कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

कृषिपराशरः ४५
कृत्वा तु वपनं क्षेत्रे कृषकान् घृतपायसैः ।
भोजयित्वा सुभोज्येन निर्विघ्ना जायते कृषिः ॥१८१॥
अथ मयिकादानम्—
बीजस्य वपनं कृत्वा मयिकां तत्र दापयेत् ।
5 तद्भावेन बीजानां समजन्म न जायते ॥१८२॥
अथ रोपणविधिः—
वपनं रोपणं चैव बीजं स्यादुभयात्मकम् ।
वपनं रोगनिर्मुक्तं रोपणं सगदं सदा ॥१८३॥
न वृक्षरूपं धान्यानां बीजाकर्षणमाचरेत् ।
10 न फलन्ति दृढाः सर्वे बीजाः केदारसंस्थिताः ॥१८४॥
1 A रोपणं for वपनं. B इति प्रणम्य वसुधां for कृत्वा...क्षेत्रे.
D संयताः क्षीरभोजनम् for कृषकान्...पायसैः.
Note: Bet. 2 and 3, B adds—वासतो नित्यवर्षी स्यान्नित्यवर्षीस्तु तोयदाः ।
शस्यसम्पत्तयः सर्वाः सफलाः सन्तु नीरुजः ॥
2 B गृही भूरि निर्विघ्नां कुरुते कृषिम् for सुभोज्येन...कृषिः. C यदा देवि for
सुभोज्येन. D तस्माद्वदमुखी च स्यात् for भोजयित्वा सुभोज्येन.
3 B, D मदिका for मयिका.
Note: Bet 4 and 5, C adds—रक्तबीजं वपेत् क्षेत्रे सूर्ये भौमेऽथ भूपतौ ।
चन्द्रे शुक्रे शुक्लधान्यं पीतं सौम्ये गुरावपि ॥ कृष्णधान्यस्य यद्बीजं वपेत्तच्च शनौ
नृपे । एतद् व्यस्तं न कर्तव्यं फलहानिफलादिह ॥
4 B, D मदिकां for मयिकां. C, D धान्यस्य for बीजस्य.
5 B विनामदिप्रदानेन for तद्भावने बीजानां. C शस्य for सम.
D omits the line.
6 Omitted by A. B inserts धान्य bet. अथ and रोपण.
C विधानम् for विधिः.
8 A दोष ( B, C गद ) for रोग. B विदुः ( D स्मृतम् ) for सदा.
9 B रूप for रूपं. C बीजारोपणं for बीजाकर्षणं. D नो for न, बीज
for बीजा.
10 B drops सर्वे, and inserts वृद्धाः bet. बीजाः and केदार. C च सत्कार-
होनाः केदारभूमयः for दृढाः...संस्थिताः. D reads the line thus—
फलेच्छुकता (?) लब्धं केदारे वीजंमंस्थितम्.

४६ कृषिपराशरः
हस्तान्तरं कर्कटे च सिंहे हस्तार्द्धमेव च ।
रोपणं सर्वशस्यानां कन्यायां चतुरङ्गुलम् ॥१८५॥
अथ धान्यकट्टनविधिः—
आषाढे श्रावणे मासि धान्यमाकट्टयेद्बुधः ।
अनाकट्टं तु यद्धान्यं यथा बीजं तथैव हि ॥१८६॥ 5
कर्कटे कट्टयेद्धान्यमवृष्टौ कृषितत्परः ।
भाद्रे चार्द्धफलप्राप्तिः फलाशा नैव चाश्विने ॥१८७॥
न निम्नभूमौ धान्यस्य कुर्यात् कट्टनरोपणे ।
न च सारप्रदानं तु तृणमात्रं तु शोधयेत् ॥१८८॥
1 A तस्यार्द्धं for हस्तार्द्धं. D हस्तात् त्रयं for हस्तान्तरं, च धनुभनयोः (?)
for हस्तार्द्धं...च.
2 B धान्यानां for शस्यानां. D च महत्फलं for चतुरङ्गुलम्.
3 B धान्यकट्टनम् ( C धान्यकचवालवपनम् ) for धान्य...विधिः. D reads the
line as—अथ धान्याकारः।
4 A प्रधानं कट्टनं स्मृतं for धान्य...बुधः. B चैव ( D वापि ) for मासि.
C कट्ट्वा वपेद्बुधः for आकट्टयेद्बुधः. D आवर्तयेद् for आकट्टयेत् ।
5 A, B अनाकृष्टं ( D अनाकारि ) for अनाकट्टं. A जाति for बीजं, च
( also D ) for हि.
6 B, C भाद्रे च for कर्कटे. C कट्टापयेत् for च कट्टयेत्. D omits the
line.
7 A फलशून्यमथाश्विने for फलाशा...चाश्विने. C कार्तिके for आश्विने,
D फलं प्रोक्तं for फलप्राप्तिः, कन्यके for चाश्विने. Before this line,
D reads—भाद्रे चावर्तितं धान्यं सम्पूर्णं फलवद्भवेत्। आश्विने कार्तिके
चैव तृणार्थं फलवर्जितम् ॥
8 B विह्व ( C अरिन्द ? ) for निम्न. B धान्यानां for धान्यस्य. D omits
the line.
9 C च for first तु, हि for last तु. D omits the line, and reads
instead वन्ध्यं फलं विजानीयाद्धान्यं चेत्तत्र रोपितं।

