कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

An accurate, line-by-line transcription of the provided pages in Devanagari:

[पृष्ठम् ६४]

प्राणमेव तद् यजमाने दधति ।६। चत्वार ऋतुभिरिति यजन्ति¹ ।७। अपानमेव तद्
यजमाने दधति ।८। द्विश्र्न्नूनेत्युपरिष्टात् ।९। व्यानमेव तद् यजमाने दधाति² ।१०।
³तथा ह यजमानः सर्वमायुरस्मिँल्लोक एत्याप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके ।११। ते वा
एते प्राणा एव यदृर्तुयाजाः ।१२। तस्मादनवानं यजन्ति प्राणानां संतत्यै ।१३। संतता
इव हीमे प्राणाः ।१४। नानुवषट्कुर्वन्ति ।१५। प्राणा वा ऋतुयाजाः ।१६। संस्थानु-
वषट्कारः ।१७। नेत् पुरा कालात् प्राणान्संस्थापयामेति⁴ ।१८। युक्ता इव हीमे प्राणाः
।१९। तदाहुः कस्माद्धोता यक्षद्धोता यक्षदित्येव सर्वेभ्यः प्रेष्यतीति ।२०। वाग् वै होता
[L

पृष्ठम् ६६

तस्मादनवानं१ संक्रामेत् ॥१॥ अमृतं वै प्राणः ॥२॥ अमृतेन तन्मृत्युं तरति ॥३॥ समस्ते-
नोत्तरेणार्धर्चेन प्रणौति ॥४॥ वज्रमेव तत् पाप्मने भ्रातृव्याय प्रहरति ॥५॥ ता दश गायत्र्यः
संपद्यन्ते ॥६॥ अष्टाक्षरं हि दशमं पदम् ॥७॥ गायत्री वै सा यानुष्टुप् ॥८॥ गायत्रमग्रेऽछन्दः
॥९॥ दश प्रातःसवनेऽध्वर्युर्ग्रहान् गृह्णाति ॥१०॥ नवसु बहिष्पवमानेन स्तुवते ॥११॥
हिंकारो दशमः ॥१२॥ दशमाः ॥१३॥ ते नाना कुर्वन्तो विराजमभिसंपादयन्ति ॥१४॥
एतद् वै कृत्स्नमन्नाद्यं यद् विराळ्वेव२ ॥१५॥ तत्३ संपाद्य यजमाने प्रतिदधाति ॥१६॥ त्रिः
प्रथमया त्रिरुत्तमयैकादश संपद्यन्ते ॥१७॥ याज्या द्वादशी ॥१८॥ द्वादश वै मासाः संवत्सरः
॥१९॥ संवत्सरस्यैवा

कौषीतकिब्राह्मणे प्रातःसवनम् (पृष्ठ ६८)

द्वे द्वे पदे अवग्राहं शंसति ॥११॥ तस्माद् द्वन्द्वं समस्ता ऋतव आख्यायन्ते ग्रीष्मो वर्षा
हेमन्त इति ॥१२॥ अत्र हैके सारस्वतीं पुरोरुचं शंसन्ति ॥१३॥ न तथा कुर्यात् ॥१४॥
अतिरिक्तं तत् ॥१५॥ रचिता वै वाक् ॥१६॥ स्वयं पुरोरुग् वै वाक् ॥१७॥ वायवा याहि
दर्शतेमेऽश्विना यज्वरीरिष इत्येते उभे तत् प्रउगं नवर्चं च द्वादशचं च ॥१८॥ तदेकविंशतिः
॥१९॥ एकविंशो वै चतुष्टोमः स्तोमानां परमः ॥२०॥ तत् परमं स्तोममाप्नोति ॥२१॥ यद्वे-
बैकविंशतिः ॥२२॥ द्वादश⁴ मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोकाः ॥२३॥ असावादित्य एकविंशः
॥२४॥ तेनैव तत्सलोकतायां यजमानमध्यूहति ॥२५ ॥६॥

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa

[पृष्ठम् ७०]

XV, 2, २०-५, १९ कौषीतकिब्राह्मणे 70
ब्रह्मोवाच प्रधर्षयन्⁴ ।२०। सोऽब्रवीद्धत्वा वृत्रं विजित्य त्वया मेऽयं सह सोमपीथ इति
।२१। स एष ब्रह्मण एव सोमपीथः ।२२। तस्मिन् देवता अन्वाभजतेति ह स्माह कौषी-
तकिः ।२३। यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिर इति ।२४। अत्र
देवता अन्वाभक्ताः ।२५ ।।२।।
¹ L. P. प्रहर्षयन्तः ² L. P. add प्रवान् ³ L. P. omit ⁴ L. P. प्रहर्षयन्
तदाहुर्यन्नैव स्तोत्रियो नानुरूप इन्द्रनिहवश्च ब्राह्मणस्पत्यश्च प्रगाथावथ कस्मात् पुनरा-
दायं ककुपकारं शस्यते इति ।१। पुनरादायं वै सामगाः पवमाने स्तुवते ।२। तस्यैवैतद्
रूपं क्रियते ।३। अग्निर्नता भग इव क्षितीनां त्वं सोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्वयोग्नीषोमीये
।४। अग्नीषोमौ वा अन्तर्वृत्र आस्ताम् ।५। ताविन्द्रो नाशक्नोद्वज्री वज्रं प्रहर्तुम् ।६। तावेतं
भागमुपनिचक्रामताम्¹ ।७। यज्ञैर्नयोरसौ² पौर्णमासे ।८। तदेतद् वार्त्रघ्नमेवोक्थं यन्मरुत्व-
तीयम् ।९। एतेन हीन्द्रो³ वृत्रमहन्⁴ ।१०। पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानव इति पिन्वन्त्य-
पीया ।११। आपो वै पिन्वन्त्यपीया ।१२। ⁵तद् यदेव वृत्रं⁵ हतमापो व्यायन् ।१३। यत्
प्रापिन्वंस्तस्मात् पिन्वन्त्यपीया ।१४। सा वै जगती ।१५। तया सर्वाणि सवनानि जग-
द्धन्ति भवन्ति ।१६। जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति जातवन्मरुत्वतीयम् ।१७। एतद् वा
इन्द्रो जायते⁶ यद् वृत्रमहन् ।१८। एतदु वा एष जायते यो यजते ।१९। तस्य प्रथमाया-
मध्वर्युः सकृन्मद्धत् प्रत्यागृणाति ।२०। अत्र हीन्द्रः⁷ प्रथमममाद्यत् ।२१ ।।३।।
¹ L. P. ॰मुपनिराक्रा० ² L. (var.) यस्यैवैन० ³ L. P. हेन्द्रो ⁴ L. P. Here ends
Khaṇḍa 2 ⁵-⁵ ER. तं ⁶ L. अजायत (remarks that all MSS. read जायते)
⁷ L. P. हेन्द्रः
तदेतत् पृतनाजिदेव सूक्तं यन्मरुत्वतीयम् ।१। एतेन हीन्द्रः¹ पृतना अजयत् ।२। तस्य मध्ये
निविदं दधाति ।३। मध्ये वा इदमात्मनोऽन्नं धीयते ।४। अथ निविदः शंसति ।५। प्राणा
वै निविदः ।६। प्राणानेव तदात्मन् धत्ते ।७। तासामेकैकं पदमवग्राहं शंसति ।८। एकैक-
मेव तत् प्राणमात्मन् धत्ते ।९। उत्तमेन प्रणौति ।१०। इममेव तत् प्राणमुत्सृजते ।११।
तस्माद्दीमं प्राणं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति ।१२। अथो अन्नं निविद इत्यप्याहुः² ।१३। तस्मा-
देना आरतं शंसेत् ।१४। अत्वरमाण इव हि³ प्रतिकामिनमन्नाद्यमत्ति ।१५। ये त्वाहिहत्ये
मघवन्नवर्धन्नित्युक्थं शस्त्वा यजति ।१६। ये शाम्बरे हरिवो ये गविष्टाविति ।१७। एतैर्वा⁴
एष एतानि सह वीर्याण्यकरोत् ।१८। तैरैवास्यैष सह सोमपीथः ।१९। सा वा ऐन्द्री

[पृष्ठम् ७१]

71 माध्यन्दिनसवनम् XV, 4, २०

?
Wait, is it "ऐन्द्रार्भंष्या" or "ऐन्द्रार्भव्या"?
Look at the character: र् (repha) on भ (bha) with anusvara or what?
Wait: र् + भ + व्य = र्भ्व्या or र्भव्या?
Look at line 12: "ऐन्द्रा" then 'र्' on 'भ' with anusvara: "र्भं", then "ष्या" or "व्या"?
Look at the loop: it is 'व्य' (vya) or 'ष्य' (ṣya)?
In "हविष्पृङ्क्ष्या", that was kṣyā.
Here, it has a loop with a tail: 'व्य'!
Wait, look at: "ऐन्द्रार्भव्या" vs "ऐन्द्राभंष्या":
Wait, look at line 10 footnote 1:
"¹ L. P. ᵒर्भंव्यᵒ" - aha!
Footnote 1 says: "¹ L. P. ᵒर्भंव्यᵒ"!
Wait, where is superscript 1?
In line 10: "ऐन्द्राभंवीस्तृतीयसवन¹" - wait! The superscript 1 is right after "ऐन्द्राभंवीस्तृतीयसवन" or after "ऐन्द्राभंवीस्"?
Look at line 10:
"ऐन्द्राभंवीस्तृतीयसवन¹" - the ¹ is right after

XVI, 3, १–4, १९ कौषीतकिब्राह्मणे 74
ends Khaṇḍa 1 ⁴ P. तमग्रे° ⁵ ER. ततः ⁶⁻⁶ P. प्रजनः ⁷ IO. ॰यजन्
⁸ IO. सवता ⁹⁻⁹ L. P. तस्मात्तृतीयसवने सवितारं ¹⁰ P. यजति

