मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

प्रतिमाविधानम्
षोडशप्रतिमादीनां विष्णुविभवसर्वतः ।
उष्णीषात्पादपर्यन्तं मानं संक्षिप्यतेऽधुना ॥ १ ॥
लिङ्गमानवशाद् विष्णुमूलबेरवशात्क्रमात् ।
उत्तमं मध्यमं सा(धा)र्धगर्भगेहविशालके ॥ २ ॥ 4
हर्म्यतारवशाद् द्वारं वंशा(रवशाद)धिष्ठानपादुके ।
हस्तमानवशाद् गृ(प्रा)हा तालमाना(नन)वताळके ॥ ३ ॥
यजमानवशान्मूलबेरलिङ्गाङ्गुलं तथा ।
मानाङ्गुलवशान्मानं मानद्वादशभेदकम् ॥ ४ ॥ 8
लिङ्गमानादिषण्मानं भोगमानं(मोक्षार्थ)सिद्धि(धर्म)दम् ।
हस्तादिवशान्मानं भोगमानं(चं) प्रशंसितम् ॥ ५ ॥
अङ्गुलं मुक्तिकामस्य कर्तुरिच्छावशान्नयेत् ।
तस्मात्तन्मूललिङ्गादिमानं मानधृतमुच्यते ॥ ६ ॥ 12
लिङ्गे स्वयंभुवे ज्ञात्वा मानुषे च द्विधा भवेत् ।
स्वयंभुलिङ्गे तु शिरोमानं च संग्रहम् ॥ ७ ॥
परिणाहे यथा स्थूलं(ल)देशे विस्तारं मानयेत् ।
मानुषं(ष)लिङ्गतुङ्गे तु तच्छिरोमानकं त्यजेत् ॥ ८ ॥ 16
विस्तारे परिणाहे तु यदिच्छं देहं गृह्यते ।
एवं लिङ्गद्वयोत्तुङ्गे पीठमानं त्यजेद् बुधैः(धः) ॥ ९ ॥
लिङ्गशुद्धोदयं वाथ तत्तन्नाहसमं भवेत् ।
केचिदुच्छ्रयमानं तु षोडशांश(शे) विभाजिते ॥ १० ॥ 20
तत्तदंशेन वृद्धिः स्याद्धीनं वा देशकान्त(ल)कम् ।
अथवा तत्तदंशेन लोकभूतवलांशकम् ॥ ११ ॥

[अध्यायः ६४] प्रतिभाविधानम् ३८९
नवमेकादशं चैव द्व्यधिक्यं वाथ हीनकम् ।
एवं लिङ्गवशात्प्रोक्तं विष्णुबेरवशो(शादु)च्यते ॥ १२ ॥ 24
मूलबेरसमं वापि नेत्रान्तं वा पुटान्तकम् ।
हन्वन्तं बाहुसीमान्तं स्तनान्तं हृदयान्तकम् ॥ १३ ॥
नाभ्यन्तं मेढ्रसीमान्तं नवमानं चोत्सवोदयम् ।
तदर्धं कौतुकोत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १४ ॥ 28
शुद्धगर्भगृहं कृत्वा नन्दनन्दोदयं भवेत् ।
तदेवं नवमानं स्यान्नवतिविधमानकम् ॥ १५ ॥
एवं गर्भगृहमानवशन्मानं प्रकल्पयेत् ।
प्रासादविधृ(स्तु)ते मानं गर्भगृहप्रमाणवत् ॥ १६ ॥ 32
शुद्धद्वारोदयं वाथ विस्तारे ००० [चाया]मे [ए]व वा ।
तत्पादाधिकहीनं वा तत्त(च्चो)योर्मध्यमानके ॥ १७ ॥
समं वा पादमाधिक्यं द्वारमानं दशो(नवो)दयम् ।
अधिष्ठानोदयं चैव पादतुङ्ग(ङ्गं) द्वयं ततः ॥ १८ ॥ 36
प्रत्येकं नवधा कृत्वा नवमानमुदीरितम् ।
हस्तादिनवहस्तान्तं हस्तमानवशोदयम् ॥ १९ ॥
तालादिनवताळान्तं नवताळादिमानकम् ।
मुष्ट्यादि नवमुष्ट्यन्तं मुष्टिमाननवोदयम् ॥ २० ॥ 40
कर्तृतुङ्गसमं वापि नेत्रान्तं च पुटान्तकम् ।
हन्वन्तं स्कन्धसीमान्तं स्तनान्तं हृदयान्तकम् ॥ २१ ॥
नाभिमेढ्रविधानं स्यात्कर्तृमानं नवोदयम् ।
एतेषां चाष्टमानं तज्जात्यंशैस्तु नियोजयेत् ॥ २२ ॥ 44
तन्मानं शिल्पिभिः प्राज्ञा(ज्ञैः) षट्शुभायादि कारयेत् ।
अशुभायादिकं चोक्तं त्रिंशद्भाग(गे) विभाजिते ॥ २३ ॥
तद्भागैकेन वृद्धिः स्याद् यश्रु(च्छु)भायादिसंभवम् ।
सकलं चोत्सवादीनां यश्रु(च्छु)भांशावसानकम् ॥ २४ ॥ 48
अंशकं मानमेवोक्तमङ्गुलैर्मानमुच्यते ।
यल्लिङ्गतुङ्गं संग्राह्यं चतुर्विंशच्छतान्तकम् ॥ २५ ॥

