कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

कौषीतकिब्राह्मणम्

XVIII, 4, १६-5, ३० — कौषीतकिब्राह्मणे — 86

।१५। द्वाभ्यां यजेत् ।१६। द्वाभ्यां ह्याश्विनमित्याख्यायते ।१७। अनवानं गायत्रीमुक्त्वा
विराजोऽर्धर्चेऽवानिति ।१८। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।१९। श्रियां तद् विराज्यन्नाद्ये प्रतिष्ठितिति
।२०। उत्तरेण विराजोऽर्धर्चेन वषट्करोति¹ ।२१। स्वर्गं एव तल्लोके यजमानं दधाति
।२२। विराजैव यजेदिति ह स्माह कौषीतकिः ।२३। त्रयस्त्रिंशदक्षरा वै विराट् ।२४।
त्रयस्त्रिंशद् देवताः ।२५। अक्षरभाजो देवताः करोति ।२६। अश्विना वायुना युवं सुदक्षेति
त्वेव स्थिताश्विनी त्रिष्टुप् तिरोअह्न्यचवती ।२७। तिरोअह्नया हि सोमा भवन्ति ।२८।
अथो बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२९। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।३०। अनुवषट्करो-
त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।३१। आहुतीनां प्रतिष्ठित्त्यै ।३२। संसन्नेषु⁷ छन्दोगेषु प्रवृत्तहोमीये⁸
आहुती जुहोति ।३३। महच्छस्त्वं वाक् च मनश्च प्रीते उच्चच्छातमिति⁹ ।३४ ।।४।।

---

¹ L. P. ०भापीयात्; L. (var.) as here
² L. P. यदेनं
³ L. प्रत्युत्सर्पेरन्; ER. प्रत्युत्पन्ति
⁴ IO. पाप्मनो
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
⁶ BM¹. BM². अवानिति
⁷ BM². संपन्नेषु
⁸ P. प्रवृत्त०
⁹ L. उच्चच्छाते इति; P. उद्यत्साते इति; L. P. Here ends Khaṇḍa 5

---

अथ हारियोजनेन चरन्ति ।१। हरी एव तत् प्रीणन्ति ।२। अत्र देवाः साध्याः प्रीता
भवन्ति ।३। त्रिष्टुभं हारियोजनस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य जगत्या यजति ।४। बलं वै वीर्यं
त्रिष्टुप् ।५। पशवो जगती ।६। बल एव तद् वीर्येऽन्तः पशुषु च प्रतितिष्ठति ।७। महती
याज्या महद्धि तृतीयसवनम् ।८। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव शान्त्यै ।९। आहुतीनां प्रति-
ष्ठित्यै ।१०। तासां भूयिष्ठा धानानामाददीत ।११। पशवो वै धानाः ।१२। भूमानमेव
तत् पशूनामात्मन् धत्ते ।१३। अथ यदृचं जपन्ति¹ स्वस्त्ययनमेव तत् कुर्वते² ।१४। ता
आहवनीयस्य भस्मान्ते निवपन्ति³ ।१५। योनिर्वै⁴ पशूनामाहवनीयः ।१६। स्व एवै-
नांस्तद् गोष्ठेऽजनपक्रमे दधति⁵ ।१७। अथ शाकलान् जुह्वति ।१८। तद् यथाऽहिर्जिर्णायाै
त्वचो निर्मुच्येत ।१९। इषीका वा मुञ्जात् ।२०। एवमेवैते सर्वस्मात् पाप्मनः संप्रमुच्यन्ते⁶
।२१। अथ सव्यावृतोऽप्सु सोमानुपवपयन्ति ।२२। तानिहान्तर्वेद्यासादयन्ति ।२३। तद्धि
सोमस्यायतनम् ।२४। व्यपवर्धन्ते⁷ बर्हिष्पिञ्जलानि ।२५। यदा वा आपश्चौषधयश्च संगच्छन्ते
।२६। अथ कृत्वः सोमः ।२७। ता वैष्णव्यार्चा निनयन्ति ।२८। यज्ञो वै विष्णुः ।२९।
यज्ञ एवैनांस्तदन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति ।३० ।।५।।

---

¹ L. P. add यदाहुतीर्जुह्वति
² L. P. add यज्ञस्यैव शान्त्यै यजमानस्य च भिषज्यायै
³ P. निर्वपन्ति
⁴ L. (var.). P. ज्योतिर्वे
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
⁷ L. P. व्यव०