कृषिपराशरः ४७
अथ धान्यनिस्तृणीकरणम्—
निष्पन्नमपि यद्धान्यं न कृतं तृणवर्जितम्।
न सम्यक् फलमाप्नोति तृणक्षीणा कृषिर्भवेत् ॥१८९॥
कुलीरभाद्रयोर्मध्ये यद्धान्यं निस्तृणं भवेत् ।
तृणैरपि तु संपूर्णं तद्धान्यं द्विगुणं भवेत् ॥१९०॥
द्विवारं आश्विने मासि कृत्वा धान्यं तु निस्तृणम् ।
अथ पाकविहीनं हि धान्यं फलति माषवत् ॥१९१॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन निस्तृणां कारयेत् कृषिम् ।
निस्तृणा हि कृषाणानां कृषिः कामदुघा भवेत् ॥१९२॥
1 C drops धान्य. D वितृणो for निस्तृणो.
2 B अकृत्वा ( C कुर्यात् ) for न कृतं.
3 In place of this line, A, D read कुलीरभाद्रयोर्मध्ये तद्धान्यं निष्फलं
( C निस्तृणं ) भवेत्.
5 A omits the line. C च for तु.
Note : A reads line 8 in place of l. 6, and reads l. 6 after the
line द्विवारं भाद्राश्विनयोः कुर्याद् धान्यं तु निस्तृणं inserted bet. कुलीर etc.
and निष्पन्नं etc.
6 C धान्यस्य for धान्यं तु, A भाद्राश्विनयोः for आश्विने मासि.
7 C फलं for धान्यं, माम for माष.
7-9 Omitted by A.
Note : For the verses from 189-192, D reads the following
verses :—विपद्यं स्यात् तद्धान्यं यदि तृणविवर्धितम् । कुलीरभाद्रयोर्मध्ये
तस्मात्तृणानि शोधयेत्।। तृणैरपि च संपूर्णं यद्धान्यं वितृणीकृतम् । संपूर्णं
फलवत्सस्यं कृषाणाः फलभागिनः ।। कुलीरभाद्रयोर्मध्ये तस्मात् सर्वं सुनिश्चितम् ।
यत्नतो बोधयित्वा तु धान्यं कुर्यान्निरामयम् ॥ न च सारप्रदानं तु तृणमात्रं
तु शोधयेत् । श्रावणे यत्नतः कुर्यान्नचेत्सिंहे समाचरेत् ॥ तृणौघैः परिपूर्णं
चेत् कृषिः फलवती कथम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वितृणां कारयेत् कृषिम् ॥
निस्तृणाहिकृषाणेन कृषिः कामदुघा भवेत् । धनधान्यसमायुक्ताः कृषाणाः फल-
भागिनः ॥

४८ कृषिपराशरः
अथ भाद्रजलमोक्षणम्—
नैरुज्यार्थं हि धान्यानां जलं भाद्रे विमोचयेत् ।
मूलमात्रार्पितं तत्र कारयेज्जलरक्षणम् ॥१९३॥
भाद्रे च जलसंपूर्ण धान्यं विविधबाधकैः ।
प्रपीडितं कृषाणानां न दत्ते फलमुत्तमम् ॥१९४॥ 5
अथ धान्यव्याधिखण्डनमन्त्रः—
ओं सिद्धिः श्रीगुरुपादेभ्यो नमः । स्वस्ति हिमगिरिशिखरशङ्खकुन्देन्दु-
धवलशिलातटात् नन्दनवनसमायतनात् परमेश्वरपरमभट्टारकमहाराजाधि-
राजश्रीमद्रामपादा विजयिनः समुद्रतटे अनेकशतसहस्रवानरगणमध्ये
खरनखरचरणोर्द्ध लांगूलं पवनसुतं वातवेगं परचक्रप्रमथनं श्रीमद्धनूमन्तमा- 10
ज्ञापयन्ति कुशलमम्यस्य—
अमुकगोत्रस्य श्रीअमुकस्य क्षेत्रखण्डमध्ये वाता भाम्भा भान्ती...(?)
शाङ्गीगान्धीपाण्डरमुण्डीधूलीशृङ्गारीकुमारीमडकादयः । अजाचटकशुक-
शूकरमृगमहिषवराहपतङ्गादयश्च सर्वे शस्योपघातिनो यदि त्वदीयवचनेन
तत् क्षेत्रं न त्यजन्ति तदा तान् वज्रलांगूलेन ताडयिष्यसीति ओं आं 15
घां घीं घूं घः *
1 B, D अथ भाद्रे जलमोचनम्.
2 A, C तु for हि. D निरुजार्थं for नैरुज्यार्थं.
3 B मूलमात्रं तु संस्थाप्य for मूल...तत्र, मोक्षणं for रक्षणम्. D ०म.प्यायितं
(?) for मात्रार्पितं. C omits the line.
4 Omitted by C. D चेत् for च.
5 B धत्ते for दत्ते. D पूरितं, कृषाणो हि नादत्ते for कृषाणानां...दत्ते.
6 C अथ धान्यखण्डनार्थं मन्त्रः. D अथ धान्यादिबाधाकाखण्डनार्थं मन्त्रः.

• The incantation is substantially the same in all the versions
  with minor variations.
  After line 15, B adds इमं मन्त्रं विल्वकण्टकेन केतकीदले लिखित्वा मुक्त-
  केशोमादित्यवारे क्षेत्रस्यैशान्यां शस्यमध्ये मञ्जरीषु बन्धयेत् । मतान्तरे धान्य-
  व्याधिखण्डनमन्त्रः । (In view of the fact that the mantra has no
  practical interest or importance, and it can be read in print,
  it is not reproduced here). For another version of this
  incantation, see Jyotistattva, p. p. 689-690.