३६० मानमारे [अध्यायः
लिङ्गाङ्गुलमिति प्रोक्तं बेरं तालवशादपि ।
कृत्वा बेराङ्गुलं प्रोक्तं मानाङ्गुलमिहोच्यते ॥ २६ ॥ 52
यवताराष्टमात्रं स्याद् देवानामुङ्गुलं भवेत् ।
मध्यं मुनियवाङ्गुल्यं षट्पञ्चाङ्गुलायतम् ॥ २७ ॥
मानाङ्गुलमिति प्रोक्तं देहलव्धाङ्गुलं भवेत् ।
अङ्गुळद्वयमारभ्य जात्यंशम(शं) विनोदयम्(यं स्यात्) ॥ २८ ॥ 56
द्वित्र्यङ्गुलं समारभ्य मध्ये भूताङ्गुला(ङ्गमा) र्भेत्(त) ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विव्यङ्गुळविवर्धनात् ॥ २९ ॥
पञ्चविंशाङ्गुळान्तं स्याद् यश् शु(च्छु)भायादिसंभवम् ।
नागं नन्दं गुह्यं चाष्टनववेदगुणास्तथा ॥ ३० ॥ 60
भानुषट्क्त्यष्टहर्मा(र्चसु)निनन्दचयं क्रमात् ।
शेषमायामयोन्धं च (यं व्ययं योनिञ्च) नक्षत्रं वारमंशकम् ॥ ३१ ॥
द(दा)रिद्रं दारनाशं च श्रीकं(करं) विजयाद्भुतम् ।
भुक्ति मु(क्तिर्मु) क्ति च(क्तिञ्च) भोगं च श्र(गन्तु चा)र्थलाभद्वयावहम् ॥ ३२ ॥ 64
कीर्तिदं पुष्कलं चैव द्वादशायां[शं] च तत्फलम् ।
सिद्धिदं विजयं चैव श्रीकरं चार्थहानिकम् ॥ ३३ ॥
भोगं च शत्रुनाशं च चक्षुमा(रा)यार्थलाभकम् ।
मुदितं सौख्यकं चैव दशधा वेद्यतत् (व्ययस्य) फलम् ॥ ३४ ॥ 68
आयं सर्वहरं पुण्यं व्ययं सर्वहरं सुखम् ।
आयाधिक्यं व्ययं हीनं सर्वसंपत्क˙ सदा ॥ ३५ ॥
यत्फलं शुभयुक्तं चेदायहीनं त[द्] दूषणम् ।
पूज्यं व्ययं सममेवं तत्र दोषो न विद्यते ॥ ३६ ॥ 72
ध्वजः सिंहो वृषो हस्ति(स्ती) स तेषां शुभयोनयः ।
जन्मद्वयं चतुःषष्टिभिरष्टनन्दशुभाचतम् (र्भक्तकम्) ॥ ३७ ॥
नामजन्मादिनन्दं च गणनैस्तु विधीयते ।
कर्तृराश्यादिनाश्यं(रम्य) च सेना(मीन)द्वितीयान्तकम् ॥ ३८ ॥ 76
तृतीये मा(मी)नऋक्षाद्यैः पूर्ववद् गणनैस्तु वा ।
तस्मात्तृतीयपर्यन्तमुच्यैः सर्वगुणावहम् ॥ ३९ ॥

६४] प्रतिमाविधानम् ३६१
गुरुशुक्रबुध[श्]चन्द्रमुख्यवारं प्रशस्यते ।
तस्करोधन(नं) षण्डञ्च(ण्डं च) प्रेष्यान्यानि शुभांशकम् ॥ ४० ॥ 80
वर्ज्य षष्ठाष्टमं राशिमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् ।
गस्(जः) सर्वशुभं प्रोक्तं मानुषासुरं वर्जयेत् ॥ ४१ ॥
एकनेत्रं द्विनेत्रं वा संयुक्ता सं(त्कां) विसर्जयेत् ।
शुभयोगं शुभमेवं मृत्युयोगविनाशनम् ॥ ४२ ॥ 84
यत्र दोषो गुणाधिक्यं तत्र दोषो न विद्यते ।
तेषामधिकगुणं वानं(न्यं) सर्वदोषकरं भवेत् ॥ ४३ ॥
तस्मात्परिहरेद् विद्वान् जनमेवं प्रकल्पयेत् ।
तन्मात्राङ्गुळमानोक्तमात्मार्थं प्र˙˙ यम्(योजयेत्) ॥ ४४ ॥ 88
कुर्यादायादि सर्वेषां चोक्तवच्छिल्पिवित्तमः ।
अन्या(न्यो)न्यमन्यतो ग्राह्यं चोक्तवत्तत्र(त्त)वित्तमः ॥ ४५ ॥
ब्रह्माविष्णु[श्च] रुद्राणां बुध(द्ध)स्य ज(जि)नकस्य च ।
अन्यैश्च˙˙व(न्येषां च प्रतिमानामेवं) मानं तु संग्रहम् ॥ ४६ ॥ 92
एवं तु चोत्सवादीनां स्थावरं(र) जङ्गमादिनः(दीनाम्) ॥
इति मानहारे वास्तुशास्त्रे प्रतिमाविधानं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥

उत्तमदशतालविधानम्
उत्तमं(म)दशतालस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
मूर्धादिपादपर्यन्तं तुङ्गमानं प्रशस्यते ॥ १ ॥
चतुर्विंशच्छतं कृत्वा तथैवांशेन मानयेत् ।
उष्णीषात्केशपर्यन्तं चतुर्मात्रं प्रशस्यते ॥ २ ॥
केशान्ताद्धिहन्वन्तं सैकार्कांशं मुखायतम् ।
अर्धांशं गलमानं स्याद् वेदांशं गलतुङ्गकम् ॥ ३ ॥
गलान्ताद्धृदयान्तश्च ङ(स्तु चो)दरं नाभिसीमकम् ।
नाभेस्तु मेढ्रसीमन्तं सार्धत्रयोदशांशकम् ॥ ४ ॥
मेढ्रान्तमूरुदीर्घं(दैर्घ्यं) स्यात् सप्तविंशाङ्गुलं भवेत् ।
जानुतुङ्गं युगाङ्गुल्यं जङ्घा चोरुसमायतम् ॥ ५ ॥
पादजानुसमोत्तुङ्गं मुखायामं त्रिधा भवेत् ।
अक्षित्सूत्रावसानं च तस्याधो त(स्त)त्पदान्तकम् ॥ ६ ॥
हिक्कासूत्रादधो बाहुदीर्घ(दैर्घ्य)मृत्त्यङ्गुलं भवेत् ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यान्मणिवन्धावसानकम् ॥ ७ ॥
प्रकोष्ठमेकविंशांशं दीर्घं तस्य तलायतम् ।
मध्याङ्गुल्याग्रपर्यन्तं सार्धत्रयोदशांशकम् ॥ ८ ॥
तन्मध्यम(मा)ङ्गुलायामं सार्धं षडङ्गुलं भवेत् ।
शेषं चान्तस्तलायामं पाद(दं) सप्तदशांशकम् ॥ ९ ॥
अङ्गुष्ठात्पार्ष्णिपर्यन्तं तद्द्दीर्घाङ्गुष्ठ मायतम् ।
सपाद्द(सार्ध)वेदाङ्गुलं प्रोक्तं तदर्धं विस्तृतं भवेत् ॥ १० ॥
तदर्धं नखविस्तारं तत्पादोनायतं तथा ।
नखं वृत्तायतं चैव चांशं तन्मुखं मांसलम् ॥ ११ ॥

[अध्याय ६५] उत्तमदशतालविधानम् ३६३
नखं तत्पार्श्वयोश्चैव शेषं तु तत्समाङ्गु(मांस)लम् ।
यवहीनाधंवेदांशं तर्जनीदीर्घकं भवेत् ॥ १२ ॥ 24
पादहीनं चतुर्भागं मध्यमाङ्गुलमायतम् ।
सयवत्र्यंशकं चैवानामिकायाममिष्यते ॥ १३ ॥
अर्धींशकद्वयाङ्गुल्यं कनिष्ठाङ्गुलदीर्घकम् ।
यवाधिक्यांशकं सार्ध यवहीनांशकं तथा ॥ १४ ॥ 28
यवाधिकं त्रिपादं च त्रिपादं तद्यथाक्रमम् ।
प्रादेशिन्यादि कनिष्ठान्तं विस्तारं तत्प्रशस्यते ॥ १५ ॥
स्वस्वतारार्धविस्तारं नखं प्रागुक्तवद् भवेत् ।
गुल्फार्विं(च्छि) मध्यसूत्रं तु तल(ला)ग्रान्तं तलायतम् ॥ १६ ॥ 32
षड्यवाधिकमष्टांशं तत्सूत्रात्पार्ष्णिमूलकम् ।
वेदांशं चायतं तारं यवोपेताशरांशकम् ॥ १७ ॥
पश्चात्पार्ष्णिकपर्यन्तं बह्वयधींशकमायतम् ।
पाष्णिमूलं षडंशं स्याद् गुल्फाधो त(धस्त)नप्रदेशके ॥ १८ ॥ 36
तलमध्यमविस्तारं षडंशं यद्वयवाधिकम् ।
अग्रतारं षडंशं तु तद्घनं च त्रयाङ्गुलम् ॥ १९ ॥
पादमध्योच्छ्रयं सार्धवेदमात्रं प्रशस्यते ।
अङ्गुलीनां द्वि(त्रि)पर्व(वं) स्याच्छ्रेधं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ २० ॥ 40
सपादभूताङ्गुलं चैव गुल्फतारमिति स्मृतम् ।
सपादवेदाङ्गुलं चोर्ध्वं नालिकाविस्तृतं भवेत् ॥ २१ ॥
जङ्घामध्ये च विस्तारं सार्धषण्मात्रं मानयेत् ।
जङ्घामूलस्य विस्तारं वसुमात्रं प्रशस्यते ॥ २२ ॥ 44
नवाङ्गुलं प्रकर्तव्यं जानुदेशविशालकम् ।
ऊरुमध्यविशालं तु द्वादशाङ्गुलमीरितम् ॥ २३ ॥
सार्धत्रयोदशांशं स्यादाङ्गमूलविशालकम् ।
विंशांशं च कटितारमूर्ध्वं श्रोणि विशालकम् ॥ २४ ॥ 48
सार्धमष्टादशाङ्गुल्यं मध्योदरविशालकम् ।
षोडशांशं भवेच्चोर्ध्वं हृदयावधितारकम् ॥ २५ ॥
49

३६४ मानमारे [अध्यायः
सार्धद्विनवमात्रं स्याद् वक्षस्थलविशालकम् ।
एकविंशाङ्गुलं चोर्ध्वं कक्षयोरन्तरस्थलम् ॥ २६ ॥ 52
द्वाविंशांशकं चोर्ध्वं चत्वारि(तुर्विं)शार्धमात्रकम् ।
बाहुपर्यन्तविस्तारं बाहुमूलविशालकम् ॥ २७ ॥
नवांशं ग्रीवविस्तारं तत्समं तद् विधीयते ।
मुखविस्तारं भान्वंशं पुरस्तत्स्मातदेशके ॥ २८ ॥ 56
केशान्तोपरि माने(भागे) तु शिरो(रस्सु)तारं दशाङ्गुलम् ।
केशान्तान्नेत्रसूत्रान्तं द्विभागं तद् विभाजिते ॥ २९ ॥
तदेकांशं ललाटोच्चं शेषं दृष्टिप्रदेशकम् ।
दृष्टिभालद्वयोर्मध्ये सुभ्रूस्थानं प्रकल्पयेत् ॥ ३० ॥ 60
भ्रुवायामं शराङ्गुल्यं भ्रुवतारमर्धमात्रकम् ।
तदर्ध