---

87 — अवभृथः — XVIII, 6, १-8, १६

अथ प्राणान्त्संमृशन्ते¹ ।१। तद् यदेवात्र प्राणानां क्रूरीकृतं यद् विलिष्टं तदेवैतदाप्या-
ययन्ति तद् भिषज्यन्ति ।२। भक्षपरिशीन् कुर्वते ।३। मानुषेणैव तद् भक्षेण दैवं भक्ष-
मन्तर्दधते² ।४। अवभृथः ।५। अमुमेवैतत् सवनैरीप्सन्ति योऽसौ तपति ।६। उद्यन्तं प्रातः-
सवनेन ।७। मध्यं सन्तं माध्यंदिनेन सवनेन ।८। अस्तं यन्तं तृतीयसवनेन ।९। स वा
एषोऽप्सु प्रविश्य वरुणो भवति ।१० ।।६।।

---

¹ L. P. ०मृशन्ति
² L. P. Here ends Khaṇḍa 8

---

तस्माद् वारुणमेककपालं पुरोडाशं निर्वपन्ति¹ ।१। एकस्था वै श्रीः ।२। श्रीर्वै वरुणः
।३। श्रियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठन्ति² ।४। तेऽन्तरेण चात्वालोत्करा उपनिष्क्रामन्ति ।५।
तद्धि यज्ञस्य तीर्थमाप्रानं नाम ।६। तदेतदृचाम्युदितम् ।७। आप्रानं तीर्थं क इह प्र
वोचदिति ।८। एतेन वै देवास्तीर्थेन यज्ञं प्रपद्य सर्वान् कामानापुः ।९। तथो एवैतद् यजमान
एतेनैव तीर्थेन यज्ञं प्रपद्यते³ ।१०। सर्वान् कामानाप्नोति⁴ ।११। ते यस्यां दिश्यापो भवन्ति
तां दिशमभ्यावृत्य चरन्ति ।१२। सा वै प्राची दिग् यस्यां देवताः ।१३। चतुरः प्रयाजान्
यजत्यृते बर्हिष्कम्⁵ ।१४। बर्हिष्मन्तमुत्सृजति ।१५। न ह्यत्र बर्हिः स्तीर्यते ।१६। वार्त्र-
घ्नावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय ।१७। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नादनितं
भवति ।१८। अप्सुमन्तौ हैके कुर्वन्ति ।१९। वार्त्रघ्नौ त्वेव स्थितौ ।२०। अथ यदप्सु वरुणं
यजति ।२१। स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति ।२२। अथ यदग्नीवरुणौ यजति ।२३। अग्नाग्निः
सर्वेषु हविःषु भागी भवति ।२४। द्वावनुयाजौ यजत्यृते बर्हिष्कम्⁶ ।२५। बर्हिष्मन्त-
मुत्सृजति ।२६। प्रजा वै बर्हिः ।२७। नेत् प्रजाम्प्सु प्रव्रजानीति ।२८ ।।७।।

---

¹ L. P. निर्वपति
² L. P. प्रतितिष्ठति
³ L. P. प्रपद्य
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 9
⁵ L. P. बर्हिष्कान्
⁶ L. P. बर्हिष्को

---

त एकशतं प्रयाजानुयाजा भवन्ति ।१। शतायुर्वै पुरुषः¹ शतवीर्यः शतेन्द्रियः ।२। उप
य एकशततमः स आत्मा ।३। तदेतदाङ्गिरसामयनम् ।४। स एतेनायनेन² प्रतिपद्याङ्गिर-
रसां³ सलोकतां सायुज्यमाप्नोति ।५। अथ याः षड् वाष्टौ वा वषट्कृतयः ।६। तदादि-
त्यानामयनम्⁴ ।७। स एतेनायनेन⁵ प्रतिपद्यादित्यानां⁶ सलोकतां सायुज्यमाप्नोति⁷ ।८।
अनुबन्ध्या ।९। चतुर्थमेवैतत् सवनं यदनूबन्ध्या ।१०। तस्मादच्युता भवति ।११। चतुर्थं
ह्येवैतत् सवनानाम् ।१२। सा वै मैत्रावरुणी भवति ।१३। अग्नीषोमीयो हि पुरस्तात् कृतो
भवति⁸ ।१४। तस्मान्मैत्रावरुणी भवति ।१५। यज्ञस्यैव संभरतायै ।१६। अथ यदप्सु