सवित्रा वैश्वदेवं प्रतिपद्यते ।१। सवितृप्रसूता वै देवास्तृतीयसवनं समभरन् ।२।
तस्मात् प्रतिपदनुचरौ सूक्तमिति सावित्राणि भवन्ति ।३। तत् सवितुर्वृणीमह इत्यनु-
ष्टुभा वैश्वदेवं प्रतिपद्यते ।४। पवमानोक्थं वा एतद् यद् वैश्वदेवम् ।५। अनुष्टुप् सोमस्य
छन्दः ।६। उक्तं पदविग्रहणस्य ब्राह्मणम् ।७। गायत्रीः शंसति ।८। प्राणो वै¹ गायत्र्यः
।९। प्राणमेव तदात्मन् धत्ते ।१०। सावित्रं² शंसति ।११। सावित्रो हि ग्रहो गृहीतो भवति
।१२। तमवैतेनानुशंसति ।१३। वायव्यां शंसति ।१४। प्राणो वै वायव्या ।१५। प्राणमेव
तदात्मन् धत्ते ।१६। तस्यै शस्ते द्विदेवत्यान् विमुञ्चन्ति³ ।१७। वायौ प्राणे प्राणान् ।१८।
द्यावापृथिवीयं शंसति ।१९। प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्य एव ।२०। तस्मिन्नध्वर्यु-
र्मद्वत् प्रत्यागृणाति ।२१। मद्धद्धि तृतीयसवनम् ।२२। सुरूपकृत्नुं शंसति ।२३। अन्नं वै
सुरूपम् ।२४। अन्नमेव तदात्मन् धत्ते ।२५। अथो रूपाणामेवैष सोमपीथः ।२६। रूपमेव⁴
तदात्मन् धत्ते ।२७। आर्भर्वं⁵ शंसति ।२८। अत्र ह्योर्भवः प्रजापतिरवकाल्पयत् ।२९।
तस्मादत्रार्भवं शस्यते ।३०। अथ वैनामारदित्यां⁶ बार्हस्पत्यामिति शंसति ।३१। शुक्रा-
मन्थिनावाग्रयणमित्यैवैताभिरनुशंसति ।३२। अथो वैश्वदेवं वै शस्त्रम् ।३३। देवतानाम-
परिहाणाय वैश्वदेवं शंसति ।३४। वैश्वदेवो हि ग्रहो गृहीतो भवति ।३५। तमवैतेनानुशं-
सति ।३६। तस्य द्विः पच्छः परिधानीयां शंसति ।३७। अर्धर्चशस्तृतीयाम् ।३८। सा⁷ विरा-
जमभिसंपद्यते ।३९। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।४०। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।४१ ॥३॥

¹ L. वा ² BM¹. BM². सावित्रीः ³ L. विमुञ्चति ⁴ IO. ॰मेवै ⁵ EM. अथार्भवं
⁶ L. P. वैना° ⁷ IO. स

चत्वारि सूक्तानि वैश्वदेवे शंसति ।१। पशवो वै वैश्वदेवम् ।२। चतुष्ट्या वै पशवः ।३।
अथो चतुष्पादाः पशूनामेवाप्त्यै ।४। तस्मादेतदारतं शंसेत् ।५। रमन्ते हास्मिन् पशवः¹
।६। षोडशार्चं वैश्वदेवं शंसति ।७। षोडशकलं वा इदं सर्वम् ।८। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै
।९। तत् सप्तदशविधं भवति ।१०। एकादश देवताश्चतस्रो निविद उक्थवीर्यं याज्येति ।११।
सप्तदशो वै प्रजापतिः ।१२। एतद् वा आर्धुकं² कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१३। विश्वे
देवाः शृणुतेमं हवं म इत्युक्थं शस्त्वा यजति वैश्वदेव्या ।१४। वैश्वदेवं ह्येतदुक्थम्³ ।१५।
त्रिष्टुभा बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।१६। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।१७। ⁴महत्या
मद्धद्धि तृतीयसवनम्⁴ ।१८। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव शान्त्यै ।१९। आहुतीनां प्रति-

75 तृतीयसवनम् XVI, 4, २०–6, ५
ष्ठित्यै ।२०। वागेवासौ प्रथमानुष्टुप् ।२१। तां पञ्च गायत्र्योऽनुवर्तन्ते ।२२। मनः सावित्रम्
।२३। प्राणो वायव्या ।२४। चक्षुषी द्यावापृथिवीयम् ।२५। योऽयमनिराक्तः प्राणः स
सुरूपकृत्नुः ।२६। श्रोत्रमार्भवम् ।२७। प्राणोऽपानो व्यान इति तिस्र एकपातिन्यः ।२८।
आत्मा सूक्तं यदन्तरतमाँस्तन्निर्वित् ।२९। प्रतिष्ठा परिधानीयान्नं याज्या ।३० ॥४॥

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ² L. P. आर्धुकं ³ L. P. add महत्या मद्धद्धि तृतीयसवनं
⁴⁻⁴ L. P. omit; ER. EM. महती याज्या (for महत्या)

तदाहुः कस्माद् ब्रह्मक्षत्र एव प्रच्यावुके विळ्च्युतेति ।१। ब्रह्म वै प्रातःसवनम् ।२।
क्षत्रं माध्यंदिनं सवनम् ।३। विट् तृतीयसवनम् ।४। तद् यद् यथोपपादमेव प्रातःसवन-
माध्यंदिनयोः¹ परिदधति² ।५। तस्माद् ब्राह्मण्यः प्रजा अनवधृतं क्षियन्ति ।६। अनवधृतं
क्षत्रियाः ।७। अथ यत् तृतीयस्य³ सवनस्य परिधानीयाच्युता ।८। तस्माद् विळ्च्युतेति⁴
।९। घृतस्य यज सोम्यस्य यजेत्याह ।१०। एताभ्यां वै⁵ यज्ञस्तायते यद् घृतेन च सोमेन च
।११। ते अत्र प्रीणाति ।१२। प्रीते यज्ञं वहात⁶ इति ।१३। उपांशु घृतस्य यजति ।१४।
रेतःसिक्तिर्वै घृतम् ।१५। उपांशु वै रेतः सिच्यते ।१६। अथ यदुच्चैः सोम्यस्य यजति ।१७।
चन्द्रमा वै सोमः ।१८। निरुक्त उ वै चन्द्रमाः ।१९। तस्य न परस्तात् परियजेदित्याहुः⁷
।२०। तथामी अमृत इदमर्वाञ्चः पद्यन्तीति⁸ ।२१। परियजेदिति⁷ त्वेव स्थितम् ।२२।
देवलोको वा आज्यम् ।२३। पितृलोकः सोमः ।२४। देवलोकमेव तत् पितृलोकादभ्यु-
त्क्रामन्ति ।२५। अथो पितृनेव तत् प्रीणन्ति यत् सौम्येन चरन्ति ।२६। अथो एतदुपसव
उत्सृज्यन्त इत्याहुः ।२७। अग्निं सोमं विष्णुमिति वा उपसत्सु प्रतियजति ।२८। अग्निं
सोमं विष्णुमितीदम् ।२९। हरन्त्येतं सौम्यं सदः ।३०। तं होता प्रतिगृह्योपनिधत्ते
।३१। अथास्य सर्पिष्पात्मानं पर्यवेक्ष्याङ्गुलिभ्यां सर्पिरुपस्पृशति ।३२। चक्षुष्पा⁹ असि
चक्षुर्मे पाहीति चक्षुषी विमृजीत ।३३। चक्षुरेवास्य तद् गोपायति¹⁰ ।३४। तमुद्गातृभ्यः
प्रयच्छति ।३५ ॥५॥

¹ L. P. ॰माध्यं° ² L. P. ॰दधाति ³ P. EM. तृतीय ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
⁵ IO. वा ⁶ L. P. वहाते ⁷ L. (var.) P. पर्यजे° ⁸ L. (var.) पर्यावर्तन्तीति
⁹ P. चक्षुष्या ¹⁰ P. गोपायन्ति

अथ पत्नीवतग्रहेण चरन्ति ।१। पत्नीरेव तदाहवनीयभाजः कुर्वन्ति ।२। तस्य नानु-
वषट्करोति ।३। आज्यसंमृष्टो हि भवति ।४। अननुवषट्कारभागाज्यम् ।५। उपांशु

Here is the line-by-line transcription of the two pages:

[Page 76]

XVI, 6, ६-8, १९ | कौषीतकिब्राह्मणे | 76
यजति ।६। रेतःसिक्तिर्वै पत्नीवतग्रह उपांशु वै रेतः सिच्यते ।७। नानुवषट्करोति ।८।
रेतःसिक्तिर्वै पत्नीवतग्रहः संस्थानुवषट्कारः ।९। $^{1-}$नेद् रेतः सिक्तं पुरा कालात्$^{1-}$संस्था-
पयानीति$^2$ ।१०। तदाहुर्यदेषा नेष्टुर्याज्याथ कस्मादेनयाग्नीध्रो यजतीति ।११। आग्नेयी वा
एषा याज्या ।१२। आग्नेय आग्नीध्रः ।१३। तस्मादेनयाग्नीध्रो यजति ।१४। अथो एवं
समा अनुक्थानां$^3$ वषट्कारा भवन्तीति ।१५ ॥६॥
$^{1-1}$ L. P. नेत्पुरा कालाद्रेतः सिक्तं $^2$ L. P. add मद्वती याज्या मद्वद्धि तृतीयसवनं $^3$ L

XVI, 10, १-३७ कौषीतकिब्राह्मणे तृतीयसवनम् 78

दात्मानमभितो बाहू भवतस्तस्मादात्मानमभितः पार्श्वे स्यातां यत्सुरा सोमग्रहाननुवषट्कृत्य सर्वे
तस्मात्सोमेनेष्टा सौत्रामणीं कुर्याद्य एवं विद्वान्सोमेनेष्टा सौत्रामण्या यजेत स श्रियं प्रजां विराजमाप्नोति
यश्चैवं वेद श्रीर्विराजन्नाद्यं श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्या अवभृथमवैति यथा सोमे मैत्रावरुण्या वा
पयस्यया यजेत तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ॥१०॥

ऐन्द्राग्नान्युक्थ्योक्थानि भवन्ति ।१। इन्द्राग्नी वै सर्वे देवाः ।२। वैश्वदेवं तृतीयसवनम्
।३। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै ।४। आग्नेयीषु मैत्रावरुणाय प्रणयन्त्यैन्द्रीष्वितरयोः ।५।
तेन तान्यैन्द्राग्नानि भवन्ति ।६। चत्वारि चत्वारि सूक्तानि शंसन्ति ।७। पशवो वा
उक्थानि ।८। चतुष्ट्या

कौषीतकिब्राह्मणम् — XVII, २, ३० – XVII, ६, ४ (पृ. ८०-८१)

[पृ. ८०]

XVII, 2, ३०-4, ७ | कौषीतकिब्राह्मणे | 80

।२९। यजमानच्छन्दसमेव द्विपदाः ।३०। पशवो $^{8-}$जगती ।३१। जागतानेव$^{-8}$ तत् पशून् यजमाने दधाति ।३२ ॥२॥

पादटिप्पण्यः :
$^1$ EM. °भुपशंसति
$^2$ IO. adds दशाक्षरं च पदमुदेति
$^3$ L. P. Here ends Khaṇḍa 1
$^4$ P. °व्यववर्हृत्य
$^{5-5}$ L. (var.) (all MSS. excepting IO.), P. विश्वञ्चोऽवाञ्चोऽनुनिर्वाञ्च
$^{6-6}$ L. (var.), P. बृहतीबर्हि°
$^7$ L. P. omit एव
$^{8-8}$ L. (var.), P. जगतीर्जग°