कृषिपराशरः ४१
लिखित्वालक्तकेनापि मन्त्रं सस्येषु बन्धयेत् ।
न व्याधिकीटहिंस्राणां भयं तत्र भवेत् क्वचित् ॥१९५॥
अथ जलरक्षणम्—
आश्विने कार्तिके चैव धान्यस्य जलरक्षणम् ।
न कृतं येन मूर्खेन तस्य का शस्यवासना ॥१९६॥
यथा कुलार्थी कुरुते कुलस्त्रीपरिरक्षणम् ।
तथा संरक्षयेद् वारि शरत्काले समागते ॥१९७॥
अथ कार्तिकसंक्रान्त्यां क्षेत्रे च रोपयेन्नलम् ।
केदारेेशानकोणे च सपत्रं कृषकः शुचिः ॥१९८॥
1 A appears to have omitted the line. B ०नैतन्मन्त्रं for ०नापिमन्त्रं.
D reads the line as एतन्मन्त्रं लिखित्वा तु सस्यमध्ये तु बन्धयेत्.
2 A reads thus तदा व्याधिकीटखगानां भयं न भवेत् क्वचित् ।
1-2 These lines are said to be taken, in the Jyotiṣtattva (p. 689),
from the Devī-purāṇa as quoted in the Dāna-ratnākara.
3 Before this line, C adds—स्वस्ति किष्किन्धावासात् प्रकटितपटुपराक्रमा-
क्रान्तार्तव (?) चय चकितभयकृतत्रिभुवनपरमेश्वरभट्टारकराजाधिराजश्रीमद्धनूमत्
पादा विजयिनः कृमिकीटपतङ्गमूषिकवाताम्भाभ्भाभ्मी पाण्डुरमुण्डी दधितंकादीन्
सर्वान् शस्यघातकान् समादिशन्ति—अमुकगोत्रस्य श्रोअमुकस्य क्षेत्रे दह दह
पच पच मथ मथ हूँ स्वाहा कञ्जान्तर (?) गर्जति वायुपुत्र इति ।
4 C मासि for चैव.
5 Omitted by A. D नो for न, धान्य for शस्य.
6 C कुलस्त्री for कुलार्थी, कुलस्य for कुलस्त्री. D omits the line and
reads instead—महातापेन शुष्के तु जले धान्यकृतिः कुतः.
7 A तद्वत् ( C तथापि, D तस्मात् ) for तथा. C drops सं. A, D
समागमे for ०गते. C…(?) हिमागमे for शरत्…समागते.
8 A rather illegible. B reads—घटप्रवेशसंक्रान्त्यां रोपयेत् तु नलं तथा ।
D आनले (?) रोप्यं ततः.
9 B केदारेशान for केदारेेशान. D कोणेषु for कोणे च, स्नातः for सपत्रं.
*Note: Bet. 8 and 9, D adds—नानौषधिसमायुक्तं शैवराली समाचरेत्.
७

४० कृषिपराशरः
ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धूपैश्च सुमनोहरैः ।
पूजयित्वा नलं तत्र पूजयेद्धान्यवृक्षकान् ॥१९९।
दधि भक्तं च नैवेद्यं पायसं च विशेषतः ।
ततो दद्यात् प्रयत्नेन तालास्थिशस्यमेव च ॥२००॥
तदर्थमन्त्रः— 5
बालकास्तरुणा वृद्धा ये चान्ये धान्यवृक्षकाः ।
ज्येष्ठा वापि कनिष्ठा वा सगदा निर्गदाश्च ये ॥२०१॥
आज्ञया हि सुषेणस्य राघवस्य पृथोरपि ।
ताडिता नलदण्डेन सर्वे स्युः समपुष्पिताः ॥२०२॥
1 B reads—गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च शुक्लवस्त्रैर्विशेषतः. C दीपैश्च धूपैः पुष्पो-
द्योत्तमैः for माल्यैश्च...मनोहरैः. D reads—ततो गन्धैः सुमाल्यैश्च
शुक्लपुष्पै (पुष्पैः ?) शुभा (?) क्षतैः ।
2 A reads—प्रोपयित्वा बलिं (?) क्षेते पूजयेद्धान्यवृक्षकान्. C omits the
line. D बलिं for नलं.
3 C भक्तैश्च नैवेद्यैः पायसैः for भक्तं च नैवेद्यं पायसं. D reads—दधिभक्तिक
नैवेद्यैर्घृ तपायसपिष्टकैः.
4 B तालाष्टी for तालास्थि.
D तालसासं फलानि च for तालास्थि...च.
5 Omitted by A, D.
C तदर्थमन्त्रपाठः ।
6 B सन्ति ये for ये चान्ये. C reads the line thus—बालिशास्तरुणा वृद्धा
ये चान्ये धान्यभूरुहाः.
7 B ज्येष्ठाश्चापि for ज्येष्ठा वापि. C, D वाथ for वापि. D निर्गमाः
संगताश्च for सगदा निर्गदाश्च.
8 B, D भोमसेनस्य for हि सुषेणस्य, रामस्य च (also C) for राघवस्य.
D बेनस्य च for राघवस्य.
9 A portion bet. ताडिता and सर्वे corrupt.
D reads—तारिता (?) श्रानलीदण्डेन सर्वे स्युः समपुष्कलाः ।

