कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

XVI, 3, १–4, १९ कौषीतकिब्राह्मणे 74
ends Khaṇḍa 1 ⁴ P. तमग्रे° ⁵ ER. ततः ⁶⁻⁶ P. प्रजनः ⁷ IO. ॰यजन्
⁸ IO. सवता ⁹⁻⁹ L. P. तस्मात्तृतीयसवने सवितारं ¹⁰ P. यजति

सवित्रा वैश्वदेवं प्रतिपद्यते ।१। सवितृप्रसूता वै देवास्तृतीयसवनं समभरन् ।२।
तस्मात् प्रतिपदनुचरौ सूक्तमिति सावित्राणि भवन्ति ।३। तत् सवितुर्वृणीमह इत्यनु-
ष्टुभा वैश्वदेवं प्रतिपद्यते ।४। पवमानोक्थं वा एतद् यद् वैश्वदेवम् ।५। अनुष्टुप् सोमस्य
छन्दः ।६। उक्तं पदविग्रहणस्य ब्राह्मणम् ।७। गायत्रीः शंसति ।८। प्राणो वै¹ गायत्र्यः
।९। प्राणमेव तदात्मन् धत्ते ।१०। सावित्रं² शंसति ।११। सावित्रो हि ग्रहो गृहीतो भवति
।१२। तमवैतेनानुशंसति ।१३। वायव्यां शंसति ।१४। प्राणो वै वायव्या ।१५। प्राणमेव
तदात्मन् धत्ते ।१६। तस्यै शस्ते द्विदेवत्यान् विमुञ्चन्ति³ ।१७। वायौ प्राणे प्राणान् ।१८।
द्यावापृथिवीयं शंसति ।१९। प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्य एव ।२०। तस्मिन्नध्वर्यु-
र्मद्वत् प्रत्यागृणाति ।२१। मद्धद्धि तृतीयसवनम् ।२२। सुरूपकृत्नुं शंसति ।२३। अन्नं वै
सुरूपम् ।२४। अन्नमेव तदात्मन् धत्ते ।२५। अथो रूपाणामेवैष सोमपीथः ।२६। रूपमेव⁴
तदात्मन् धत्ते ।२७। आर्भर्वं⁵ शंसति ।२८। अत्र ह्योर्भवः प्रजापतिरवकाल्पयत् ।२९।
तस्मादत्रार्भवं शस्यते ।३०। अथ वैनामारदित्यां⁶ बार्हस्पत्यामिति शंसति ।३१। शुक्रा-
मन्थिनावाग्रयणमित्यैवैताभिरनुशंसति ।३२। अथो वैश्वदेवं वै शस्त्रम् ।३३। देवतानाम-
परिहाणाय वैश्वदेवं शंसति ।३४। वैश्वदेवो हि ग्रहो गृहीतो भवति ।३५। तमवैतेनानुशं-
सति ।३६। तस्य द्विः पच्छः परिधानीयां शंसति ।३७। अर्धर्चशस्तृतीयाम् ।३८। सा⁷ विरा-
जमभिसंपद्यते ।३९। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।४०। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।४१ ॥३॥

¹ L. वा ² BM¹. BM². सावित्रीः ³ L. विमुञ्चति ⁴ IO. ॰मेवै ⁵ EM. अथार्भवं
⁶ L. P. वैना° ⁷ IO. स

चत्वारि सूक्तानि वैश्वदेवे शंसति ।१। पशवो वै वैश्वदेवम् ।२। चतुष्ट्या वै पशवः ।३।
अथो चतुष्पादाः पशूनामेवाप्त्यै ।४। तस्मादेतदारतं शंसेत् ।५। रमन्ते हास्मिन् पशवः¹
।६। षोडशार्चं वैश्वदेवं शंसति ।७। षोडशकलं वा इदं सर्वम् ।८। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै
।९। तत् सप्तदशविधं भवति ।१०। एकादश देवताश्चतस्रो निविद उक्थवीर्यं याज्येति ।११।
सप्तदशो वै प्रजापतिः ।१२। एतद् वा आर्धुकं² कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१३। विश्वे
देवाः शृणुतेमं हवं म इत्युक्थं शस्त्वा यजति वैश्वदेव्या ।१४। वैश्वदेवं ह्येतदुक्थम्³ ।१५।
त्रिष्टुभा बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।१६। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।१७। ⁴महत्या
मद्धद्धि तृतीयसवनम्⁴ ।१८। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव शान्त्यै ।१९। आहुतीनां प्रति-