गायत्रीः शंसति ।१। प्राणो वै गायत्र्यः ।२। प्राणमेव तदात्मन् धत्ते ।३। समपवां शंसति ।४। सम वै च्छन्दांसि ।५। सर्वेषामेव च्छन्दसामाप्त्यै ।६। अथो एतया सह गायत्र्यश्वतस्रोऽनुष्टुभः संपद्यन्ते ।७। तस्मादेतां शंसति संपदे$^1$ ।८। अथ नित्या अनुष्टुभः शंसति ।९। आनुष्टुभो वै षोडशी ।१०। तदेनत्$^2$ स्वेन छन्दसा$^3$ समर्थयति ।११। ता वा अष्टौ भवन्ति ।१२। एताभिर्वै देवाः सर्वा अष्टीराप्नुवन् ।१३। तथो एवैतद् यजमान एताभिरेव सर्वा अष्टीरश्नुते$^4$ ।१४। त्रिःशस्तया परिधानीयया दश संपद्यन्ते ।१५। दशदशिनी विराट् ।१६। श्रीर्विराडन्नाद्यम् ।१७। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।१८। उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपमिति परिदधाति ।१९। असौ वै ब्रध्नस्य विष्टपं यत्रासौ तपति ।२०। $^{5-}$तदेव तत्$^{-5}$ यजमानं दधाति ।२१। त्रिरेव षोडशिन आह्वयते प्रतिपदे$^6$ निविदे परिधानीयायै ।२२। त्रिवृद् वै षोडशी ।२३। त्रिवृतैव तद् वज्रेण यजमानस्य पाप्मानं हन्ति ।२४। त एते श्लोका घोषा वीर्याणीत्युक्थानाम् ।२५। श्लोकी घोषी वीर्यवान् कीर्तिमान् भवति य एवं वेदोक्थानां वीर्याणि ।२६। ताः संशस्ताश्चत्वारिंशदनुष्टुभः संपद्यन्ते ।२७। चत्वारिंशदक्षरा पङ्क्तिः ।२८। प्रतिष्ठा वै पङ्क्तिः ।२९। सर्वष्वेव तद् भूतेषु यजमानं प्रतिष्ठापयति$^7$ ।३०। विहृत्या त्रिष्टुभा यजेदिति हैक आहुः ।३१। एवा हि वाज्यपाः पूर्वेषां हरिवः $^{8-}$सुतानां वाजी हि वाज्यथो$^{-8}$ इदं सवनं केवलं ते ।३२। वोळ्हा हि वाजी ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र जिष्णुर्हि वाजी सत्रा वृषञ्छठर आ वृषस्वेति ।३३ ॥३॥

पादटिप्पण्यः :
$^1$ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
$^2$ L. P. तदेनं
$^3$ L. P. रूपेण
$^4$ IO. EM. °रश्नुवते
$^{5-5}$ L. (var.) तदेतद
$^6$ L. P. स्तोत्रिये
$^7$ L. P. Here ends Khaṇḍa 3
$^{8-8}$ EM. सुतानामथो

अविहृतयेति त्वेव स्थितम् ।१। संसिद्धानि वा एतानि$^1$ देवपात्राणि यद् याज्याः ।२। संसिद्धेनैव तद् देवपात्रेण देवेभ्यो हविः प्रयच्छति$^2$ ।३। तन्न रात्र्यामुपेयात् ।४। इन्द्रो$^3$ वै षोडशी ।५। न वा इन्द्रादन्यदुत्तरमस्ति$^4$ ।६। बहुरात्र्यामुपाह्वयते$^5$ ।७। पर्याया इव

[पृ. ८१]

81 | अतिरात्रम् | XVII, 4, ८-6, ४

त्वदाभिन्नम् ।८। तत्$^6$ एवैनं चतुर्थेऽहन्युपेयात् ।९। तद् वै षोडशिन आयतनम् ।१०। $^{7-}$तद् वै तदहः$^{-7}$ षोडश्यन्तं संतिष्ठते ।११। तदु वा आहुरुपेयादेवेतत्$^8$ ।१२। कृत्स्ने वा अहोरात्रे यत् षोडशी ।१३। तद् यद् षोडशिनमुपयन्ति ।१४। अहोरात्रयोरेव कृत्स्नतायै$^9$ ।१५। अथ यदतिरात्रमुपयन्ति ।१६। एतावान् वै संवत्सरो यदहोरात्रे ।१७। तद् यदतिरात्रमुपयन्ति ।१८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।१९। अथो द्वयं वा इदं सर्वं स्नेहश्चैव तेजश्च ।२०। तदुभयमहोरात्राभ्यामाप्तम् ।२१। तद् यदतिरात्रमुपयन्ति ।२२। स्नेहतेजसोरेवाप्त्यै$^{10}$ ।२३ ॥४॥

पादटिप्पण्यः :
$^1$ EM. एतद्
$^2$ EM. प्रयच्छतीति
$^3$ L. P. इन्द्र उ
$^4$ EM. °दन्यमुत्त°
$^5$ L. P. ,°पाह्रियते
$^6$ L. reports all MSS. excepting IO. read त्वद (for तत्); P. त्वद
$^{7-7}$ L. तद्वैतदहः
$^8$ L. (var.) P. °देवं तत्
$^9$ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
$^{10}$ L. P. Here ends Khaṇḍa 5

गायत्रान्तस्तोत्रियानुरूपाञ्छंसन्ति ।१। ज्योतिर्वै गायत्री ।२। तमः पाप्मा रात्रिः ।३। तेन तज्ज्योतिषा तमः पाप्मानं तरन्ति$^1$ ।४। पुनरादायं शंसन्ति ।५। एवं हि सामगाः स्तुवते ।६। यथा स्तुतमन्वशस्तं$^2$ भवतीति ।७। तदाहुरथ कस्मादुत्तमात् प्रतीहारादूर्ध्वमाहूय साम्ना शस्त्रमुपसंतन्वन्तीति$^3$ ।८। पुरुषो वै यज्ञः ।९। तस्य शिर एव हविर्धाने मुखमाहवनीय उदरं सदोऽन्नमुक्थानि ।१०। बाहू मार्जालीयश्चामीध्रीयश्च$^4$ ।११। या इमा अन्तर्वेद्यतास्तेन्तःसदसं धिष्ण्याः ।१२। प्रतिष्ठा गार्हपत्यवत्श्रपणार्विति ।१३। अथापरम् ।१४। तस्य मन एव ब्रह्मा प्राण उद्गातापानः प्रस्तोता व्यानः प्रतिहर्ता वाग्घोता चक्षुरध्वर्युः प्रजातिः सदस्य आत्मा यजमानः ।१५। अङ्गानि होत्राशंसिनः ।१६। तद् यदध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति ।१७। चक्षुरेव तत् प्राणैः संदधाति$^5$ ।१८। अथ यत् प्रस्तोता ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन्स्तोश्याम इति$^6$ ।१९। मनो वा अग्रणीर्भवत्येषां प्राणानाम् ।२०। मनसैव$^7$ प्रसूताः स्तोमेन स्तुयामेति$^8$ ।२१। अथो अपानमेव तन्मनसा संतनोति ।२२ ॥५॥

पादटिप्पण्यः :
$^1$ L. P. अपघ्नन्ति
$^2$ L. P. स्तुतमनु°
$^3$ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
$^4$ L. P. °ग्नीध्रीय°
$^5$ L. P. add अथो अपानमेव तन्मनसा संतनौति
$^6$ L. P. प्रशास्तरिति
$^7$ L. P. मनसा; L. (var.) as here
$^8$ IO. स्तुयामिति

अथ यद् ब्रह्मा स्तोत्रमनुमन्यते ।१। मन एव तत् प्राणैः संदधाति$^1$ ।२। अथ यत् प्रस्तोता प्रस्तौति ।३। अपानमेव तत् प्राणैः$^2$ संदधाति$^3$ ।४। $^{4-}$अथ यत् प्रतिहर्ता प्रति-

कौषीतकिब्राह्मणे — अध्यायः १७ (पृष्ठम् ८२)

XVII, 6, ५-7, १९ कौषीतकिब्राह्मणे 82
हरति ।५। व्यानमेव तत् प्राणेः² संदधाति³ ।६। अथ यदुद्गातोद्गायति⁵ ।७। प्राणमेव तद्
व्याने दधाति⁴ ।८। ⁶-ता वा एताः⁶- सर्वा देवताः प्राण एव प्रतिष्ठिताः ।९। अथ यद्धोता
साम्ना शस्त्रमुपसंतनोति ।१०। वाग् वै होता ।११। वाचमेव तत् प्राणेः संदधाति⁷ ।१२।
अथ यद्धोत्राशंसिनः सामसंततिं कुर्वन्ति ।१३। अङ्गान्येव तत् प्राणेः संदधति⁷ ।१४।
अथ यद् यजमानः स्तोत्रमुपगाति ।१५। प्राणा वा उद्गातारः ।१६। प्राणानेव तदात्मन्
धत्ते ।१७। तस्मान्नैनं बहिर्वेद्यभ्यस्तमियात् ।१८। नाभ्युदियान्नाभ्याश्रावयेत्⁸ ।१९। ⁹-न
स्तोत्रमुपाकुर्वीत⁹- ।२०। नाधिष्ण्ये प्रपतेत् ।२१। नेत् प्राणेभ्य आत्मानमपादधानीति¹⁰
।२२। अथ यत् प्रथमेषु पर्यायेषु प्रथमेषु पदेषु निनर्तयन्ति¹¹ ।२३। प्रथमरात्रादेव तदसुरान्
निर्घ्नन्ति ।२४। अथ यन्मध्यमेषु पर्यायेषु मध्यमेषु पदेषु निनर्तयन्ति¹² ।२५। मध्यम-
रात्रादेव तदसुरान् निर्घ्नन्ति ।२६। अथ यदुत्तमेषु पर्यायेषूत्तमेषु पदेषु निनर्तयन्ति ।२७।
उत्तमरात्रादेव तदसुरान् निर्घ्नन्ति ।२८। तद् यथाभ्यागारमभिनिनर्तं पुनः पुनः पाप्मानं
निर्हण्यात् ।२९। एवमेवैतत्¹³ स्तोत्रियानुरूपैरहोरात्राभ्यामसुरान्¹⁴ निर्घ्नन्ति¹⁵ ।३०।
¹⁶-यथास्तुतम्ब्रनुशस्तं भवतीति¹⁶- ।३१ ।।६।।
¹ L. P. add अथो अपानमेव तन्मनसा संतनोति ² L. P. प्राणे ³ L. P. दधाति
⁴-⁴ L. P. read passages ७ and ८ first and ५ and ६ after that ⁵ L. ᵒतोद्गाति
⁶-⁶ L. P. एवमैवैताः ⁷ BM¹. संदचाति ⁸ L. P. ᵒदियान्नाभ्युपाकुर्यान्नाभ्याᵒ ⁹-⁹ L. P.
नाभिषष्टकुर्यात् ¹⁰ L. P. Here ends Khaṇḍa 7 ¹¹ IO. निवर्तᵒ ¹² IO. निर्वर्तयन्ति
L. reports wrongly that IO. reads निनर्तयन्ति; according to L. all other MSS. read
निवर्तयन्ति ¹³ L. P. EM. ER. ᵒमेवैतैः ¹⁴ L. P. ᵒम्याम्येव तदसुᵒ ¹⁵ L. P. Here
ends Khaṇḍa 8 ¹⁶-¹⁶ L. P. omit
गायत्र्याण्युक्थमुखानि शंसन्ति ।१। तेजो ब्रह्मवर्चसं¹ गायत्री ।२। तेज एव तद् ब्रह्म-
वर्चसं यजमाने दधति² ।३। गायत्रीः शस्त्वा जगतीः शंसन्ति ।४। व्याहृत्यन्ते गायत्रीश्च
जगतीश्चान्तरेण ।५। छन्दांस्येवैतन्नानावीर्याणि कुर्वन्ति ।६। जगतीः शस्त्वा त्रिष्टुभिः
परिदधति ।७। बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।८। पशवो जगती ।९। बल एव तद् वीर्येऽन्ततः
³-पशुषु च³- प्रतिष्ठिष्ठन्ति ।१०। अन्धस्वत्यो महत्यः पीतवत्यस्त्रिष्टुभो याज्याः समृद्धारिस्त्रि-
लक्षणाः⁴ ।११। एतद् वै रात्रे रूपम् ।१२। जागूयू रात्रिम्⁵ ।१३। ज्योतिर्वै जाग-
रितम् ।१४। तमः पाप्मा रात्रिः ।१५। तेन ज्योतिषा तमः पाप्मानं तरन्ति ।१६।
यावदु ह वै न वा स्तूयते न वा शस्यते ।१७। तावदीश्वरा यदि नासुररक्षसान्यन्व-
वपातोः⁶ ।१८। तस्मादाहवनीयं समीद्धुमाग्नीध्रीयं⁷ गार्हपत्यं धिष्ण्यान्त्समुज्ज्वलयतेति⁸