कृषिपराशरः ५१
समपुष्पत्वमासाद्य शीघ्रं फलन्तु निर्भरम् ।
सुस्था भवन्तु कृषका धनधान्यसमन्विताः ॥२०३॥
प्रोपयित्वा नलं क्षेत्रे मन्त्रेणानेन च क्रमात् ।
धान्यवृद्धिं परां प्राप्य नन्दन्ति कृषका जनाः ॥२०४॥
5 नलं तु घटसंक्रान्त्यां क्षेत्रे नारोपयन्ति ये ।
असमा बन्ध्यपुष्पाश्च तेषां स्युर्धान्यजातयः ॥२०५॥
अथ मार्गे मुष्टिग्रहणम्—
ततो मार्गे तु संप्राप्ते केदारे शुभवासरे ।
धान्यस्य लवनं कुर्यात् सार्द्ध मुष्टिद्वयं शुचिः ॥२०६॥
1 A समपुष्पं समासाद्य for सम···मासाद्य, फलथ for फलन्तु, B फलन्त्वाशु
च for शीघ्रं फलन्तु, C निर्भरतः for निर्भरं, D भवन्तु for फलन्तु.
2 C समृद्धिभिः for समन्विताः.
3 A नलिं (बलिं ?) for नलं, B, D रोपयित्वा for प्रोपयित्वा, C कर्षकाः for च
क्रमात्, D नलिं (नलिं ?) for नलं, मन्त्रैरेभिस्तु संक्रमे for मन्त्रेणानेन···क्रमात.
4 A धान्यवृद्धिकरीं पूजां प्रकल्प्य नन्दते कृषका जनाः.
C कृषकोत्तमाः for कृषका जनाः, D नन्दन्तु कृषकोत्तमाः for नन्दन्ति···जनाः.
5 A अनलिं (?) ( C अनलं ) for नलं तु, D reads—आननी (?) घटं च
संक्रान्त्यां क्षेत्रे चारोप्य मानवाः.
6 B विषमा for असमा, C असमासम for असमाबन्ध्य, D reads—कृषकः
फलमाप्नोति यथेष्टं नात्र संशयः.
7 D reads—अथ मार्गशीर्षे धान्यमुष्टिग्रहणम्, Before this line, C
adds—अथ लक्ष्मीदोंहददानमन्वमतम्—कार्तिकाश्विनयोर्मध्ये संक्रान्त्यां च
निशागमे । क्षेत्रं गत्वा महालक्ष्मीः पूजितव्या प्रयत्नतः ॥ अन्नैर्बहुविधैश्चापि
पिष्टकैः फलमूलकैः । गन्धैर्दीपैस्तथा धूपैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ लक्ष्मीं संपूज्य
यत्नेन गन्धपुष्पादिभिर्नरः । लक्ष्मि देवि महाभागे पद्मनाभपदादिह । समागच्छ
गृहं मेऽद्य धनधान्यसमन्विता ॥ इत्यावाह्य पूजयित्वा यथाविधि नैवेद्यं दत्वा
अघोरक्षेत्रपालय ( पालाय ? ) दग्धमीनसहितं भक्तं दत्वा प्रणमेत्—
लक्ष्मि त्वं सर्वभूतानां यथा वससि नित्यशः । स्थिरा भव तदा देवि मम जन्मनि
जन्मनि ॥ ततो दण्डहस्तो भ्रमन् क्षेत्रं देवीं पुनर्गतः प्रोपयित्वा नलं क्षेत्र'
मन्त्रमेतमुदीरयेत् । बालिशा इत्यादि । ततो भीमं पिष्टमयं क्षेत्रे संस्थाप्य
पिष्टमयीं लक्ष्मो' गृहीत्वा क्षेत्रतो गृहं नयेत् । लक्ष्मीं स्तम्भमूले आवाह्य पूजयेत् ।
8 C मार्ग' for मार्गे.

५२ कृषिपराशरः
गन्धैः पुष्पैश्च नैवेद्यैर्धूपैश्च धान्यवृक्षकम् ।
पूजयित्वा यथान्यायमीशाने लवनं चरेत् ॥२०७॥
ततस्तन्मस्तके कृत्वा सम्मुखं शीर्षकान्वितम् ।
स्पृष्ट्वा न किमपि क्वापि व्रजेन्मौनेन मन्दिरम् ॥२०८॥
सप्तपदां ततः पादं दत्त्वा मुख्यनिकेतने । 5
प्रविश्य स्थापयेत्तत्र पूर्वभागे सुपूजितम् ॥२०९॥
न मुष्टिग्रहणं कुर्यात् कदाचिद् घटपौषयोः ।
श्रेष्ठो मुष्टिग्रहो मार्गे धनधान्यफलप्रदः ॥२१०॥
सार्द्धमुष्टिद्वयं मार्गे योऽच्छित्त्वा लवनं चरेत् ।
पदे पदे विफलता तस्य धान्यं कुतो गृहे ॥२११॥ 10
रौद्रे माघे तथा सौम्ये पुष्ये हस्तानिलोत्तरे ।
धान्यच्छेदं प्रशंसन्ति मूले श्रवणवासरे ॥२१२॥
1 B, C transpose नैवेद्यैः and धूपैश्च.
2 A—the portion following ईशाने is corrupt.
3 C धृत्वा सम्मुखे for कृत्वा सम्मुखं.
4 B न स्पृष्टा कमपि for स्पृष्ट्वा... क्वापि.
6 A, B तत्तु for ततः.
B पुष्पगन्धादिपूजितम् for पूर्व...सुपूजितम्.
7 C कार्यं for कुर्यात्. Attributed by Raghunandana to Parāśara
in Jyotistattva (Smṛti-tattva, vol I, p. 690).
9 A न च्छेदं समाचरेत् for अच्छित्त्वा...चरेत्.
B सार्द्धं for सार्द्ध.
C अकृत्वा for अच्छित्त्वा.
10 C ते विफलास्तेषां for विफलता तस्य.
11 A अनले for माघे, चित्रे for सौम्ये, हस्ते च निशाकरे for हस्तानिलोत्तरे.
C पुष्या for पुष्ये.
12 B मूलगश्रवणयोरपि for मूले...वासरे C छिदिं प्रकुर्व्वन्ति for छेदं प्रशंसन्ति,
मूल for मूले.

कृषिपराशरः ५३
व्यतीपाते च भाद्रे च रिक्तायां वैधृतौ तथा ।
भौमार्किबुधवारेषु मुष्टिसंग्रहणं त्यजेत् ॥२१३॥
अथ मार्गे मेधिरोपणम्—
कृत्वा तु खननं मार्गे समं गोमयलेपितम् ।
5 आरोपणीयो यत्नेन तत्र मेधिः शुभेऽहनि ॥२१४॥
स्त्रीनाम्ना कर्षकैः कार्यो मेधिर्वृश्चिकभास्करे ।
मेधेर्गुणेन कृषकः शस्यवृद्धिंमवाप्नुयात् ॥२१५॥
1 A तु विष्टौ च for च भाद्रे च.
B भद्रायां for भाद्रे च.
2 A reads—भौमार्काकं बुधाहे च न मुष्टिग्रहणं चरेत्.
Note : Under the heading of मुष्टिग्रहणम् ( See above ), D reads
the following verses instead of verses 208-213 :—मूलेन्द्रचित्त-
हस्ताश्वस्वातिपुष्योत्तरेन्दुधु ( ? )। शस्तेन्दु (?) योगकरणे तिथौ रिक्ता
विवर्जिते ॥ शुक्रे गुरौ बुधे चन्द्रे कुजार्कवारवर्जिते । स्नातः शुचिः सुवेशश्च
धान्यच्छेदं समाचरेत् ॥
3 A अथ मार्गमेध्यारोपणम्.
D drops मार्गे.
4 A खनकं (?) ( B खलकं ) for खननं, सगोमयविलेपनं for समं...लेपितम्.
D सुसंस्कृतं for तु खननं.
5 A ततो for तत्र.
B रोपणीया प्रयत्नेन for आरोपणीयो यत्नेन.
D ज्ञानं कुर्यात् प्रयत्नेन for the same portion, शुभान्वितः for शुभेऽहनि.
6 A नाम ( C नाम्नो ) for नाम्ना. B कृषकैः for कर्षकैः.
B, C कार्यो for कार्यों.
D-the portion following मेधिः is illegible.
7 A सर्वसिद्धि for शस्यवृद्धि. C कृषकाः and अवाप्नुयुः for कृषकः and
अवाप्नुयात् respectively. D मेधौ for मेधेः.