६५] उत्तमदशतालविधानम् ३९५
श्रोत्रतारं द्विय(द्वया)र्धांशं शेषमूह्यं विचक्षणः ।
नेत्रान्तात्कर्णसीमान्तं ह्यन्तरं सप्तमात्रकम् ॥ ४० ॥ 80
द्वयर्धांशं नास्य(सि)विस्तारमग्रमेकाङ्गुलं भवेत् ।
पुटताराधंमात्रं स्यात्तद्द्बदीर्घ(दैर्घ्यं) षड्यवं भवेत् ॥ ४१ ॥
सुषिरं चार्धमात्रं स्यात्तारं पञ्चयवं भवेत् ।
पुष्करोत्सेधमंशं स्याद् विस्तारं तद्द्वयं भवेत् ॥ ४२ ॥ 84
एकांशं द्वयमाधिक्यं नासिमध्यं तु विस्तृतम् ।
तदर्धं मूलविस्तारं तुङ्गमेवं(कं) यथाक्रमम् ॥ ४३ ॥
गोजिमूलं तदग्रान्तं नासितुङ्गं द्वयाङ्गुलम् ।
पुष्करं स्यादधोगोजि दीर्घ(दैर्घ्यं) चतुर्यवं भवेत् ॥ ४४ ॥ 88
निम्नं तु यवं चैव विस्तारं त्रियवं तथा ।
तस्मात्तच्चोत्तरा पालि यवमेवं(कं) विधीयते ॥ ४५ ॥
तस्याधश्चोत्तरोष्ठं च तारं षड्यवं भवेत् ।
आवृत्वा(असृक् त्व)र्धयवं चैव तद्यायाधा(द्वाव)श्युक [स्यादेव] ॥ ४६ ॥ 92
अधरोष्ठं शिवांशं स्याद् विस्तारं चोन्नतसमम् ।
अस्यायामं चतुर्मात्रमसृक्का(ग)न्तं तु कारयेत् ॥ ४७ ॥
त्रियं(त्र्यां)शार्धा(र्धम)धरायामं चार्ध चन्द्रवदाकृति ।
त्रिवक्त्रं(? यवं) चोत्तरा पाली चान्तरैश्चैव संयुतम् ॥ ४८ ॥ 96
द्वयं तत्तद्विस्तारं तत्समं चायतविस्तृतम् ।
अधरोर्ध्वं तु दन्तं च तद् द्वात्रिंशत्तु दन्तकम् ॥ ४९ ॥
अधरस्याधोदेशे चिवुकस्याः(कं च) शिवांशकम् ।
शेषं यद्यान्तरमुत्सेधं हन्वन्तं तत्प्रदेशके ॥ ५० ॥ 100
हन्वन्तं विस्तृतं ज्ञात्वा सार्धबह्वयङ्गुलं भवेत् ।
हन्वन्तं कर्णबन्धान्तं द्वया(योर)न्तरं दशाङ्गुलम् ॥ ५१ ॥
हन्वन्तरद्वयोर्मध्ये निम्नतुङ्गं शिवायतम् ।
हन्वन्ता(न्तमा)यतवृत्तं स्याद् विस्ताराधंसमं भवेत् ॥ ५२ ॥ 104
द्वियवाधिकमंशं च हन्वन्ताद् गोजि तद् भवेत् ।
हन्वन्तं मध्यमूले तु गलं तद् द्वयमात्रकम् ॥ ५३

३८६ मानमारे [अध्यायः
एवं तु गलमाने स्यात्तदर्धं निर्गमं बुधैः ।
नयने तन्त्रिपादं च ललाटे नेत्रमानकम् ॥ ५४ ॥ 108
अथवा तन्त्रिपादं च चार्धं वाथ त्रिधा भवेत् ।
संहारं च स्थितिः सृष्टिर्दृष्टिरेवं शिवस्य च ॥ ५५ ॥
नवत्यष्टरोमदृष्टिनन्दं ध्यात्वा शिल्पिवित्तमः ।
ग्रीवांशं यथा कृत्वा तस्य मानं न योजयेत् ॥ ५६ ॥ 112
यथा युक्त्या तथा वक्त्रे कुर्यात्तु तत्प्रदेशके ।
द्वियवाधिकमष्टांशं बाहुमध्यमविस्तृतम् ॥ ५७ ॥
कूर्परं तद् विशालं स्यात्सप्तमात्रं प्रशस्यते ।
प्रकोष्ठमध्यविस्तारं यवोपेतांशरांशकम् ॥ ५८ ॥ * 116
मणिवन्धविशालं तु सार्धवयङ्गुलं भवेत् ।
तत्तले मूलविस्तारं सप्तमात्रं तु कारयेत् ॥ ५९ ॥
तन्मध्यमविशाले तु सार्धषण्मात्रकं भवेत् ।
तलाग्रप्रतारमर्धमाधिक्यं पश्चाङ्गुलं विधीयते ॥ ६० ॥ 120
बहिः सार्धषडङ्गुल्यं मणिवन्धा[त्] तलायतम् ।
तस्मात्तु चाङ्गुलानां च दीर्घं(दैर्घ्यं) युक्त्या तद्वहिर्भवेत् ॥ ६१ ॥
पुरोक्तानां तत्तद्‌दीर्घं(दैर्घ्यं) मङ्गुलीनां तत्तदायतम् ।
सपादोपेतवेदांशं चानामिकाङ्गुलदीर्घकम् ॥ ६२ ॥ 124
प्रादेशिन्यायामं भूतांशं स(च) वेदाङ्गुष्ठकनिष्ठकम् ।
अङ्गुष्ठमूलविस्ता˙ सपादामुलमेव च ॥ ६३ ॥
तर्जन्यनामियमूले तु विस्तारं तच्छिखांशकम् ।
मध्यमाङ्गुलिमूले तु विशालं स्यात्त्रियं(यवां)शकम् ॥ ६४ ॥ 128
षड्य˙ तत्कनिष्ठे तु विशालं तस्य मूलके ।
तत्तद्द्विरष्टभागे तु तदेकांशविहीनकम् ॥ ६५ ॥
शेषाङ्गुल्‍यमविस्तारं विभजेत्त्रियं(त्र्यवां)शकम् ।
द्विभागं नखविस्तारं शेषं तु तद् द्विपार्श्वयोः ॥ ६६ ॥ 132
अङ्गुष्ठं(ष्ठे) नखविस्तारे चतुर्भागैकमधिकम् ।
नखायाममिति चार्धं द्वियवं तत्प्रशस्यते ॥ ६७ ॥