अतिरात्रम् — अध्यायः १७ (पृष्ठम् ८३)

83 अतिरात्रम् XVII, 7, २०-२४
भाषेरेन् ।१९। ज्वलयेयुः प्रकाशमिवैव स्यात् ।२०। आलेभन्तः⁹ शयीरन् ।२१। तान्
ह ¹⁰-तच्चेष्टन्ति न्वा-¹⁰ इति ।२२। पाप्मा नापधृष्णोति ।२३। ते पाप्मानमपघ्नते ते
पाप्मानमपघ्नते¹¹ ।२४ ।।७।।
¹ IO. adds वै ² IO. P. दधाति ³-³ EM. omits ⁴ L. P. ᵒस्त्रिलक्षणा
⁵ L. P. रात्रीं ⁶ L. P. ᵒरक्षांस्यन्वᵒ ⁷ L. P. समिद्धमाग्नीध्रीयं ⁸ L. ᵒज्ज्वलयतेऽति
⁹ L. P. आरेफन्तः; L. (var.) as here ¹⁰-¹⁰ L. तच्चेष्टं तन्वा; (var.) तच्चेष्टिं तिन्वा,
वितचेष्टन्तिन्वा, तच्चेष्टं तिन्वा; P. तं चेष्टिं तन्वा ¹¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 9
इति द्वितीयदशके सप्तमोऽध्यायः

in 'सर्पेत्':
In 'सर्पेत्' (L41): 'त्' with virama.
In L42: the last character has the exact same shape as 'त्' with virama!
Wait, what about the character before it? It is 'त'!
And before that? 'स्'!
Wait, 'स्तत्'!
Yes, 'स्' + 'त' + 'त्' = 'स्तत्'!
Because the font combines 'स्' and 'त' into 'स्त', then a separate 'त्' with virama!
Let's check if the footnote ³ is right above 'त्': YES, ³ is right above the 'त्'!
So the word is indeed "प्रत्युद्येयुस्तत्³"!
And before that: "सर्वे रश्मयः", not "सर्वै"! "यदैवेनं² सर्वे रश्मयः प्रत्युद्येयुस्तत्³ ।५।"

Let's check line 41:
"अथातः परिधानस्यैव मीमांसा ।१। यदादित्यो रराट्यामतिसर्पेत् ।२। यदैनं स्वयं"
Wait, "रराट्यामतिसर्पेत्" or "रराद्यामतिसर्पेत्"?
The letter is clearly 'ट्य' (रराट्याम् = the forehead, raratya). It is "रराट्यामतिसर्पेत् ।२।".

Let's check line 29:
"प्रो त्वेवाश्विनस्य"

कौषीतकिब्राह्मणम्

XVIII, 4, १६-5, ३० — कौषीतकिब्राह्मणे — 86

।१५। द्वाभ्यां यजेत् ।१६। द्वाभ्यां ह्याश्विनमित्याख्यायते ।१७। अनवानं गायत्रीमुक्त्वा
विराजोऽर्धर्चेऽवानिति ।१८। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।१९। श्रियां तद् विराज्यन्नाद्ये प्रतिष्ठितिति
।२०। उत्तरेण विराजोऽर्धर्चेन वषट्करोति¹ ।२१। स्वर्गं एव तल्लोके यजमानं दधाति
।२२। विराजैव यजेदिति ह स्माह कौषीतकिः ।२३। त्रयस्त्रिंशदक्षरा वै विराट् ।२४।
त्रयस्त्रिंशद् देवताः ।२५। अक्षरभाजो देवताः करोति ।२६। अश्विना वायुना युवं सुदक्षेति
त्वेव स्थिताश्विनी त्रिष्टुप् तिरोअह्न्यचवती ।२७। तिरोअह्नया हि सोमा भवन्ति ।२८।
अथो बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२९। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।३०। अनुवषट्करो-
त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।३१। आहुतीनां प्रतिष्ठित्त्यै ।३२। संसन्नेषु⁷ छन्दोगेषु प्रवृत्तहोमीये⁸
आहुती जुहोति ।३३। महच्छस्त्वं वाक् च मनश्च प्रीते उच्चच्छातमिति⁹ ।३४ ।।४।।

¹ L. P. ०भापीयात्; L. (var.) as here
² L. P. यदेनं
³ L. प्रत्युत्सर्पेरन्; ER. प्रत्युत्पन्ति
⁴ IO. पाप्मनो
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
⁶ BM¹. BM². अवानिति
⁷ BM². संपन्नेषु
⁸ P. प्रवृत्त०
⁹ L. उच्चच्छाते इति; P. उद्यत्साते इति; L. P. Here ends Khaṇḍa 5

अथ हारियोजनेन चरन्ति ।१। हरी एव तत् प्रीणन्ति ।२। अत्र देवाः साध्याः प्रीता
भवन्ति ।३। त्रिष्टुभं हारियोजनस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य जगत्या यजति ।४। बलं वै वीर्यं
त्रिष्टुप् ।५। पशवो जगती ।६। बल एव तद् वीर्येऽन्तः पशुषु च प्रतितिष्ठति ।७। महती
याज्या महद्धि तृतीयसवनम् ।८। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव शान्त्यै ।९। आहुतीनां प्रति-
ष्ठित्यै ।१०। तासां भूयिष्ठा धानानामाददीत ।११। पशवो वै धानाः ।१२। भूमानमेव
तत् पशूनामात्मन् धत्ते ।१३। अथ यदृचं जपन्ति¹ स्वस्त्ययनमेव तत् कुर्वते² ।१४। ता
आहवनीयस्य भस्मान्ते निवपन्ति³ ।१५। योनिर्वै⁴ पशूनामाहवनीयः ।१६। स्व एवै-
नांस्तद् गोष्ठेऽजनपक्रमे दधति⁵ ।१७। अथ शाकलान् जुह्वति ।१८। तद् यथाऽहिर्जिर्णायाै
त्वचो निर्मुच्येत ।१९। इषीका वा मुञ्जात् ।२०। एवमेवैते सर्वस्मात् पाप्मनः संप्रमुच्यन्ते⁶
।२१। अथ सव्यावृतोऽप्सु सोमानुपवपयन्ति ।२२। तानिहान्तर्वेद्यासादयन्ति ।२३। तद्धि
सोमस्यायतनम् ।२४। व्यपवर्धन्ते⁷ बर्हिष्पिञ्जलानि ।२५। यदा वा आपश्चौषधयश्च संगच्छन्ते
।२६। अथ कृत्वः सोमः ।२७। ता वैष्णव्यार्चा निनयन्ति ।२८। यज्ञो वै विष्णुः ।२९।
यज्ञ एवैनांस्तदन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति ।३० ।।५।।

¹ L. P. add यदाहुतीर्जुह्वति
² L. P. add यज्ञस्यैव शान्त्यै यजमानस्य च भिषज्यायै
³ P. निर्वपन्ति
⁴ L. (var.). P. ज्योतिर्वे
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
⁷ L. P. व्यव०

87 — अवभृथः — XVIII, 6, १-8, १६

अथ प्राणान्त्संमृशन्ते¹ ।१। तद् यदेवात्र प्राणानां क्रूरीकृतं यद् विलिष्टं तदेवैतदाप्या-
ययन्ति तद् भिषज्यन्ति ।२। भक्षपरिशीन् कुर्वते ।३। मानुषेणैव तद् भक्षेण दैवं भक्ष-
मन्तर्दधते² ।४। अवभृथः ।५। अमुमेवैतत् सवनैरीप्सन्ति योऽसौ तपति ।६। उद्यन्तं प्रातः-
सवनेन ।७। मध्यं सन्तं माध्यंदिनेन सवनेन ।८। अस्तं यन्तं तृतीयसवनेन ।९। स वा
एषोऽप्सु प्रविश्य वरुणो भवति ।१० ।।६।।