---

75 तृतीयसवनम् XVI, 4, २०–6, ५
ष्ठित्यै ।२०। वागेवासौ प्रथमानुष्टुप् ।२१। तां पञ्च गायत्र्योऽनुवर्तन्ते ।२२। मनः सावित्रम्
।२३। प्राणो वायव्या ।२४। चक्षुषी द्यावापृथिवीयम् ।२५। योऽयमनिराक्तः प्राणः स
सुरूपकृत्नुः ।२६। श्रोत्रमार्भवम् ।२७। प्राणोऽपानो व्यान इति तिस्र एकपातिन्यः ।२८।
आत्मा सूक्तं यदन्तरतमाँस्तन्निर्वित् ।२९। प्रतिष्ठा परिधानीयान्नं याज्या ।३० ॥४॥

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ² L. P. आर्धुकं ³ L. P. add महत्या मद्धद्धि तृतीयसवनं
⁴⁻⁴ L. P. omit; ER. EM. महती याज्या (for महत्या)

तदाहुः कस्माद् ब्रह्मक्षत्र एव प्रच्यावुके विळ्च्युतेति ।१। ब्रह्म वै प्रातःसवनम् ।२।
क्षत्रं माध्यंदिनं सवनम् ।३। विट् तृतीयसवनम् ।४। तद् यद् यथोपपादमेव प्रातःसवन-
माध्यंदिनयोः¹ परिदधति² ।५। तस्माद् ब्राह्मण्यः प्रजा अनवधृतं क्षियन्ति ।६। अनवधृतं
क्षत्रियाः ।७। अथ यत् तृतीयस्य³ सवनस्य परिधानीयाच्युता ।८। तस्माद् विळ्च्युतेति⁴
।९। घृतस्य यज सोम्यस्य यजेत्याह ।१०। एताभ्यां वै⁵ यज्ञस्तायते यद् घृतेन च सोमेन च
।११। ते अत्र प्रीणाति ।१२। प्रीते यज्ञं वहात⁶ इति ।१३। उपांशु घृतस्य यजति ।१४।
रेतःसिक्तिर्वै घृतम् ।१५। उपांशु वै रेतः सिच्यते ।१६। अथ यदुच्चैः सोम्यस्य यजति ।१७।
चन्द्रमा वै सोमः ।१८। निरुक्त उ वै चन्द्रमाः ।१९। तस्य न परस्तात् परियजेदित्याहुः⁷
।२०। तथामी अमृत इदमर्वाञ्चः पद्यन्तीति⁸ ।२१। परियजेदिति⁷ त्वेव स्थितम् ।२२।
देवलोको वा आज्यम् ।२३। पितृलोकः सोमः ।२४। देवलोकमेव तत् पितृलोकादभ्यु-
त्क्रामन्ति ।२५। अथो पितृनेव तत् प्रीणन्ति यत् सौम्येन चरन्ति ।२६। अथो एतदुपसव
उत्सृज्यन्त इत्याहुः ।२७। अग्निं सोमं विष्णुमिति वा उपसत्सु प्रतियजति ।२८। अग्निं
सोमं विष्णुमितीदम् ।२९। हरन्त्येतं सौम्यं सदः ।३०। तं होता प्रतिगृह्योपनिधत्ते
।३१। अथास्य सर्पिष्पात्मानं पर्यवेक्ष्याङ्गुलिभ्यां सर्पिरुपस्पृशति ।३२। चक्षुष्पा⁹ असि
चक्षुर्मे पाहीति चक्षुषी विमृजीत ।३३। चक्षुरेवास्य तद् गोपायति¹⁰ ।३४। तमुद्गातृभ्यः
प्रयच्छति ।३५ ॥५॥

¹ L. P. ॰माध्यं° ² L. P. ॰दधाति ³ P. EM. तृतीय ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
⁵ IO. वा ⁶ L. P. वहाते ⁷ L. (var.) P. पर्यजे° ⁸ L. (var.) पर्यावर्तन्तीति
⁹ P. चक्षुष्या ¹⁰ P. गोपायन्ति

अथ पत्नीवतग्रहेण चरन्ति ।१। पत्नीरेव तदाहवनीयभाजः कुर्वन्ति ।२। तस्य नानु-
वषट्करोति ।३। आज्यसंमृष्टो हि भवति ।४। अननुवषट्कारभागाज्यम् ।५। उपांशु