न्तरंor[च] ऽन्तरं? Wait, looking at line 28 between [च]andन्तरं: It's [च]then space, thenह्यन्तरं? Wait, let's look at the character: It has a loop on the left and a vertical stem: wait, is it ह्य? Wait, compare it with ह्यंशंin line 6: In line 6:ह्यंशं: ह्यhas the hook ofहand subscriptय. In line 28: It looks like ह्य! Yes, ह्यन्तरं! Wait, could it be ह्यन्तरं? Yes, ह्यन्तरं= hi + antaram ->ह्यन्तरं. Wait, what about बाह्वार्थांशमुन्नवम्vsबाह्वर्धांशमुन्नतम्in line 29? Let's look atमुन्नतम्: The second-to-last letter is त. Look at तinमात्रकम्orकारयेत्orयुक्त्या: it's identical! So it is मुन्नतम्! Wait, look at बाह्वार्थांशमुन्नतम्: Is it बा ह्वा र्थां श मु न्न त

३६८ भानसारे [अध्यायः ६५ ]
बृहती सप्तांशकं कचान्तरसमायतम् ।
बृहती स्तनसीमान्तं सार्धद्विरष्टमात्रकम् ॥ ८२ ॥ 164
त्रयोदशांशकं चैव कटिसूत्रं तु विस्तृतम् ।
ऊरुमूलं तु निर्गमं च तत्समं तु युगाङ्गुलम् ॥ ८३ ॥
विस्तारं नवांशं स्यात्तत्तत्पिण्डौ सुवृत्तकौ ।
स्तनपीठं द्विमात्रं स्याद् विस्तारं तत्सुवृत्तकम् ॥ ८४ ॥ 168
स्तनपञ्चद्वयस्यान्तं तत्समं चोदयं तथा ।
हिक्का च(काया) हृदयं चै(यस्यै)व निम्नकं च यवं स्मृतम् ॥ ८५ ॥
हिक्कात्(या) स्तनान्तं स्यात् हि(द्वि)काया कचान्तरं तथा ।
सार्धत्रयोदशांशं स्याद् द्वियवं नाभिनिम्नकम् ॥ ॥ ८६ ॥ 172
नाभिप्रदक्षिणावृत्तं मूलवत्कारयेद् बुधैः ।
नाभ्यधः कटिसीमान्तं कुक्षिदीर्घ(दैर्घ्यं) षडङ्गुलम् ॥ ८७ ॥
नाभ्या[द् ] वक्षसीमान्तं वेदमात्रं प्रशस्यते ।
कटितुङ्गा(ङ्गम)र्धसप्तांशं तस्यान्तं मेढ्रमूलकम् ॥ ८८ ॥ 176
मेढ्रपीठस्य विस्तारं चतुर्मात्रं प्रशस्यते ।
तस्मात्तु लिङ्गदीर्घ(दैर्घ्यं) स्याद् द्वादशांशं विधीयते ॥ ८६ ॥
मुष्कायामं द्वयार्थांशं तद्विस्ता ं तथांशकम् ।
लिङ्गावारं शिवांशं स्यात् शे(च्छे)र्धं युक्त्यो न्यसेत् ॥ ६० ॥ 180
तदेवाधिकहीनं वा शोभार्थं चैकमात्रकम् ।
उक्तमानाङ्गकैः सर्वैः त(वैंस्त)त्र दोषो न विद्यते ॥ ६१ ॥
तदूर्ध्वेधिकहीनं चेत्सर्वदोषसमुद्भवम् ।
तस्मात् परिहरेच्छिल्पी प्रतिमानं तु सर्वदा ॥ ६२ ॥ 184
ब्रह्माविष्णु[श्व]रुद्राणां मानयेन्मानवित्तमः ।
अन्येषां चैव देवानां मानं कुर्याच्छुभावहम् ॥ ६३ ॥
एवं तु चोत्तमं पञ्चतालं प्रोक्तं मुनीश्वरैः ॥ ६४ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे प्रतिमानामूत्तमदशतालविधानं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥

मध्यमदशतालविधानम्
स्त्रीमानं(न)दशतालं च(लक्ष) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
पादादुष्णीषसीमान्तं सविंशतिशताङ्गुलम् ॥ १ ॥
तदेकाष्टांशकं चैव यवमानमुदीरितम् ।
उष्णीषात्केशपर्यन्तं चतुर्मात्रं शिरोदयम् ॥ २ ॥ 4
तस्याधो नेत्रसूत्रान्तं पञ्चाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
पुटान्तं नासिदीर्घं(दैर्घ्यं) स्याद् वेदमात्रं प्रशस्यते ॥ ३ ॥
पुटान्ताद्धनुपर्यन्तं सार्धं वह्नयङ्गुलं भवेत् ।
अर्धार्थं गळसन्धिः स्याद् गळोत्तुङ्गं युगाङ्गुलम् ॥ ४ ॥ 8
हिक्कात्(काया) हृदयन्तं च सैकार्कमङ्गुलं भवेत् ।
तस्मान्नाभिसिमान्तं मेढ्रान्तं तत्समं भवेत् ॥ ५ ॥
मेढ्रात्तु चोरुतुङ्गं स्यात्षड्‌विंशमङ्गुलं भवेत् ।
जानुतुङ्गं चतुर्मात्रं जङ्घा चोरुसमं भवेत् ॥ ६ ॥ 12
पादोत्सेधं युगाङ्गुल्यं पाष्ण्याँऽङ्गुष्ठावसानकम् ।
तलं षोडशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते ॥ ७ ॥
हिक्का(का)सूत्रादधो बाहुदीर्घं(दैर्घ्यं) षड्‌विंशदङ्गुलम् ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्याद् विंशांशं प्रकोष्ठायतम् ॥ ८ ॥ 16
मध्याङ्गुल्याग्रपर्यन्तं तलं त्रयोदशांशकम् ।
आयामं तत्षडङ्गुल्यं मध्यमाङ्गुलिदीर्घकम् ॥ ६ ॥
शेषं तु तलदीर्घं स्याद् वेदमङ्गुष्ठमायतम् ।
सार्धपञ्चाङ्गुलायामं तर्जन्यनामिकायतम् ॥ १० ॥ 20
कनिष्ठाङ्गुष्ठायतं चैव चतुर्मात्रं प्रशस्यते ।
मुखस्तारमर्कमात्रं स्यात्कर्णपर्यन्तमेव वा ॥ ११ ॥