¹ L. P. ०मृशन्ति
² L. P. Here ends Khaṇḍa 8

तस्माद् वारुणमेककपालं पुरोडाशं निर्वपन्ति¹ ।१। एकस्था वै श्रीः ।२। श्रीर्वै वरुणः
।३। श्रियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठन्ति² ।४। तेऽन्तरेण चात्वालोत्करा उपनिष्क्रामन्ति ।५।
तद्धि यज्ञस्य तीर्थमाप्रानं नाम ।६। तदेतदृचाम्युदितम् ।७। आप्रानं तीर्थं क इह प्र
वोचदिति ।८। एतेन वै देवास्तीर्थेन यज्ञं प्रपद्य सर्वान् कामानापुः ।९। तथो एवैतद् यजमान
एतेनैव तीर्थेन यज्ञं प्रपद्यते³ ।१०। सर्वान् कामानाप्नोति⁴ ।११। ते यस्यां दिश्यापो भवन्ति
तां दिशमभ्यावृत्य चरन्ति ।१२। सा वै प्राची दिग् यस्यां देवताः ।१३। चतुरः प्रयाजान्
यजत्यृते बर्हिष्कम्⁵ ।१४। बर्हिष्मन्तमुत्सृजति ।१५। न ह्यत्र बर्हिः स्तीर्यते ।१६। वार्त्र-
घ्नावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय ।१७। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नादनितं
भवति ।१८। अप्सुमन्तौ हैके कुर्वन्ति ।१९। वार्त्रघ्नौ त्वेव स्थितौ ।२०। अथ यदप्सु वरुणं
यजति ।२१। स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति ।२२। अथ यदग्नीवरुणौ यजति ।२३। अग्नाग्निः
सर्वेषु हविःषु भागी भवति ।२४। द्वावनुयाजौ यजत्यृते बर्हिष्कम्⁶ ।२५। बर्हिष्मन्त-
मुत्सृजति ।२६। प्रजा वै बर्हिः ।२७। नेत् प्रजाम्प्सु प्रव्रजानीति ।२८ ।।७।।

¹ L. P. निर्वपति
² L. P. प्रतितिष्ठति
³ L. P. प्रपद्य
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 9
⁵ L. P. बर्हिष्कान्
⁶ L. P. बर्हिष्को

त एकशतं प्रयाजानुयाजा भवन्ति ।१। शतायुर्वै पुरुषः¹ शतवीर्यः शतेन्द्रियः ।२। उप
य एकशततमः स आत्मा ।३। तदेतदाङ्गिरसामयनम् ।४। स एतेनायनेन² प्रतिपद्याङ्गिर-
रसां³ सलोकतां सायुज्यमाप्नोति ।५। अथ याः षड् वाष्टौ वा वषट्कृतयः ।६। तदादि-
त्यानामयनम्⁴ ।७। स एतेनायनेन⁵ प्रतिपद्यादित्यानां⁶ सलोकतां सायुज्यमाप्नोति⁷ ।८।
अनुबन्ध्या ।९। चतुर्थमेवैतत् सवनं यदनूबन्ध्या ।१०। तस्मादच्युता भवति ।११। चतुर्थं
ह्येवैतत् सवनानाम् ।१२। सा वै मैत्रावरुणी भवति ।१३। अग्नीषोमीयो हि पुरस्तात् कृतो
भवति⁸ ।१४। तस्मान्मैत्रावरुणी भवति ।१५। यज्ञस्यैव संभरतायै ।१६। अथ यदप्सु

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् ८८]

XVIII, 8, १७-9, २९ कौषीतकिब्राह्मणे 88

वरुणम् यजति ॥१७॥ अत्र मित्रो हीनो भवति ॥१८॥ तस्मान्मैत्रावरुणी भवति ॥१९॥ मित्र-
स्यैवानुलब्ध्यै⁹ ॥२०॥ अथ यदि पशुरावीतोऽनुपाकृतो¹⁰ म्रियेत ॥२१॥ ऋत्विग्भ्यस्तं कार-
येत् ॥२२॥ अथान्यं तद्रूपं तद्वर्णमालभेरन्¹¹ ॥२३॥ तमाप्रीतं पर्यग्निकृतमुदञ्चं नयेयुः¹²
॥२४॥ तस्यानु न्यायमितरं¹³ कर्षयेयुः¹⁴ ॥२५॥ तयोर्नाना वपे उल्लिख्य नाना श्रपयित्वा
नानावदाय समाने वषट्कारे जुहुयुः ॥२६॥ तयोर्नानैव पशुपुरोडाशौ श्रपयित्वा नाना-
वदाय समाने वषट्कारे जुहुयुः ॥२७॥ तयोर्नानैव हविर्षी श्रपयित्वा नानावदाय समाने
वषट्कारे जुहुयुः ॥२८॥ एवं तृतीयगुदावेवं जाघन्या¹⁵ ॥२९॥ यदि त्वप्येकयैवाप्रियाप्रीतः¹⁶
स्यात् ॥३०॥ तेनैव प्रचरेयुरिति सा स्थितिः ॥३१॥ प्राणा वा आप्रयः¹⁷ ॥३२॥ प्राणा-
नेवास्मिंस्तद् दधाति ॥३३ ॥४॥

¹ L. P. add शतपर्वा
² IO. ॰यतनेन
³ L. ॰पद्यतेऽङ्गि॰
⁴ IO. ॰मायनं
⁵ IO. ॰यतनेन; L. (var.) एनेना॰
⁶ L. P. ॰पद्यत आदि॰
⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 10
⁸ L. (var.) adds तस्मादच्युता भवति
⁹ L. P. Here ends Khaṇḍa 11
¹⁰ L. P. IO. ॰रानीतो॰
¹¹ L. P. तद्देवतं पशुमालभेरन्. L. records the reading तद्रूपं (for तद्देवतं) in IO. but does not mention the omission of पशुं therein
¹² L. P. add तं संज्ञपयेयुः
¹³ L. (var.) ज्ञातमि॰; ज्ञायमि॰; the latter is also P. reading
¹⁴ L. कर्शयॆयुः
¹⁵ IO. BM². जघन्यौ
¹⁶ IO. ॰कयैवावाप्रीतः
¹⁷ L. P. आप्रियः

अथ¹ यद्यष्टापदी स्यात् कथं स्यादिति ॥१॥ गर्भस्य त्वचो वपा रूपं² फालीकरणान्
गर्भमिति शामित्रे श्रपयित्वेतरस्य वषट्कारेषु शामित्र³ एव जुहुयुः ॥२॥ रक्षांसि ह वा
एतद् यज्ञं गच्छन्ति यदत्रैतादृग् भवति ॥३॥ तानि तेनापहन्ति ॥४॥ तदरक्षोहतम् ॥५॥
एवं नु यदि पशुरनूबन्ध्या भवति ॥६॥ यद्यु वै पयस्या ॥७॥ एतद् वै मित्रावरुणयोः स्वं
हविर्यत् पयस्या ॥८॥ मित्रावरुणयोः पयस्येति ह⁴ स्थिता

कौषीतकिब्राह्मणम् — अध्यायः १९ (XIX)

XIX, 1, १-२, १९ (पृष्ठम् ९०)

ते वै दीक्षिष्यमाणा अग्नीन्संनिवपन्ते ।१। एकधैव तद् बलं वीर्यं यजमाना॑ आत्मन्
दधते ।२। अथैतां संनिवपनीयामिष्टिं तन्वते ।३। तेऽग्नये ब्रह्मण्वतेऽष्टाकपालं पुरोळाशं
निर्वपन्ति ।४। अग्नये क्षत्रवत एकादशकपालम् ।५। अग्नये क्षत्रभृते द्वादशकपालम् ।६।
ब्रह्मक्षात्रे एव तद् यजमानाः समारोहन्ति ।७। ताभ्यामेवैतत् स्वस्ति संवत्सरं तरन्ति² ।८।
³⁻त एतेन³⁻ प्राजापत्येन पशुना यजन्ते ।९। प्रजापतिप्रसूताः स्वस्तिमं संवत्सरं समभ्र-
वामहा इति ।१०। तं⁴ हैके वायव्यं कुर्वन्ति ।११। एतद् वै प्रजापतेः प्रत्यक्षं रूपं यद् वायु-
रिति ।१२। अग्नय उ हैके कामाय कुर्वन्ति ।१३। अग्निर्वे कामो देवानामीश्वरः ।१४।
सर्वैषामेव देवानां प्रीत्यै ।१५। तस्य हैके वैश्वानरीयं पशुपुरोळाशं कुर्वन्ति ।१६। असौ
वै वैश्वानरो योऽसौ तपति ।१७। एतमेव तत् प्रीणन्ति⁵ ।१८। ⁶⁻अथ या बहूनां संनिव-
पनीयोत्था संभरणीया संकस्य दीक्षिष्यमाणस्य भवति⁶⁻ ।१९। ते पुरस्तादेव दीक्षाप्रसवान्⁷
कल्पयन्ते⁸ ।२०। तैषस्यामावास्याया एकाह उपरिष्टाद् दीक्षेरन् ।२१। माघस्य वेत्याहुः
।२२। तदुभयं व्युदितम्९ ।२३। तैषस्य त्वेवोदिततरमिव ।२४। त एतं त्रयोदशमधिचरं
मासमाप्नुवन्ति ।२५। एतावान् वै संवत्सरो यदेष त्रयोदशो मासः ।२६। तदत्रैव सर्वः
संवत्सर आप्तो भवति¹⁰ ।२७। स वै माघस्यामावास्यायामुपवसत्युदङ्ङावर्त्स्यन् ।२८।
उपेमे वसन्ति ।२९ ।१।

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ L. P. omit
² L. (var.) P. चरन्ति; L. P. add बहूनां चेष्यमाणानामेषा संनिवपनीयोत्था (P. था) संभरणीया सैवैकस्य दीक्षिष्यमाणस्य भवति ॥१॥
³⁻³ L. P. अथैतेन; L. (var.) as here
⁴ L. P. तस्य
⁵ IO. प्रीणाति
⁶⁻⁶ L. P. omit
⁷ L. (var.) ॰प्रसुवान्
⁸ L. (var.) कल्पन्ते
⁹ C. विदितं
¹⁰ L. P. Here ends Khaṇḍa 2

प्रायणीयेनातिरात्रेण¹ यक्ष्यमाणाः ।१। तदेनं प्रथममाप्नुवन्ति ।२। तं चतुर्विंशेनार-
भन्ते ।३। तदारम्भणीयस्यानारम्भणीयत्वम् ।४। स षण्मासानुदङ्ङेति ।५। तमूर्ध्वः षळ-
हैरनुयन्ति ।६। स षण्मासानुदङ्ङित्वा तिष्ठते दक्षिणतोऽवर्त्स्यन् ।७। उपेमे वसन्ति विषु-
वतीयैनाह्ना यक्ष्यमाणाः ।८। तदेनं द्वितीयमाप्नुवन्ति ।९। स षण्मासान् दक्षिणैति ।१०।
तमावृत्तः षळहैरनुयन्ति ।११। स षण्मासान् दक्षिणेत्वा तिष्ठत उदङ्ङावर्त्स्यन् ।१२।
उपेमे वसन्ति महाव्रतीयेनाह्ना यक्ष्यमाणाः ।१३। तदेनं तृतीयमाप्नुवन्ति ।१४। तं यत्
त्रिराप्नुवन्ति ।१५। त्रेधा विहितो वै संवत्सरः ।१६। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।१७। तदुतैषा-
भिगीयते² ।१८। अहोरात्राणि विदधदूर्णाका³ इव धीर्यः⁴ ।१९। षण्मासो दक्षिणादित्यः⁵