५४ कृषिपराशरः
न्यग्रोधः सप्तपर्णश्च गम्भारी शाल्मली तथा ।
औदुम्बरी विशेषेण अन्या वा क्षीरवाहिनी ॥२१६॥
वटादीनामभावे तु कार्या स्त्रीनामधारिका ।
वैजयन्तीसमायुक्तो निम्बसर्षपरक्षितः ॥२१७॥
धान्यकेशरसंयुक्तस्तृणकर्कटकान्वितः । 5
अर्चितो गन्धपुष्पाभ्यां मेधिः शस्यसुखप्रदः ॥२१८॥
पौषे मेधिर्नचारोप्यः क्रूराहे श्रवणे तथा ।
शस्यवृद्धिकरो मार्गे पौषे शस्यक्षयप्रदः ॥२१९॥
1 B, C वा for च. B शाल्मलिः for शाल्मली.
D पर्णानि for पर्णश्च.
2 A, B औदुम्बरो. B अन्यो वा क्षीरवांस्तरुः for अन्या...वाहिनी. D reads
औदुम्बरस्य यत्नेन नान्या वा क्षीरवाहिनी.
1-2 This verse, said to have been taken from the Kṛtya-cintāmaṇi,
occurs in Raghunandana's Jyotistattva (Smṛti-tattva, I. p.
690) with वटश्च for न्यग्रोधः and औदुम्बरी तथा धात्री या चान्या
क्षीरधारिणी for line 2.
3 A न for तु, कार्यः for कार्या, धारकः for धारिका. Omitted by D.
4 B युता मेधि for समायुक्तो (C युक्ता), रक्षिता (also C) for रक्षितः.
Omitted by D.
5 B, C संयुक्ता for संयुक्त.
B, C मर्कटक for कर्कटक.
B, C अन्विता for अन्वितः.
6 B, C अर्चिता for अर्चितो, प्रदा for प्रदः.
C पुष्पाद्यैः for पुष्पाभ्यां.
7 B चारोप्या for चारोप्यः.
8 B ०करी for ०करो, क्षयंकरी for क्षयप्रदः.
C omits the line.

कृषिपराशरः ५५
कपित्यबिल्ववंशानां तृणराजस्य चैव हि ।
मेधिः कार्यों नरैर्नै'व यदीच्छेद्रात्मनः शुभम् ॥२२०॥
अथ पौषे पुष्ययात्राकथनम्—
अखण्डिते ततो धान्ये पौषे मासि शुभे दिने ।
5 पुष्ययात्रां जनाः कुर्युरन्योन्यं क्षेत्रसन्निधौ ॥२२१॥
परमान्नं च तत्रैव व्यञ्जनैर्मत्स्यमांसकैः ।
निरामिषैस्तथा दिव्यैः सहिङ्गुमरीचान्वितैः ॥२२२॥
1 B तृणराज्ञां तथैव for तृण...हि. C omits the line.
2 A सुखं for शुभं. B, C कार्या for कार्यों. D नरैर्नापि यदोच्छेच्छु-
भमात्मनः.
Note: Instead of verses 217-220 (a), D reads—तेषां पत्' फलं' वापि
वर्द्धयेन्मेधिशेखरे ॥ मेधिका यः (मेधिः कार्यः ?) शुभे लग्ने क्रूराहे श्रवणेन तु ॥
सस्यवृद्धिकरो मार्गे पौषे सस्यक्षयस्तथा । बयित (?) बिल्वपद्मानां तृणराज्ञां तु नैव च ॥
After line 2, D adds सूर्यवंश...(?) तदर्यक्षत्रप्रसूतः पृथ्वौपु...(?)
तरुश्चन्द्रेजे बिल्ववृक्षः ॥ जीवे...(?) कपित्थो (?) सुरगुरुदिवसे शाल्मली-
सप्तपर्णी । सौरेष्वेवंविधा स्युः सकलसुयुता मेधयः सप्त पुण्याः ॥ After
the same line, C adds—मूला ज्येष्ठाऽनुराधा च पुष्यापुनर्वसुमघा ।
अश्विन्युत्तरपूषा च बुधजीवसितेषु च । स्थिरे लग्नेऽमृताख्ये च मेधेः संप्रोपयो
वराः ॥ पौषे च पुष्यश्रवणे क्रूरग्रहदिने जया । रिक्तायां कर्कटयोगे मेधिं न
रोपयेद् बुधः ॥ कपित्थबिल्ववंशानां तृणरां (?) तथैभसाम् । कार्या नैव शरैर्मेधि
य(र्य ?)दि(दी ?)च्छेदात्मनः शुभम् ॥
3 A drops कथनम्.
4 C अयाहते (?) for अखण्डिते. D reads—अखण्डित...(?) धान्ये पौषे
सुष्ठु शुभे दिने.
6 D पक्वा ( C पक्क' ) नवान्न' for परमान्नं च, मांसजैः for मांसकैः.
C व्यञ्जनं for व्यञ्जनैः.
7 B हिङ्गुमारीचसंयुतैः ( D पायसैः क्षीरमिष्टकैः ) for सहिङ्गु...न्वितैः.
C द्रव्यैः for दिव्यैः.