४०० मानमारे [अध्यायः
तस्याधो मुखविस्तारं कण्ठान्तं रुद्रमात्रकम् ।
सप्ताङ्गुलं गलतारं मध्यमूलं तदष्टकम् ॥ १२ ॥ 24
पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलं प्रोक्तं कक्षयोरन्तरं स्थलम् ।
तस्याधो(धः) स्तनदेशे तु तारं पञ्चदशाङ्गुलम् ॥ १३ ॥
प्रत्येकं स्तनविस्तारमर्धाधिकनवाङ्गुलम् ।
वेधार्धार्धाङ्गुलं तुङ्गमश्विमध्यङ्गुलं भवेत् ॥ १४ ॥ 28
विस्तारं द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं स्तनचूचुकमण्डलम् ।
स्तनान्तं हृदयान्तं स्यात्तारं त्रयोदशाङ्गुलम् ॥ १५ ॥
मध्योदरविशालं स्यादेकादशाङ्गुलं भवेत् ।
तस्याधो नाभिदेशे तु तारं त्रयोदशाङ्गुलम् ॥ १६ ॥ 32
नाभिदेशादधोदेशे तारं पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलम् ।
तस्याधो(धः) श्रोणिविस्तारं

? Wait, let's zoom in on L6: the first letter has a loop on the left, a loop on top, it looks like स! But wait, सल्लतारं? Look at L2: सार्धपञ्चांशं->सhas a little knot/loop on the top-left, going down, then a horizontal bar to the vertical stem. In L6: it has a loop on top left, goes down, horizontal bar to vertical stem! It is undeniablyस! Wait, सलतारं? Wait, is there a dot? No, स+ल+त+ा+र+ं=सलतारं! But wait, is it सप्ताङ्गुलं? No, there is an 'ल': सलतारं? Wait, what about करतारं? No. What is सलतारं? It might be a misprint in the text for तलतारं! In Devanagari typography of that era, 'त' and 'स' can be confused, or typeset as 'स'. Let's look at the image: it actually has सलतारं! Wait, let's look at the second letter: लorल्ल? Just ल. So सलतारं(misprint forतलतारं). Let's transcribe सलतारंsince the image showsसलतारं`.

प्रलम्बलक्षणम्
सर्वेषां देवदेवीनां ऋजु (शयन) स्थानके वा(का)सने ।
मानसूत्रविधिं सम्यगलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
बेरायामसमं वापि त्रिपादं चार्धमेव वा ।
आयामं त्रिविधं प्रोक्तं तत्तदूर्ध्वविशालकम् ॥ २ ॥ 4
देव(ह)स्तद्व्यङ्गुलं चैव चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलं घनम् ।
एवं प्रलम्बफलका प्र(ल)म्बां चतुरश्रकम् ॥ ३ ॥
तत्समं चासनं कुर्याद् घनं मानाङ्गुलेन च ।
चतुष्पादं त्रिपादं च द्विपादैकाङ्घ्रिमेव वा ॥ ४ ॥ 8
भासनस्योपरि स्थाप्य मध्य(ध्ये) बेरं विनिक्षिपेत् ।
सपादबेरायतं वाप्यध्यर्धेनाङ्घ्रितुङ्गकम् ॥ ५ ॥
पादतारं यथायुक्त्या कारयेत्तच्चकेन तु ।
फलका चा(मा)सने चैव मुनि(मान)सूत्रं प्रसारयेत् ॥ ६ ॥ 12
कुर्याद्युक्त्या च पादोर्ध्वे प्रलम्बफलकां न्यसेत् ।
सूत्राग्रे कन्दुकाकारं लौहे पाषाणकेऽथवा ॥ ७ ॥
तन्मध्ये सुधिरं कृत्वा बन्धयेच्छिल्पिवित्तमः ।
फलके योजयेत्सर्वं सूत्रमेवं प्रशस्यते ॥ ८ ॥ 16
पूर्वापरपार्श्वे तु कायमध्ये प्रलम्बयेत् ।
स्थानके चासने वापि पञ्चसूत्रमुदीरितम् ॥ ९ ॥
मुखान्तं द्विद्विमात्रं स्याल्लम्बं सप्तमिति स्मृतम् ।
तत्पृष्ठशिरःपार्श्वे तु वक्रान्तं रज्जुं लम्बयेत् ॥ १० ॥ 20
नवसूत्रमिति प्रोक्तमेकादशमि(चे)होच्यते ।
कक्षतारं द्वयो(यं) सूत्रं लम्बयेद् रुद्रसूत्रकम् ॥ ११ ॥