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ L. प्रायणीयेणा॰
² L. ॰षापि यज्ञगाथा॰; remarks that three MSS. have यज्ञगाथा on the margin; EM. ॰षाभि यज्ञगाथा॰; P. ॰षापि गीयते
³ L. P. ॰र्णावा
⁴ L. (var.) जूर्यः
⁵ L. P. ॰णा नित्यः; L. (var.) as here

XIX, 2, २०-३, २७ (अग्निचयनम्, पृष्ठम् ९१)

षळुदङ्ङेति⁶ सूर्य इति ।२०। षड्ढ्येष मासानुदङ्ङेति⁷ ।२१। षड् दक्षिणा⁴ ।२२। अथै-
तामग्निचित्यायां पञ्चहविषं दीक्षणीयामिष्टिमेके तन्वते९ ।२३। पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्यै-
वाप्त्यै ।२४। अथैतामातिथ्यां पञ्चहविषमेवेष्टिमेके तन्वते९ ।२५। पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञ-
स्यैवाप्त्यै ।२६। अथैता बह्वग्नीरन्वाह ।२७। बहून् ह्यग्नीन् प्रणयन्ति ।२८। ¹⁰⁻तस्माद्
बह्वग्नीरन्वाह⁻¹⁰ ।२९। ता वै चतस्रो भवन्ति ।३०। चतुष्टयं वा इदं सर्वम् ।३१। अस्यैव
सर्वस्याप्त्यै ।३२। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयाऽहो संपद्यन्ते ।३३। अष्टाक्षरा गायत्री ।३४।
गायत्रो वा अग्निर्गोर्यायत्रच्छन्दाः ।३५। स्वेनैव तच्छन्दसाग्नीन् प्रणयन्ति ।३६। ¹⁰⁻ता वा
उपांशु भवन्ति ।३७। रेतःसिक्तिर्वा अग्निचित्या ।३८। उपांशु वै रेतः सिच्यते ।३९।
अभिरूपा भवन्ति ।४०। यद् यज्ञेऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धयै⁻¹⁰ ।४१। अथैनं¹¹
चिन्वन्ति यावदहं कामयन्ते ।४२। अथैनं¹² संचितं सामभिः परिष्टुवन्ति ।४३ ।॥२॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
⁶ L. (var.) ॰डुदगेति
⁷ L. P. उदङ् मासानैति
⁸ L. P. add तद्वै न तस्मिन् काले दीक्षेरन्नागतं सस्यं भवति दहरकाओषधयि भवन्ति संवेपमाना अवमुष्यादुदायन्ति तस्मादत्र न दीक्षेरंश्चैत्रस्यामावास्याया एकाह उपरिष्टाद्दीक्षेरन्नागतं सस्यं भवति महान्त्यहानि भवन्त्यसंवेपमाना अवमुष्यादुदायन्ति तस्मादेतत्स्थितम् ॥३॥
⁹ L. P. add पञ्चपदा पङ्क्तिः
¹⁰⁻¹⁰ L. P. omit
¹¹ L. P. अथ
¹² L. P. अथैतं

अथ होतारमाहुरग्न्युक्थमनुशंसैति¹ ।१। रुद्रो ह वा एष देवानामाशान्तः संचितो भवति
।२। तमवैतच्छमयन्ति² ।३। निरुक्तं वैश्वानरं यजति ।४। निरुक्तो ह्येष तदा भवति यदा-
ग्नीन् प्रणयन्ति³ ।५। अथात ऊर्ध्वमेकाहिकं कर्म ।६। हविर्धानयोः प्रवर्तनमग्नीषोमयोः
प्रणयनमग्नीषोमीयः पशुस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।७। अथाग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमन्वाञ्चि
देवसूम्यो हवींषि निर्वपन्ति ।८। एता ह वै देवताः सवानामीशते ।९। ता अत्र प्रीणन्ति
।१०। ता एभ्यः⁴ प्रीताः सवान्⁵ प्रस्रवन्ति ।११। ⁶⁻तस्माद् देवस्वः ।१२। ता-⁶ वा अष्टौ
भवन्ति ।१३। एताभिर्वै देवाः सर्वा अष्टीराप्नुवन् ।१४। तथो एवैतद् यजमाना एता-
भिरेव सर्वा अष्टीरश्नुवते ।१५। अत्र हेके सर्वपृष्ठायै हवींषि निर्वपन्ति ।१६। सर्वं वा अग्नि-
चित्या ।१७। सर्वेण सर्वमाप्नवामेति ।१८। तानि वै दश हवींषि भवन्ति ।१९। दशाक्षरिणी
विराट् ।२०। श्रीर्विराळ्नान्नाद्यम् ।२१। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।२२। अथ सुन्वन्ति
यावदहं कामयन्ते ।२३। अथाग्नूबन्ध्यस्य वपायां संस्थितायां त्वाष्ट्रेण पशुना चरन्ति ।२४।
रेतःसिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ।२५। पत्नीशाले चरन्ति ।२६। पत्नीषु वै रेतः सिच्यते ।२७। उपांशु

An exact line-by-line transcription of the two pages into clean Markdown in Unicode Devanagari:

[पृष्ठम् ९२]

$$XIX, 3, २८-5, २ \qquad\qquad\qquad कौषीतकिब्राह्मणे \qquad\qquad\qquad 92$$

चरन्ति ॥२८॥ रेतःसिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ॥२९॥ उपांशु वै रेतः सिच्यते ॥३०॥ पर्यग्निकृतमुत्सृजन्ति
न संस्थापयन्ति ॥३१॥ रेतःसिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ॥३२॥ नेद् रेतः सिक्तं पुरा कालात् संस्था-
पयामेति ॥३३ ॥३॥

$^1 L. P. ॰मनुषपेति \qquad ^2 L. P. ॰च्छमयति \qquad ^3 L. P. Here ends Khaṇḍa 4$
$^4 L. P. अत्र \qquad ^5 L. (var.) सर्वान् \qquad ^{6-6} L. (var.) तस्मादेव स्वस्ता; P. तस्माद्देवस्य स्ता$
$^7 L. P. Here ends Khaṇḍa\text

पृष्ठम् ९४

संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।२४। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२५। किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो
न आजगन्मत्यार्भवम् ।२६। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ संवत्सर इदमद्या व्यख्यतेति ।२७।
तत् प्रत्यक्षं संवत्सरमभिवदति ।२८। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२९। यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं
विशामिति शार्यातं वैश्वदेवम् ।३०। ⁸⁻तस्मिन् वा अस्तीन्द्रो⁻⁸ मित्रो वरुणः सं चिकित्सिर
इति ।३१। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।३२। तदेतस्याह्नो रूपम् ।३३। वैश्वानराय
धिषणामृतावधृ इति वैश्वानरीयम् ।३४। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ धिया रथं न कुलिशः
समृण्वतीति ।३५। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।३६। तदेतस्याह्नो रूपम् ।३७। वृष्णे
शर्धाय सुमखाय वेधस इति मारुतम् ।३८। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ गिरः समज्रे विद-
थेष्व्वाभुव इति ।३९। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।४०। तदेतस्याह्नो रूपम् ।४१। यज्ञेन
वर्धत जातवेदसमिति जातवेदसीयम् ।४२। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ संवदस्वान् रयिमस्मासु
दीदिहीति ।४३। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।४४। तदेतस्याह्नो रूपम्⁹ ।४५ ।।६।।

¹ L. P. omit तस्य      ²⁻² L. P. omit; L. (var.) as here      ³ L. P. प्रजनयतीति
⁴ L. सिक्तिर्; P. सिक्तिं      ⁵ ER. प्रतिपदनुचरो      ⁶⁻⁶ L. P. omit      ⁷⁻⁷ L. P. omit;
L. (var.) as here      ⁸⁻⁸ L. P. omit तस्मिन् वा अस्ति; L. (var.) as here      ⁹ L. P. add
इत्याग्निमारुतसूक्तानीत्येतस्याह्नः सूक्तानि तदग्निष्टोमो वोक्थ्यं वाहः संतिष्ठतेऽग्निष्टोम इति पैङ्ग्य-
मुख्यमिति कौषीतकम् ।।९।।

तद्धैतदहरेके छन्दोगाः सर्वस्तोमं कुर्वन्ति ।१। अनेनाह्ना षळहमाप्नुमः¹ ।२। षळहेन
संवत्सरम् ।३। ये च संवत्सरे कामाः ।४। षळहो वा² उ सर्वः संवत्सर इति वदन्तः ।५।
ते यदि तथा कुर्युः ।६। षळहक्लृप्तं शस्त्रं कल्पयीत ।७। यत् प्रथमस्याह्न आज्यं तदाज्यम्
।८। यो द्वितीयस्याह्नः प्रउगः स प्रउगः ।९। यत् तृतीयस्याह्नो मरुत्वतीयं तन्मरुत्वतीयम्
।१०। यच्चतुर्थस्याह्नो निष्केवल्यं तन्निष्केवल्यम् ।११। यत् पञ्चमस्याह्नो वैश्वदेवं तद्
वैश्वदेवम् ।१२। यत् षष्ठस्याह्न आग्निमारुतं तदाग्निमारुतम् ।१३। तत्र पृष्ठस्तोत्रि-
यान्तसर्वान्तसमाहृत्योपरिष्टात्³ प्रगाथस्य प्रगाथीकृत्य शंसेत् षळहस्याप्त्यै ।१४। तद् यथै-
वैतेनाह्ना⁴ छन्दोगाः षळहमाप्नुवन्ति षळहेन संवत्सरम् ।१५। ये च संवत्सरे कामाः ।१६।
एवमेवैतेनाह्ना होता⁵ षळहमाप्नोति षळहेन संवत्सरम् ।१७। ये च संवत्सरे कामाः ।१८।
तद्ध स्मैतत् प्रविश्याह सेंषा मुष्टिरिवेति ।१९। यं कं च छन्दोगाः स्तोममुपापहरेरन् ।२०।
न तदाद्रियेत ।२१। यदेवेवं शस्त्रं प्रावोचाम⁶ ।२२। तत एव नेयात् ।२३। एते वा उ

पृष्ठम् ९५

स्तोमसाहे⁷ सूक्ते यत् कयाशुभीयतदिदासीये ।२४। ताभ्यामेव न निष्क्रूयवेतेति न निष्क्रूय-
वेतेति⁸ ।२५ ।।७।।

¹ L. P. ॰माप्नुवन्      ² IO. BM². omit      ³ L. P. सर्वान् पृष्ठस्तोत्रियान् समा०; L. (var.)
पृष्ठ्य (for पृष्ठ)      ⁴ L. P. omit एव      ⁵ IO. छन्दोगाः      ⁶ L. प्रागैक्षाम; (var.) as
here; P. प्रागैक्ष्याम      ⁷ ER. स्तोमवाहे      ⁸ L. P. Here ends Khaṇḍa 10