५६ कृषिपराशरः
दधिमिश्र तथा दुग्धैराज्यपायसपानकैः ।
नानाफलैश्च मूलैश्च मिष्टपिष्टकविस्तरैः ॥२२३॥
एभिः सुढौकितं कृत्वा तदन्नं कदलीदले ।
भोजयेयुः जनाः सर्वे यथावृद्धपुरःसराः ॥२२४॥
5
आचम्य च ततस्तत्र चन्दनैश्च चतुःसमैः ।
अन्योन्यं लेपनं कुर्युस्तैलैः पक्वैः सुगन्धिभिः ॥२२५॥
कर्पूरवासितं दिव्यं ताम्बूलं गन्धपूरितम् ।
भक्षयेयुस्ततोऽन्योन्यं परिधाय नवाम्बरम् ॥२२६॥
पुष्पैराभरणं कृत्वा नमस्कृत्य शचीपतिम् ।
10
गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च कुर्युस्तत्र महोत्सवम् ॥२२७॥
ततश्च हर्षिताः सर्वे मन्त्रं श्लोकचतुष्टयम् ।
हस्तसंपुटकं कृत्वा पठेयुर्वीक्ष्य भास्करम् ॥२२८॥
1 A दधिभक्तैः for दधिमिश्र. B मिश्रितैः for पानकैः. For this line,
D reads—यदि दुग्धघृतैस्तद्वन्नानोपायनरूपकैः.
2 C पिरणडमरण्डैश्च for नानाफलैश्च. D नानामूलफलैः पक्ववैः for नाना...मूलैश्च.
3 D सुसंस्कृतं for सुढौकितं.
4 A reads—भोजयेत् स्वजनान् सर्वान् यथावृद्धपुरःसरान्. C परंपराः for
पुरःसराः.
Note: Bet. 3-4 D adds—लक्ष्मीमिन्द्रं पृथुं वेनं पूजयित्वा निवेद्य च ।
5 A गन्धादिना शचीपतिं for चन्दनैः...समैः. C तेतु for तत्र, वा (also D)
for च. D चोत्रे for तत्र.
6 C वागुरुसंभवैः for पक्वः सुगन्धिभिः. D मनंगै (रम्यङ्गै ?) र्गन्धसंभवैः
for तेलैः...गन्धिभिः.
7 B धूपितं for पूरितम्. D घृतधूपिताः for गन्धपूरितम्.
8 B प्रपूर्यास्यं for ततोऽन्योन्यं.
9 C नमस्तुत्य for ॰कृत्य.
10 B transposes नृत्यैश्च वाद्यैश्च. C गीत for गीतैः.
Note: 6-10 These lines are not read by A which reads instead—
पूजयेत्तत्र प्रीतेन (?) मानसेन महोत्सवैः.
11 A, B तु for च.
12 C ईप्सिताक्षरम् for वीक्ष्य भास्करम्. A हस्तयोः संपुटं for हस्तसंपुटकम्.
D वाच्युतं for भास्करम्.

कृषिपराशरः ५७
क्षेत्रे चाखण्डितधान्ये पुष्ययात्राप्रभावतः ।
अस्माभिर्मानिता सर्वैः साक्षान् पातु शुभप्रदा ॥२२९॥
कर्मणा मनसा वाचा ये चास्माकं विरोधिनः ।
सर्वे ते प्रशमं यान्तु पुष्ययात्राप्रभावतः ॥२३०॥
5 धान्यवृद्धैर्यशोवृद्धिः प्रवृद्धिर्दारपुत्रयोः ।
राजसंमानवृद्धिश्च गवां वृद्धिस्तथैव च ॥२३१॥
मन्त्रशासनवृद्धिश्च धनवृद्धिरहर्निशम् ।
अस्माकमस्तु सततं यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥२३२॥
ततः प्रमुदिताः सर्वे व्रजेयुः स्वनिकेतनम् ।
10 न भोजनं पुनः कुर्यु स्तस्मिन्नहनि ते जनाः ॥२३३॥
1 A, B चाखण्डिते for ०खण्डित. B तव देव प्रसादतः for पुष्य...प्रभावतः.
C क्षेत्रेण रक्षिता for क्षेत्रे चाखण्डित, पुरा कृता for प्रभावतः. D अस्मिन्
पूज्या यात्रा प्रभावतः.
2 A reads पूषेण गमिताः सर्वं समर्था न शुभपदाः. B पुष्यन्तु मिलिताः शस्यानि
शुभकारकाः. D omits the line.
3 B transposes कर्मणा and मनसा. For D, see footnote 10 below.
4 B and D transpose सर्वे and ते. D नाशमायान्तु for प्रशमं यान्तु,
प्रसादतः for प्रभावतः.
5 B, D पुत्रदारयोः for दारपुत्रयोः. D स्त्रीवृद्धिः ( श्रीवृद्धिः ? ) for प्रवृद्धिः.
6 A omits the line.
7 B लक्ष्मी for धन. C गोलगोशाल for मन्त्रशासन, हविर्वृद्धि for धनवृद्धि.
D कीर्ति for मन्त्र.
8 D reads—अस्माकं तु शुभेनैव जातं ( तः?) संपूर्णवत्सरम् (रः ?).
9 C पुनरपि for प्रमुदिताः, inserts ते (contrary to metre) bet. अपि
and सर्वे. D सुमुदिताः for प्रमुदिताः, the portion bet. सर्वं and स्व
is illegible. A omits the line.
10 B मानवाः for ते जनाः. C सु for न, ततः for पुनः. D तद्दिने संयता जनाः
for तस्मिन्... जनाः. A omits the line.
Note: Bet. lines 8 and 9, D reads अस्माकं मिलिताः सर्वे सुहृदः
सन्तु मानवाः and the whole of V. 230.