[अध्यायः ६७] प्रलम्बकलक्षणम् ४०३
अथवा पृष्ठमध्ये तु सूत्र(त्रं) म(ह)न्वन्त(न्तं) लम्बयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्मध्ये पञ्चसूत्रं प्रधानकम् ॥ १२॥ 24
अन्यथा पुरतो देशे सर्वं मध्यादि लम्बयेत् ।
पुटपार्श्वौ मुखान्तौ च कु[च]चौ [वा] बाहुपार्श्वकौ ॥ १३॥
लम्बयेत्सूत्रमित्युक्तमेतदेकादश[स्] तथा ।
परहस्तौ पुटपार्श्वं सूत्रं त्यक्त्वा चतुष्टयम् ॥ १४॥ 28
शेषं तु सर्वसूत्रं स्यादासने च प्रकल्पयेत् ।
स्थानके रुद्रसूत्रं स्याल्लम्बयेद्(त्तु) विचक्षणः ॥ १५॥
शिखामणिस(णौ) तु मौल्यग्रे मध्यमे मौलिमध्यमे ।
मौलिमूलं(ले) च पट्टं(ट्टे) च ललाटस्य तु मध्यमे ॥ १६॥ 32
भ्रुवयो(वो)र्मध्ये [च] नासिमध्ये हनुमध्यमे ।
हिक्काच(या) मध्यमे चैव तथा हृदयमध्यमे ॥ १७॥
तस्याधो नाभिमध्ये च मेढ्रमध्यं(ध्ये) तथैव च ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये जान्वयो(वो)र्मध्ये तथा ॥ १८॥ 36
नलका [च] द्वयोर्मध्ये [च] पाणिर्यो(ष्ण्यो)र्मध्यमे तथा ।
तलमध्यद्वयोर्मध्यमङ्गुष्ठयोर्मध्यमे तथा ॥ १९॥
एवं तु लम्बयेत्कुक्षिनासाग्रे स्पर्शयेद् बुधः ।
सूत्रात् शि(च्छि)खामणि(णिः) स्याद् ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ॥ २०॥ 40
सूत्रान्मौलिमूलान्तं रसमात्रान्तरं भवेत् ।
सूत्रं ललाटमध्यं तद् ह्यन्तरं द्व्यङ्गुलं भवेत् ॥ २१॥
हिक्कामध्यं तु सूत्रान्तं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
तत्सूत्राद्धृदयान्तं च ह्यन्तरं सार्धमात्रकम् ॥ २२॥ 44
तत्सूत्रान्नाभिसीमान्तं ह्यन्तरं तु शिवाङ्गुलम् ।
तत्सूत्रान्मेढ्रमूलान्तं ह्यन्तरं तु गुणाङ्गुलम् ॥ २३॥
स्थानके चासने वापि स्थानकेषु विशेषतः ।
पार्श्वसूत्रद्वयं काये ह्यन्तरं तदिहोच्यते ॥ २४॥ 48
तत्सूत्रादूरुमूलान्तं ह्यन्तरं तद् द्विमात्रकम् ।
सूत्रं च जानुमध्यं तत्सार्धवेदाङ्गुलान्तरम् ॥ २५॥

तत्सूत्राज्जङ्घयोर्मध्यं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
सूत्रान्तं नलकान्तं स्यात्सार्धसप्ताङ्गुलं भवेत् ॥ २६ ॥
समाङ्घ्रि स्थानकं कुर्यात्कायमृज्वायतं भवेत् ।
पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं चाष्टमात्रकम् ॥ २७ ॥
तल्लमध्यद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
तत्पार्ष्णि[श्च]द्वयोर्मध्ये [च] ह्यन्तरं वेदमात्रकम् ॥ २८ ॥
नलकान्तं(न्त)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु रसाङ्गुलम् ।
जङ्घामध्यं(ध्य)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु शराङ्गुलम् ॥ २६ ॥
जानुमध्यद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं वेदमात्रकम् ।
ऊरुमध्यं(ध्य)द्वयोर्मध्ये ह्यङ्गुलं चान्तरं भवेत् ॥ ३० ॥
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये शिवमात्रान्तरं भवेत् ।
हस्तौ च लम्बनं कुर्यात्तदन्तरमिहोच्यते ॥ ३१ ॥
श्रोण्या[त्] कूर्परं(र)पार्श्व(र्श्वं) च ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
प्रकोष्ठात्कट्यन्तरं ह्यन्तरं च त्र्यङ्गुलम् ॥ ३२ ॥
अथवा ह्यङ्गुलं वापि मणिबन्ध(न्धं) दशाङ्गुलम् ।
मध्याङ्गुलं च पार्श्वं च ह्यन्तरं दशमात्रकम् ॥ ३३ ॥
एवं तु देवदेवीनां स्थानके चासनेऽपि वा ।
ऊर्ध्वकायसमं कुर्यात्पद्मासनविशालकम् ॥ ३४ ॥
जान्व(न्टू)र्ध्वात्केशपर्यन्तं तत्समं त्रिभुजाविति ।
मानयेज्जानुबाह्वो तु बाहुवाह्यं तु तत्समम् ॥ ३५ ॥
बाहुजानुद्वयं चैव सव्यापसव्यं मानयेत् ।
मेढ्रान्तं गुल्फस्याञ्चान्तं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ॥ ३६ ॥
श्रोणिकूर्परपार्श्वे तु चान्तरं तु षडङ्गुलम् ।
प्रकोष्ठाग्रतलं चैव पश्चात्सौ [ड]परि विन्यस्येत् ॥ ३७ ॥
अर्धान्तस्यासनं चेत्तु ए(चैक)पादं प्रलम्बयेत् ।
तज्जानुपार्श्वके तस्य ह्य(द्वि)त्र्यङ्गलोनमेव च ॥ ३८ ॥
तत्सूत्रालम्बपादादौ [ह्य]न्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
सर्वेषां(र्वासां) देवदेवीनामेवं प्रोक्तं तदासनम् ॥ ३६ ॥