इति द्वितीयदशके नवमोऽध्यायः

XX, 1, १-२, २८ कौषीतकिब्राह्मणे 96
देवचक्रं वा एतत् परिप्लवं यत् संवत्सरः ।१। तदमृतम्¹ ।२। तस्मिन्नेतत् षट्तय-
मन्नाद्यम् ।३। ग्राम्याश्च पशव आरण्याश्चौषधयश्च वनस्पतयश्चाप्सुचरं च परिप्लवं च ।४।
तद् देवाः समाहृत्य सर्वांल्लोकानन् परिप्लवन्ते ।५। देवलोकं पितृलोकं जीवलोकम् ।६।
इममुपोदकमग्निलोकम्² ।७। ऋतधामानं वायुलोकम् ।८। अपराजितमिन्द्रलोकम् ।९।
अधिदिवं वरुणलोकम् ।१०। प्रतिदिवं मृत्युलोकम् ।११। रोचनं ब्रह्मणो लोकम् ।१२।
नाकं सप्तमँल्लोकानाम्³ ।१३। तद् यदभिप्लवमुपयन्ति ।१४। संवत्सरमेव तद् यजमानाः
समारोहन्ति ।१५। तस्मिन्नेतत् षट्तयमन्नाद्यमाप्नुवन्ति ग्राम्याँश्च पशूनारण्याँश्चौषधीश्च
वनस्पती

पृष्ठम् ९८

XX, 4, ९-6, ८ कौषीतकिब्राह्मणे 98
वेधस इति मारुतं वृषण्वत्¹ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।९। यज्ञेन वर्धत जातवेदसमिति जातवे-
दसीयम् ।१०। समिधानं सुप्रयसं स्वर्णरमित्युदृत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।११। अन्तरिक्षलोकं
द्वितीयेनाह्नाप्नुवन्ति³ ।१२। वायुं⁴ देवं देवतानाम् ।१३। आयुरधिभूतं⁵ प्राणमात्मन्
दधते⁶ ।१४ ॥४॥
¹ P. वृष एव ² P. omits ³ ER. omits अह्ना ⁴ L. P. इन्द्रं ⁵ L. P. ओजोऽधि० ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 3

आयुस्तृतीयमहद्रूपयन्ति ।१। तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि तृतीयस्याह्नः ।२।
त्वमग्ने वसूरिहेत्याज्यम् ।३। स्वयं संभृतं वा एतच्छन्दो यद्बृह्तो रूपेण संपद्यते ।४। तान्
रोहिदश्व गिर्वणस्त्रयस्त्रिंशत्तमा वहति ।५। तत्¹ तृतीयस्याह्नो रूपम् ।६। औष्णिहो
वैश्वमनसः प्रउगः ।७। रथन्तरं वै साम सृज्यमानमौष्णिहो वैश्वमनसः प्रउगोऽन्वसृज्यत
।८। तद् रूपेण कर्म समर्थयति ।९। एतद् वा आर्भुकं² कर्म यद् रूपसमृद्धम् ।१०। तंतमिद्
राधसे मह इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत् ।११। तंतमिति निनर्तिः³ ।१२। अन्तस्तृतीयमहः
।१३। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।१४। कद्र्यङ् हि तत इयात् ।१५। त्रय इन्द्रस्य सोमा
इत्यनुचरः ।१६। त्रय इति तत् तृतीयस्याह्नो रूपम् ।१७। प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्रवान्
ब्राह्मणास्पत्यः ।१८। प्र देव्येतु सूनृतेति निनर्तिः³ ।१९। अन्तस्तृतीयमहः ।२०। नीव वा
अन्तं गत्वा नृत्यति ।२१। कद्र्यङ् हि तत इयात् ।२२। तिस्रो मरुत्वतीयानां प्रतिपद-
स्त्रयोऽनुचरास्त्रयो ब्राह्मणास्पत्याः ।२३। त्रयो वा इमे लोकाः ।२४। इमानेव तल्लोका-
नाप्नुवन्ति ।२५। तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमानेति मरुत्वतीयम् ।२६। तिष्ठेति स्थितवत्
।२७। तदन्तरूपम् ।२८। अन्तस्तृतीयमहः ।२९। तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा ।३०। कद्र्यङ्
हि तत इयात् ।३१। इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचमिति निष्केवल्यम् ।३२। तस्य तदे-
वान्तरूपं यद् भूतानुवादह्यन्नहिमन्वपस्ततर्दैति ।३३। यदेतद् भूतमिवाभि ।३४ ॥५॥
¹ L. P. त्रय इति तत्; L. (var.) as here; also omitting तत् ² L. P. आधुकं ³ L. P. निनृत्तिः

उदु ष्य देवः सविता हिरण्ययेति सावित्रम् ।१। घृतेन पाणी अभि पृणुते मख इति
घृतवत् ।२। बहुदेवत्यं वै घृतम् ।३। बहुदेवत्यं तृतीयमहः ।४। तस्माद् घृतवत् ।५। घृतेन
द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृथिवीयं घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।६। तक्षन् रथं सुवृतं
विद्मनापस इत्यार्भकम् ।७। तक्षन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति निनर्तिः¹ ।८। अन्तस्तृतीय-

पृष्ठम् ९९

99 अभिप्लवषडहः XX, 6, ९- २७
महः ।९। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।१०। कद्र्यङ् हि तत इयात् ।११। आ नो भद्राः
क्रतवो यन्तु विश्वत इति वैश्वदेवम् ।१२। अप्रायुवो रक्षितारो दिवेदिवे इति निनर्तिः¹
।१३। अन्तस्तृतीयमहः ।१४। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।१५। कद्र्यङ् हि तत इयात्
।१६। वैश्वानराय धिषणाभृतावृध इति वैश्वानरीयम् ।१७। घृतं न पूतमग्नये जनामसीति
घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१८। आ रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषस इति मारुतम् ।१९। तृष्णजे
न दिव उत्सा उदन्यव इति ।२०। दिव इति तदमुष्य लोकस्य रूपम् ।२१। त्वामग्न
ऋतायवः समीधिर इति जातवेदसीयम् ।२२। त्वां त्वामिति सप्रभृति ।२३। यथा वै
सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम्² ।२४। अमुंल्लोकं तृतीयेनाह्नाप्नुवन्ति ।२५। आदित्यं देवं
देवतानाम् ।२६। रूपमधिवृतं चक्षुरात्मन् दधते ³चक्षुरात्मन् दधते⁴ ।२७ ॥६॥
¹ L. P. निनृत्तिः ² ER. मवत्यन्तरूपम् ³ P. repeats रूपमधिवृतं ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 4

इति द्वितीयदशके दशमोऽध्यायः

XXI, 1, १-२, २४ कौषीतकिब्राह्मणे 100

देवा वै मृत्युं पाप्मानमपजिघांसमाना ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमीप्सन्त एतमभिप्लवं
षडहमपश्यन् ॥१॥ त एतेनाभिप्लवेनाभिप्लुत्य मृत्युं पाप्मानमपहृत्य ब्रह्मणः सलोकतां
सायुज्यमापुः ।२। तथो एवैतद् यजमाना एतेनैवाभिप्लवेनाभिप्लुत्य मृत्युं पाप्मानमपहृत्य
ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमाप्नुवन्ति ।३। त एतेन पूर्वेण त्र्यहेणाभिप्लुत्य गवा चतुर्थं
ऽहन्नयतन्त^१ गमनायैव ।४। आयुः पञ्चममहरुपायन्त्सवार्यायैव ।५। ज्योतिः षष्ठमहः
पुनः परस्तात् पर्यास्यन् मृत्योरेव पाप्मनो नान्ववायनाय^२ ।६। गां चतुर्थमहरुपयन्ति ।७।
तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि चतुर्थस्याह्नः ।८। होताजनिष्ट चेतन इत्याज्यं जातवत्
।९। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१०। मेधातिथिः प्रउगः ।११। बृहद् वै साम सृज्य-
मानं मेधातिथिः प्रउगोऽन्वसृज्यत ।१२। तद् रूपेण कर्म समर्धयति ।१३। एतद् वा
आर्धुकं^३ कर्म यद् रूपसमृद्धम् ।१४। जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयं जातवत्
।१५। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१६। उग्रो जज्ञे वीर्याय स्वधावानिति निष्के-
वल्यं जातवत् ।१७। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१८ ॥१॥

^१ L. ॰हन्त्यजन्त; (var.) as here; P. ॰हन्नयजन्त      ^२ L. P. Here ends Khaṇḍa 1
^३ L. P. आर्धुकं

तद् देवस्य सवितुर्वार्थं महदिति सावित्रम् ।१। अजीजनत् सविता सुम्नमृक्यमिति
जातवत् ।२। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।३। ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभुवेति द्यावा-
पृथिवीयम् ।४। सृजन्मनी धिषणे अन्तरीयत इति जातवत् ।५। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो
रूपम् ।६। अनश्वो जातो अनभीशुरुक्य इत्यार्भ्रवं जातवत् ।७। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो
रूपम् ।८। अग्निरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमेति वैश्वदेवम् ।९। यज्ञं जनित्वी तन्वी नि
मामृजुरिति जातवत् ।१०। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।११। वैश्वानराय ^१-पृथुपाजसे
विप^१ इति वैश्वानरीयम् ।१२। तस्मिन्त्सृणानि यजमान आ चक इत्यावत् ।१३। आवद्
वै चतुर्थस्याह्नः प्रायणीयरूपम् ।१४। पुनःप्रायणीयं हि चतुर्थमहः ।१५। जात आपूणो
भुवनानि रोदसी इति जातवत् ।१६। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१७। प्र ये शुम्भन्ते
जनयो न समन इति मारुतं जातवत् ।१८। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१९। जनस्य
गोपा अजनिष्ट जागृविरिति जातवेदसीयं जातवत् ।२०। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम्
।२१। अन्नं चतुर्थेनाह्नाप्नुवन्ति ।२२। चन्द्रमसं देवं देवतानाम् ।२३। दिशोऽधिभूतं श्रोत्र-
मात्मन् दधते ।२४ ॥२॥