५८ कृषिपराशरः
हिताय सर्वलोकानां पुष्ययात्रा मनोहरा ।
पुरा पराशरेणेयं कृता सर्वार्थसाधिनी ॥२३४॥
तस्मादियं प्रयत्नेन पुष्ययात्राविधानतः ।
सर्वविघ्नप्रशान्त्यर्थं कार्या शस्यस्य वृद्धये ॥२३५॥
पुष्ययात्रां न कुर्वन्ति ये जना धनगर्विताः । 5
न विघ्नोपशमस्तेषां कुतस्तद्वत्सरे सुखम् ॥२३६॥
पौषे मासि ततः कुर्याद्धान्यच्छेदं विचक्षणः ।
मर्दयित्वा यथायोगमाढकेन प्रमापयेत् ॥२३७॥
अथाढकलक्षणम् —
द्वादशाङ्गुलकैर्मानैराढकः परिकीर्तितः । 10
मापनं वामावर्तेन दक्षिणे न कदाचन ॥२३८॥
1 D महोत्सव for मनोहरा
2 C सर्वानु for सर्वार्थ•
D पराशरेणैवमुक्ता for पराशरेणेयंकृता.
3 C प्रयत्नतः for विधानतः.
4 C विनाशाय for प्रशान्त्यर्थं, शस्यकानां प्रवृद्धये ( D सम्यक् काले प्रवृद्धये ) for
कार्या...वृद्धये.
5 D मूढा for जना, दर्पिताः for गर्विताः.
6 C विघ्नप्रशम for विघ्नोपशम, शुभं for सुखम्. D न च तस्य भवेत् for
कुतस्तद्वत्सरे.
Note : Lines 1-6 omitted by A.
7 A सदा for ततः.
8 A प्रमाणेन तु for आढकेन प्र. C धान्यं for योगं, प्रमाणयेत् for प्रमापयेत्.
D योगे for योगं, प्रचोदयेत् for प्रमापयेत्.
Note : After line 8, B adds—सुप्रमाप्य च तद्धान्यं यथालाभं प्रबन्धयेत् ।
प्रमादेनापि पौषे तु व्ययं तस्य न कारयेत् ॥ मापनं सर्वशस्यानां वामावर्तेन
कीर्तितम् । धान्यानां दक्षिणावर्तं मापनं क्षयकारकम् ॥ वामावर्तेन सुखदं
धान्यवृद्धिकरं परम् ॥ D adds प्रमादेनापि तद्धान्यं पौषे व्ययं न कारयेत् ।
सर्वं धान्यमेकीकृत्य मेढि ( धि ? ) मूले तु स्थापयेत्.
9 B drops अथ.
10 C reads—द्वादशाङ्गुलमानं तु आढकं परिकीर्तितम्. D द्वादशाङ्गुलिको (?)...
(?) for द्वादश...मानैः.
11 C प्रमापयेच्च धान्यानि वामावर्तेन कीर्तितम्. D मापनं चैव धान्यानां वामावर्तेन
कारयेत्. For B, see Note under footnote 8 above.

कृषिपराशरः ५६
याम्यावर्तेन धान्यानां मापनं व्ययकारकम्।
वामावर्तेन सुखदं धान्यवृद्धिकरं परम् ॥२३९॥
श्लेष्मातकाम्रपुन्नागकृतमाढकमुत्तमम्।
कपित्थपर्कटीनम्बजनितं दैन्यवर्द्धनम् ॥२४०॥
5 अथ धान्यस्थापनम्—
हस्ताहरित्रये पुष्ये रेवत्यां च प्रजापतौ।
यममूलोत्तरे सौम्ये मघायां च पुनर्वसौ ॥२४१॥
जीवे सौम्ये भृगोर्वारे निधने क्रूरवर्जिते।
मीनलग्ने शुभे ऋक्षे धान्यस्थापनमुत्तमम् ॥२४२॥
1 A omits the line.
For B, see Note under footnote 8 on last page.
C दक्षिणावर्त्त for याम्यावर्तेन.
2 Omitted by A. For B, see Note under footnote 8 on last page.
3 Omitted by A and C.
4 Omitted by A and C. D reads—कपित्थनिम्बकण्टकं च वर्जितं
धान्यमापनम्.
5 A अथ स्थापनं धान्यस्य.
6 B, C हस्ते for हस्ता.
B स्वातौ च पुष्यायां for हरि...पुष्ये.
C चित्तद्वये for हरित्रये.
7 A याम्यमूलोत्तराशके ऽनुराधायां for यम...च.
C वारुण्यां चोत्तरे चैव for यम...सौम्ये.
D मित्रमूलोत्तरे शक्रे for the same portion.
8 A, D जीवसौम्य for जीवे सौम्ये. A रवि...(?) विवर्जिते for निधने...
वर्जिते. B सोम for सौम्ये, निधन for निधने. D भृगु: fot भृगोः, निधनं...
(?) for निधने...वर्जिते.
9 D शुक्लपक्षे for शुभे ऋक्षे.