६७] प्रलम्बलक्षणम् ४०५
पूर्वं च मध्यसूत्रं तु पृष्ठसूत्रं प्रलम्बयेत् ।
तदेव मौल्यग्रमध्ये मौलिमूलस्य मध्यमे ॥ ४० ॥ 80
तत्कृत्वाथ ककुन्मध्ये वंशमध्ये तु लम्बयेत् ।
जघनस्य द्वयोर्मध्ये ऊ(चो) रूर्द्वयोश्च मध्यमे ॥ ४१ ॥
पृष्ठजानुद्वयोर्मध्ये पाष्णियो(ष्ण्यो)र्मध्ये [च] लम्बयेत् ।
एवं तु वरसूत्रं स्यात्पार्श्वसूत्रमिहोच्यते ॥ ४२ ॥ 84
कर्णयोः सुषिरमध्ये पार्श्वकायस्य मध्यमे ।
गुल्फस्य मध्यमे चैव पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ४३ ॥
पिप्पलीबाह्यदेशे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
ऊरुजानु(न्वोर्) यथादेशे तर्जन्यङ्गुलमध्यमे ॥ ४४ ॥ 88
कच्छसूत्रात्कटिपार्श्वेऽपरे सा(चा)ङ्गुलाष्टकम् ।
शक्तीनां कटिदेशे तु लम्बयेत्तु कनिष्ठके ॥ ४५ ॥
बाह्यके मध्यमे वापि कटी च(टि)पुटपार्श्वके [च] ।
एवं तु कार्यसूत्रं स्याल्लम्बयेच्छिल्पिवित्तमः ॥ ४६ ॥ 92
परहस्तपार्श्वयोः सूत्रं मानयेज्जानुपार्श्वकम् ।
सर्वाङ्गं च ऋजुं कुर्यात्पूर्वापर(वरयोर) योजयेत् ॥ ४७ ॥
ऋज्वाङ्गकभावं सामान्यमिति विद्यते ।
सर्वेषां(र्वासां) देवदेवीनां भङ्गमानमिहोच्यते ॥ ४८ ॥ 96
आभङ्गं समभङ्गं च अ(तु वा)तिभङ्गं त्रिधा भवेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं स्यात्तुङ्गमानमिति क्रमात् ॥ ४९ ॥
उष्णीषमध्यमे चैव ललाटं चै(टस्यै)व मध्यमे ।
नासिकाग्रस्य मध्ये तु हिका(या) यथोक्तपार्श्वके ॥ ५० ॥ 100
यथोक्तचूचुकस्यान्तं नाभिपाश्वें यथोक्तवत् ।
यथोक्तश्वो(स्फो)रगुल्फस्य [च] पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ५१ ॥
एवमाभङ्गसूत्रं स्यात् समभङ्गमिहोच्यते ।
उष्णीषात्(वस्य) तु यथापार्श्व ललाटस्य तु पार्श्वके ॥ ५२ ॥ 104
यत्तत्पुटपार्श्वे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
नाभिश्चोरुस्तथा जङ्घा यथोक्तं गुल्फपार्श्वके ॥ ५३ ॥

४०६ मानमारे [अध्यायः
एवं तु लम्भयेत्सूत्रं समभङ्गमिति स्मृतम् ।
उष्णीषात्(वस्य) पूर्वपार्श्वे तु यथोक्तं नेत्रमध्यमे ॥ ५४ ॥ 108
स्तनपार्श्वे चोरुमध्ये जानुजङ्घा [च] मध्यतः ।
तद् गुल्फाक्षयो[र्द्व]योर्मध्ये ह्यन्तरं तु गुहाङ्गुलम् ॥ ५५ ॥
जानुद्वयोरन्तरं चाष्टमात्रं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वयर्धमात्रकम् ॥ ५६ ॥ 112
अङ्गुष्ठामं(ग्र)द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
स्वाभ्यान्तरं प्रोक्तं समभङ्गमिहोच्यते ॥ ५७ ॥
तत्पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं षोडशाङ्गुलम् ।
पाष्ण्र्यन्तरं चतुर्मात्रं दशाङ्गुलं जानुकान्तकम् ॥ ५८ ॥ 116
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं त्वङ्गुलं भवेत् ।
[L1

६७] प्रलम्बलक्षणम् ४०७
शक्तीनां कुक्षिदेशे तु प(चै)काङ्गुलान्तरं तु वा ।
शक्तीनां पुष्प(पूर्व)हस्तं तु स्तनान्तं कट(टि)कामकम् ॥ ६८ ॥ 136
तदङ्गुष्ठावस(सा)नान्तं च ह्यन्तरं चतुरङ्गुलम् ।
तच्छ्रोण्या[त्] कूर्परान्तं तु ह्यन्तरं षडङ्गुलम् ॥ ६९ ॥
अंसादालम्बनं हस्तं ह्यन्तरं पूर्ववद् भवेत् ।
तत्तद् विचित्रवर्णादिभूषणाद्यैरलङ्कृतम् ॥ ७० ॥ 140
सर्वेषां वास्तुवस्तूनि प्रतिमादि यथोक्तवत् ।
कारयेत्सर्वसम्पत्त्यै भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ७१ ॥
अज्ञानाद् वास्तुवस्त्त्वादि विपरीतं चेद् विपत्करम् ।
तस्मात्परिहरेद् विद्वान्न्यथा पूर्वोक्तं सर्वतः ॥ ७२ ॥ 144
एवं प्रोक्तं वास्तुवा(व)स्त्वादि हर्म्यैः
प्राकारायैर्मण्डपाद्यैश्च शाला[भिः] ।
भूपालाङ्गै भूपतीनां च लिङ्गैर्
देवादीनां कारयेत्संपदा(द)र्थम् ॥ ७३ ॥ 148
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे प्रतिमाधिकारे प्रलम्बलक्षणविधानं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