमाख्यातं गलवेशं ततः शृणु
एक द्वित्रि च दंडेर्वा गलवेशं समाचरेत्
गलविस्तारमानं यत्तत्कोष्ठं शीर्षविस्तृतं
शीर्षोच्चे तु ....सप्तांशे पत्रमेकेन कल्पयेत्
उदरं वेदभागं स्यात्क्रमंशेन कल्पयेत्
कपोतानोन्नमेकांशं तत्समं लंबमानकं
गलांतरे तु वेदांशं भूतांशमूर्ध्वविस्तरं
गलतारसमं वृत्तवलिकस्य तु विस्तृतं
त्रिभागैकभागेन क्याथाब्जं परिकल्पयेत्
स्तूप्युच्चं सप्तधा भज्य वलग्रं त्वेकभागव
.............................कल्पयेत्तु विचक्षणः
कुंभमानं गुणांशं स्याद्वयांशं पालिकोदयं
कुडनलं त्वेकभागेन कल्पयेत्तु विचक्षणः
स्तूपिकान्त्सेवमाने यत्स्तूपो कुंभस्य नाहकं
उत्सेधमेवमाख्यातं .........नासिका लक्षणं
गलंतारे त्र्यंशं वा पंचंशो शमथापिच
चतुरभागैकभागं वा महानासं तु विस्तरं
तत्समं वा तदर्थं वा त्रिशिराव्याह्यनिर्गमं
ललाटे तु महानासो शर्मम्यानुकूलवत्
नासिकलक्षणमेवोक्तं द्वारमानविधिं शृणु
तलिवोत्तवं समायामं दशमंदाष्टधा भजेत्
एकांशं रहितं शेषं द्विरुत्सेधं विधीयते
तच्छ्रेयं ....रथा भज्य भुवं गेण च गुणार्थकं
पतंगोच्चं द्विभागार्थं कल्पयेत्तु विचक्षणः
तद्युत्सेधार्थविस्तारं पत्रपुष्पा दिशोभितं
द्विवारस्याल्लक्षणं प्रोक्तं शृणु शांत्यादिगण्यकं
शांतिकोत्सेधगण्यं तु तिथिभागविभाजिते
अश्विन्यां शमधिष्ठानं एतोच्चं पंचभागय
द्वंशमंच ....मानं स्याद्वयंशं गलमानकं
शिखरोच्चं गुणांशं तु स्तूप्युच्चं शशिभागय
शांतिकं त्विति विख्यातं वैष्टिकं तु कलाधिक
मध्यंशकमधिष्ठानं सर्वभूतांशमांघ्रिकं

[४२४]                  प्रातसारे

[स्तम्भ १ / Left Column]

मंचमानं द्विभागं स्यात्तत्समं गलमानकं
साधींशं च शिरोत्सेधं शिरमानं शिखामकं
पौष्टिकं सदनं ह्येव जयदं श्रृणु सुव्रत
सार्धांशां च मधिष्टानं पूर्ववत्परिकल्पयेत्
स्मृत्यंशमद्भुतोत्सेधं कलांशं वैधरातलं
पश्चात्त्यं सार्धद्विभागं मंचमानं द्वयंशकं
द्वयंर्श गूलमानं तु वेदांशं शिखरोदयं
सार्धांशेन शिखामानं श्रद्भुतं सदनं स्मृतं
त्रिपादाधिकमक्षांशं मधिष्टानेाद्यं भवेत्
षडांशं तलियोच्चं स्यात्पाठानान्त्यंशमंचकं
द्विपादशंगलोत्सेधं युगांशं शिखरोदयं
सपादार्शं शिखामानं पतैवँ सर्वकामदं
अवश्या''''प्रकारेण सामान्यं शांतिकादिकैः
षट्त्रिंशं द्विमजेदुच्चमधिष्टानं गुखांशकं
रुद्रांशं तलियोत्सेधं मंचमानं गुणांशकं
अनलांशमुपग्रीवमंक्षांशं मंचमातकं
सार्धान्यांशं गलोत्सेधं सताध्र्थ.... शीर्ष भवेत्
शिखामानं गुखांशं स्यात् क्रमेण''''वकोतितम्
गम्यमे वा समाख्यातं अलंकारं प्रवक्ष्यते
बंत्रिवंधमधिष्टानं वल्लभकान्त्यंत्रिसंयुतं
आयताश्रशिरोयुक्तं महानासि चतुष्टयं
कलाल्पनासिकोपेतं चतुष्कूटसमन्वितं
दृष्टाश्रं शीर्ष कंठं गलोत्सेधांतमुच्यतः
शिखापंच शिवाह्मानं शिखापंचकसंयुक्तं
.................." श्रो भोगमितिविद्यते
खावंधधरोवेदं स्कंदकांतांघ्रिसंयुतं
आयताश्रशिरोवेदं चतुर्णांसिसमन्वितं
महानासि विन(नि) ष्क्रांतं दंड व (वा) त्रिदंडकं
महानासिद्धयोर्मध्ये क्षुद्रनासिद्धयान्वितं
मद्रनास्योश्चपार्श्वे तु क्षुद्रनासिविभूषितं
पादप्रत्याल्प नासांघातोरखाद्यैरलंकृतं
एवं लक्षणसंयुक्तं श्रोपन्न भोगमुच्यते
वेंद्रिवंधमधिष्ठानं भोमकांतांब्रिसंयुतं
शिखरे ऋत्तुनासाध्यं प्रहपनाड्यांतरे

[स्तम्भ २ / Right Column]

[R1] प्रासादे मंडपे मध्ये तोरखाद्यैर्विचित्रितं
[R2] एवं लक्षणसंयुक्तं नाम्ना सुन्दरमुच्यते
[R3] पादबंधधरोपेतं वारखस्तंभसंयुतं
[R4] महानासिद्वयोपेतमष्टविंशाहपनासिकं
[R5] शिखापंचकसंयुक्तं पुत्रकांतविमानकं
[R6] कौबेरांधिसमायुक्तं पादबंधमसूरकं
[R7] कलाल्पं नासिक