ओँ धनदाय सर्वलोकहिताय देहि मे धनं स्वाहा ।
ओँ नवधुर्य्यसहे देवि सर्वकामविवर्द्धिनि कामरूपिणि
देहि मे धनं स्वाहा ।
लिखित्वा तु स्वयं मन्त्रं धान्यागारेषु निक्षिपेत् ।
समृद्धिं च परां कुर्यात् ततो लक्ष्मीं प्रपूजयेत् ॥२४३॥ 5
इति पराशरमुनिविरचितं कृषिपराशरनाम
पुस्तकं समाप्तम् ॥
1 B हितार्थाय for हिताय. C drops सर्व. D reads—ओँ धर्माय लोक-
हितार्थाय धेहि मे धनमुत्तमम्.
Before Line 1 B reads—अथ धान्याभ्यन्तरे स्थापनपत्रलिखनम्.
2 A धनदे बलदे ( C नावहार्यप्रदे ) for नव···सहे. C लोक for काम. To
the line C adds देवि त्वं. For this line, D reads धनमस्तु तदा सर्वं समम्.
3 D reads प्रणिधेहि (?) मे सर्वं स्वाहा.
4 A द्वयं for स्वयं. B reads—इदं मन्त्रद्वयं लिख्य ( C लेखयित्वात्विमं मन्त्रं )
for लिखित्वा···मन्त्रं. B, C, D धान्यागारे विनिक्षिपेत् for धान्या···क्षिपेत्.
5 C पूजिता प्रतिपूजयेत् for ततो···प्रपूजयेत्. D धान्यराशिं for ततो लक्ष्मीं
Note: After V. 243, B adds—कृषाणलक्षणम् । यः करोति कृषिं
सम्यक् कृषाणस्तु स उच्यते । अन्नं ददानो विधिवन्निष्ठायः सुप्रियातिथिः ॥
C adds—अथ धान्यमूल्यज्ञानम्···( ? ) पुरोवरं मूल्यं पन्नादौ लक्षयेत
सदा।···(?) विद्या···(?) धान्यमधः क्रयम् ॥ पौषे मासि त्वमावस्या
रविभौमशनैश्चरे । तदा महार्घता ज्ञेया अन्यैर्वारैस्तु मृतसमा ॥ दर्शो
वै पौषमासे यदि भवति तदा शक्रनक्षत्रयुक्ता । ईषत् सस्यं च सर्वं प्रभवति
भुवने मूलमे चाल्पमूल्यम् ॥ पूर्वाषाढा यदि स्यात् द्विगुणमतिरर वैश्वदेवे यदा
स्यात् । दुर्भिक्षं सस्यहानिर्जनमरण ( गण ? ) भयं घोरसुप्रं पृथिव्याम् ॥
तथा च । रौद्राहियाम्यनिलवारुणोन्द्राण्याहुर्जघन्त्यानि तथा बृहन्ति । ध्रुव-
द्विदेवातिभानि च मूलं समानि शेषाणि पुनर्मूनोन्द्राः ॥ बृहत सुधान्यं कुरुते
समर्धं जघन्यभिषत्त्याभ्युदितो महार्घम् । समेषु धिष्ण्येषु (?) समं हिमांशु
बंदन्त्यसंदिग्धमिदं महान्तः ॥ संक्रान्तिमृक्षं तिथिवारयुक्तं, द्रव्याक्षरं रामहृतं
समस्तम् । एके समर्धं समता द्वितीये, शून्ये महार्घं मुनयो वदन्ति ॥
The colophon differs in the different Mss: —
B—इति श्रीपराशरविरचितः कृषिसंग्रहः ॥
C—इति पराशरमुनिकृता कृषिपद्धतिः समाप्ता ॥
D—इति श्रीपाराशरेण विरचितः कृषिपराशरः समाप्तः ॥

ENGLISH TRANSLATION

The provided image is completely blank (solid white) with no visible text, diagrams, or content.

Please re-upload or provide the correct image page to transcribe.

KṚṢI-PARĀŚARA

1. Having saluted Prajāpati, the sage Parāśara lays down
   reflections on agricultural operations for the welfare of cultivators.
2. Even a Brāhmaṇa, who is versed in the four Vedas, who
   recites Śāstras and is wise, is possessed by Alakṣmī¹ being humiliated
   by solicitation.
3. By means of agriculture alone, one, however, ceases to be a
   suitor. One, taking to agriculture, can become a sovereign monarch
   in this world.
4. People, even having a surfeit of gold, silver, jewels and
   garments, beseech the cultivators out of hankering for rice.
5. People have to suffer starvation for want of rice² even if they
   have gold in the necks, ears and hands.
6. Rice is vitality, rice is vigour too, and rice (indeed) is the
   means of fulfilment of all the ends (of life). Gods, demons and human
   beings—all subsist on rice.
7. Rice is produced from paddy, and paddy is not (availabe)
   without agriculture. Therefore, having given up all (else) take to
   agriculture carefully.
8. Blessed is agriculture, holy is agriculture, and agriculture is
   the life of the creatures. One, though tainted with blemishes like
   jealousy, is redeemed by honouring guests.
9. He indeed is the best among men, by whom a guest is
   honoured; by him is honoured the entire world and gods worshipped.
   Thus too (says) Parāśara—
10. All agriculture has rainfall at its root, life too has rainfall as
    its source. Therefore, at the outset, acquire knowledge of rainfall
    very carefully.
    1 Goddess of evil fortune supposed to be constantly at feud with Lakṣmī,
    Goddess of good fortune.
    2 S. P. Roy Choudhuri translates ‘anna’ as ‘food’. (Agricultural Practices
    etc., I. C. A. R., p. 28). But, in V. 7 of our text, the author says annaṁ hi
    dhānya-samjatam. Although ‘dhānya’ may mean any corn or grain, yet it
    primarily means paddy. Moreover, the rules that follow relate only to paddy.
    So, we prefer ‘rice’ to ‘food’.

64 KṚṢI-PARĀŚARA
11. Hence, for the knowledge of rainfall, have a correct knowledge
of the lord of the year, the minister as well as the cloud and also of
the āḍhaka¹ of water.
Now the determination of the Lord (of year)
12. After multiplying the (number of the) Śaka year by 3, and
adding 2 (to the product), divide it by 7; the remainder is to be
known as King. The fourth from the king is Minister.
13. The sun being the king, rainfall is moderate²; it is severe in
the (régime of) moon (lit., lord of night). There is always scanty
rainfall under Mars ; rainfall is the best under Mercury (lit., offspring
of moon).
14. Rainfall is good under Jupiter,³ and it is best under Venus.
Under Saturn the earth, devoid of rainfall, becomes full of dust.
15. In the year, in which the sun is the king, there take place
optical diseases, fever, misfortune, all calamities, scanty⁴ rainfall and
incessant wind.
16. In the year, in which the moon becomes the king, he is sure
to make the earth full of crops and to cause freedom from disease to
mankind.
17. In the year, having Mars as the king, there will always take
place loss of crops, disease among mankind, and the earth (will
become) devoid of crops.
18. In the year, in which Mercury is the king, there are freedom
from disease, easy movement and easy availability of alms on the
earth.
19. In the year, in which Jupiter is the king, there are stability
of virtues, tranquillity of mind and best cause of rainfall; the entire
earth is possessed of wealth.
1 A measure of water. For a different meaning of the word, see V. 238
infra.
2 It is said to be scanty in V. 15 below.
3 It does not seem to be proper to give Neptune as the equivalent of
Bṛhaspati, as is done by S. P. Roy Chaudhuri in Agricultural Practices etc.,
op. cit.
4 But, rainfall is said to be moderate under the sun in V. 13 above.