^१-१ ER. धिषूणामृतावृध

101 अभिप्लवषडहः XXI, 3, १-4, ११

आयुः पञ्चममहरुपयन्ति ।१। तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि पञ्चमस्याह्नः ।२।
अग्न ओजिष्ठमा भरेत्याज्यम् ।३। प्र नो राया परीणसेति रायेति रयिमत् ।४। रयिमदिति
वा अस्य रूपम् ।५। अध्यासवत् तत् पङ्क्ते रूपम् ।६। संहार्यः प्रउगः ।७। रथन्तरं वै साम
सृज्यमानं संहार्यः प्रउगोऽन्वसृज्यत ।८। तद् रूपेण कर्म समर्धयति ।९। एतद् वा आर्धुकं^१
कर्म यद् रूपसमृद्धम् ।१०। क स्य वीरः को अपश्यदिन्द्रमिति मरुत्वतीयम् ।११। यो
राया वञ्ची सुतसोममिच्छन्निति रायेति रयिमत् ।१२। रयिमदिति वा अस्य रूपम् ।१३।
एतायामोप गव्यन्त इन्द्रमिति निष्केवल्यम् ।१४। गव्यन्त इति पशुमत् ।१५। पशुमदिति
वा अस्य रूपम् ।१६। उदु ष्य देवः सविता हिरण्ययेति सावित्रम् ।१७। घृतेन पाणी अभि
प्रुष्णुते मख इति घृतेनेति^२ पशुमत् ।१८। पशुमदिति वा अस्य रूपम् ।१९। घृतवती
भुवनानामभिश्रियेति द्यावापृथिवीयं घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२०। ^३-ततं मे अपस्तदु
तायते पुनरित्यार्भ्रवम्^३ ।२१। सुचेव घृतं जुहुवाम विद्मनेति घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम्^४
।२२। कथा देवानाम कतमस्य यामनीति वैश्वदेवम् ।२३। सहस्रा मेधसाताविव त्मनेति
सहस्रा इति पशुमत् ।२४। पशुमदिति वा अस्य रूपम् ।२५। पृक्षस्य वृष्णो अरुषस्य नू
सह इति वैश्वानरीयम् ।२६। अपामुपस्थे महिषा अगृभ्णतेति महिषा इति पशुमत् ।२७।
पशुमदिति वा अस्य रूपम् ।२८। प्र वः स्पळक्रन्त्सुविताय दावन इति मारुतम् ।२९।
गवामिव श्रियसे शृङ्गमूत्तममिति गवामिवेति पशुमत् ।३०। पशुमदिति वा अस्य रूपम्
।३१। चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षथ इति जातवेदसीयम् ।३२। वाजिन्नत्याय सहस्रे
सुपिप्येति ^५-वाजिन्निति पशुमत् ।३३। पशुमदिति वा अस्य^५ रूपम् ।३४। अध्यासवत्
तत् पङ्क्ते रूपम् ।३५। पशून् पञ्चमेनाह्नाप्नुवन्ति ।३६। रुद्रं देवं देवतानाम् ।३७। यशो
ऽधिभूतं वीर्यमात्मन् दधते ।३८ ॥३॥

^१ L. P. आर्धुकं      ^२ L. P. घृतवद्धृतमिति      ^३-३ ER. reads तक्षन् रथं सुवृतं विचनापस इत्यार्भ्रवं तक्षन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति वृषण्वत्तस्योक्तं ब्राह्मणम्      ^४ IO. adds तस्योक्तं ब्राह्मणम्      ^५-५ L. P. वाजवत्तदेतस्याह्नो

ज्योतिः षष्ठमहरुपयन्ति ।१। तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि षष्ठस्याह्नः ।२। सखायः
सं वः सम्यञ्चमित्याज्यम् ।३। सखाय इति सर्वरूपम् ।४। सर्वरूपं वै षष्ठमहः ।५। तस्मात्
सखाय इति सर्वनेवाभिवदति^१ ।६। संहार्यः प्रउगः ।७। बृहद् वै साम सृज्यमानं संहार्यः
प्रउगोऽन्वसृज्यत ।८। तद् रूपेण कर्म समर्धयति ।९। एतद् वा आर्धुकं^२ कर्म यद् रूप-
समृद्धम् ।१०। महां इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा इति मरुत्वतीयम् ।११। उरुः पृथुः सुकृतः कर्तृ-

XXI, 4, १२-६, २० कौषीतकिब्राह्मणे 102
भिर्भूरिदिति निनर्तिः ३ ॥१२॥ अन्तः षष्ठमहः ॥१३॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥१४॥ कद्रचङ्
हि तत इयात् ॥१५॥ यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति निष्केवल्यम् ॥१६॥ तस्य तदेवान्त-
रूपं यद् भूतानुवादि४ यो दासं वर्णमधरं गुहाकरिति ॥१७॥ यदेतद् भूतमिवाभि ॥१८॥
सोदर्कं भवति तद् द्वितीयमन्तरूपम् ॥१९ ॥४॥
१ L. P. °वानुवदति २ L. P. आधुकं ३ L. P. निनृत्तिः ४ L. (var.) भूतामिवादि
तद् देवस्य सवितुर्वार्थं महदिति सावित्रम् ॥१॥ दिवो धर्ता भुवनस्य प्रजापतिरिति ॥२॥
दिव इति तदमुष्य लोकस्य रूपम् ॥३॥ घृतेन द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृथिवीयं
घृतवत् ॥४॥ सर्वदेवल्यं वै घृतम् ॥५॥ सर्वदेवत्यं १ षष्ठमहः ॥६॥ तस्माद् घृतवत् ॥७॥ किमु
श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्न्नित्यार्षभवम् ॥८॥ श्रेष्ठो यविष्ठ इति निनर्तिः २ ॥९॥ अन्तः षष्ठमहः
॥१०॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥११॥ कद्रचङ् हि तत इयात् ॥१२॥ अबुध्रमु त्य इन्द्र-
वन्तो अग्नय इति वैश्वदेवम् ॥१३॥ तस्य तदेवान्तरूपं यत् सोदर्कम् ॥४॥ वैश्वानराय धिष-
णामृतावृध इति वैश्वानरीयम् ॥१५॥ घृतं न पूतमप्रये जनामसीति घृतवत् तस्योक्तं
ब्राह्मणम् ॥१६॥ धारावरा मरुतो धृष्ण्वोजस इति मारुतम् ॥१७॥ धारावरा इति निनर्तिः २
॥१८॥ अन्तः षष्ठमहः ॥१९॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥२०॥ कद्रचङ् हि तत इयात्
॥२१॥ त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिरिति जातवेदसीयम् ॥२२॥ त्वं त्वमिति सप्रभृति ॥२३॥
यथा वै सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम् ॥२४॥ अपः षष्ठेनाह्नाप्नुवन्ति ॥२५॥ प्रजापतिं देवं
देवतानाम् ॥२६॥ तेजोऽधिभूतममृतमात्मन् दधते ३ ॥२७ ॥५॥
१ P. adds वै २ L. P. निनृत्तिः ३ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
तदाहुः कस्माद् वैश्वदेवान्येवान्वायात्यन्ते नैकदेवत्यानि न द्विदेवत्यानीति ॥१॥ नैक-
देवत्येन यातयामं भवति ॥२॥ न द्विदेवत्येन ॥३॥ वैश्वदेवेनैव यातयामं भवति ॥४॥
तस्माद् वैश्वदेवान्येवान्वायात्यन्ते ॥५॥ एतेषामेवाह्वां सबलतायै ॥६॥ १एतेषामभिप्लवाना-
मसमवीर्यताया इति ॥७॥ ज्योतिः प्रथममहरुपयन्ति ॥८॥ तस्यैवैकहस्य रूपेण ॥९॥ अयं
ह्येकाह उत्तरेषामह्वां ज्योतिः ॥१०॥ गां द्वितीयम् ॥११॥ गच्छन्ति ह्यानेन २ ॥१२॥ आयुस्तृ-
तीयम् ॥१३॥ यन्ति ह्यानेन २ ॥१४॥ अग्निष्टोमो प्रथमोत्तमे अहनी ॥१५॥ चत्वार्युक्थ्यानि
मध्ये ॥१६॥ ब्रह्मा वा अग्निष्टोमः ॥१७॥ पशव उक्थ्यानि ३ ॥१८॥ ब्रह्मणैव तत् पशुनुभयतः
परिगृह्यात्मन् दधते ॥१९॥ तेषां वा एतेषां चतुर्णांमुख्यानां४ सहस्रं स्तोत्रियाः ॥२०॥
103 अभिप्लवषडहः XXI, 6, २१-7, १२
साहस्त्राः पशवः ॥२१॥ प्र साहस्त्रं पोषमाप्नोति य एवं वेद ॥२२॥ पृष्ठ्यान्तान् वा इतश्च-
तुरश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति ॥२३॥ पशवो वा अभिप्लवाः श्रीः पृष्ठ्यानि ॥२४॥ पशुभिरेव
तच्छ्रियमुभयतः परिगृह्यात्मन् दधते ॥२५॥ पृष्ठ्यारम्भणान् वा ऊर्ध्वं विषुवतश्चतुरश्च-
तुरोऽभिप्लवानुपयन्ति ५ ॥२६॥ पशवो ६ वा अभिप्लवाः श्रीः पृष्ठ्यानि ॥२७॥ श्रियैव तत्
पशूनुभयतः परिगृह्यात्मन् दधते ॥२८॥ कूर्मो वा अभिप्लवः कूर्मच्छन्दाः ॥२९॥ यो वै
यज्ञऋतुः कूर्मच्छन्दा भवति ॥३० ॥६॥
1-1 L. P. ०नामयातयामतायै 2 L. P. ह्येनेन 3 P. उक्थानि 4 P. °मुख्यानां
5 L. विष्वजितः (for विषुवतः) 6 L. P. श्रीः 7 L. P. पशवः 8 L. P. Here ends
Khaṇḍa 5
सर्वजागतानि ह वै तस्य निविद्धानानि भवन्ति तृतीयसवने ॥१॥ तथा यथायथं निविदो
धीयन्ते ॥२॥ ता एनान् यथायथं धीयमानाः सर्वेषु च लोकेषु सर्वेषु च कामेषु यथायथं
दधति ॥३॥ तद् यत् सर्वजागतानि तस्य' निविद्धानानि भवन्ति तृतीयसवने ॥४॥ तेनो यः
सर्वजगते तृतीयसवने कामः स उपाप्तः ॥५॥ यद्वेवैतास्तन्त्यास्तिस्रश्व उक्थप्रतिपदोऽहरहः२
शस्यन्ते ॥६॥ तेनो यः सर्वत्रैष्टुभे तृतीयसवने कामः स उपाप्तः ॥७॥ यद्वेवैषा तन्त्या गायत्र्य-
हरहः सुरूपकृन्नुः शस्यते ॥८॥ तेनो यः सर्वगायत्रे तृतीयसवने कामः स उपाप्तः ॥९॥ यद्वे-
वैष षडहः पुनःपुनरभिप्लवते ॥१०॥ तस्मादभिप्लवो नाम ॥११॥ अभिप्लवन्ते ह्यानेन स्वर्गाय
लोकाय यजमानाः स्वर्गाय लोकाय यजमानाः ४ ॥१२ ॥७॥
1 L. P. omit 2 L. P. omit उक्थप्रतिपदः 3 L. P. ह्येनेन 4 L. P. Here ends
Khaṇḍa 6
इति तृतीयदशके प्रथमोऽध्यायः