कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

कौषीतकिब्राह्मणम् — XVII, २, ३० – XVII, ६, ४ (पृ. ८०-८१)

---

[पृ. ८०]

XVII, 2, ३०-4, ७ | कौषीतकिब्राह्मणे | 80

।२९। यजमानच्छन्दसमेव द्विपदाः ।३०। पशवो $^{8-}$जगती ।३१। जागतानेव$^{-8}$ तत् पशून् यजमाने दधाति ।३२ ॥२॥

---

पादटिप्पण्यः :
$^1$ EM. °भुपशंसति
$^2$ IO. adds दशाक्षरं च पदमुदेति
$^3$ L. P. Here ends Khaṇḍa 1
$^4$ P. °व्यववर्हृत्य
$^{5-5}$ L. (var.) (all MSS. excepting IO.), P. विश्वञ्चोऽवाञ्चोऽनुनिर्वाञ्च
$^{6-6}$ L. (var.), P. बृहतीबर्हि°
$^7$ L. P. omit एव
$^{8-8}$ L. (var.), P. जगतीर्जग°

---

गायत्रीः शंसति ।१। प्राणो वै गायत्र्यः ।२। प्राणमेव तदात्मन् धत्ते ।३। समपवां शंसति ।४। सम वै च्छन्दांसि ।५। सर्वेषामेव च्छन्दसामाप्त्यै ।६। अथो एतया सह गायत्र्यश्वतस्रोऽनुष्टुभः संपद्यन्ते ।७। तस्मादेतां शंसति संपदे$^1$ ।८। अथ नित्या अनुष्टुभः शंसति ।९। आनुष्टुभो वै षोडशी ।१०। तदेनत्$^2$ स्वेन छन्दसा$^3$ समर्थयति ।११। ता वा अष्टौ भवन्ति ।१२। एताभिर्वै देवाः सर्वा अष्टीराप्नुवन् ।१३। तथो एवैतद् यजमान एताभिरेव सर्वा अष्टीरश्नुते$^4$ ।१४। त्रिःशस्तया परिधानीयया दश संपद्यन्ते ।१५। दशदशिनी विराट् ।१६। श्रीर्विराडन्नाद्यम् ।१७। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।१८। उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपमिति परिदधाति ।१९। असौ वै ब्रध्नस्य विष्टपं यत्रासौ तपति ।२०। $^{5-}$तदेव तत्$^{-5}$ यजमानं दधाति ।२१। त्रिरेव षोडशिन आह्वयते प्रतिपदे$^6$ निविदे परिधानीयायै ।२२। त्रिवृद् वै षोडशी ।२३। त्रिवृतैव तद् वज्रेण यजमानस्य पाप्मानं हन्ति ।२४। त एते श्लोका घोषा वीर्याणीत्युक्थानाम् ।२५। श्लोकी घोषी वीर्यवान् कीर्तिमान् भवति य एवं वेदोक्थानां वीर्याणि ।२६। ताः संशस्ताश्चत्वारिंशदनुष्टुभः संपद्यन्ते ।२७। चत्वारिंशदक्षरा पङ्क्तिः ।२८। प्रतिष्ठा वै पङ्क्तिः ।२९। सर्वष्वेव तद् भूतेषु यजमानं प्रतिष्ठापयति$^7$ ।३०। विहृत्या त्रिष्टुभा यजेदिति हैक आहुः ।३१। एवा हि वाज्यपाः पूर्वेषां हरिवः $^{8-}$सुतानां वाजी हि वाज्यथो$^{-8}$ इदं सवनं केवलं ते ।३२। वोळ्हा हि वाजी ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र जिष्णुर्हि वाजी सत्रा वृषञ्छठर आ वृषस्वेति ।३३ ॥३॥

---

पादटिप्पण्यः :
$^1$ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
$^2$ L. P. तदेनं
$^3$ L. P. रूपेण
$^4$ IO. EM. °रश्नुवते
$^{5-5}$ L. (var.) तदेतद
$^6$ L. P. स्तोत्रिये
$^7$ L. P. Here ends Khaṇḍa 3
$^{8-8}$ EM. सुतानामथो

---

अविहृतयेति त्वेव स्थितम् ।१। संसिद्धानि वा एतानि$^1$ देवपात्राणि यद् याज्याः ।२। संसिद्धेनैव तद् देवपात्रेण देवेभ्यो हविः प्रयच्छति$^2$ ।३। तन्न रात्र्यामुपेयात् ।४। इन्द्रो$^3$ वै षोडशी ।५। न वा इन्द्रादन्यदुत्तरमस्ति$^4$ ।६। बहुरात्र्यामुपाह्वयते$^5$ ।७। पर्याया इव

---

[पृ. ८१]

81 | अतिरात्रम् | XVII, 4, ८-6, ४

त्वदाभिन्नम् ।८। तत्$^6$ एवैनं चतुर्थेऽहन्युपेयात् ।९। तद् वै षोडशिन आयतनम् ।१०। $^{7-}$तद् वै तदहः$^{-7}$ षोडश्यन्तं संतिष्ठते ।११। तदु वा आहुरुपेयादेवेतत्$^8$ ।१२। कृत्स्ने वा अहोरात्रे यत् षोडशी ।१३। तद् यद् षोडशिनमुपयन्ति ।१४। अहोरात्रयोरेव कृत्स्नतायै$^9$ ।१५। अथ यदतिरात्रमुपयन्ति ।१६। एतावान् वै संवत्सरो यदहोरात्रे ।१७। तद् यदतिरात्रमुपयन्ति ।१८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।१९। अथो द्वयं वा इदं सर्वं स्नेहश्चैव तेजश्च ।२०। तदुभयमहोरात्राभ्यामाप्तम् ।२१। तद् यदतिरात्रमुपयन्ति ।२२। स्नेहतेजसोरेवाप्त्यै$^{10}$ ।२३ ॥४॥

---

पादटिप्पण्यः :
$^1$ EM. एतद्
$^2$ EM. प्रयच्छतीति
$^3$ L. P. इन्द्र उ
$^4$ EM. °दन्यमुत्त°
$^5$ L. P. ,°पाह्रियते
$^6$ L. reports all MSS. excepting IO. read त्वद (for तत्); P. त्वद
$^{7-7}$ L. तद्वैतदहः
$^8$ L. (var.) P. °देवं तत्
$^9$ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
$^{10}$ L. P. Here ends Khaṇḍa 5

---

गायत्रान्तस्तोत्रियानुरूपाञ्छंसन्ति ।१। ज्योतिर्वै गायत्री ।२। तमः पाप्मा रात्रिः ।३। तेन तज्ज्योतिषा तमः पाप्मानं तरन्ति$^1$ ।४। पुनरादायं शंसन्ति ।५। एवं हि सामगाः स्तुवते ।६। यथा स्तुतमन्वशस्तं$^2$ भवतीति ।७। तदाहुरथ कस्मादुत्तमात् प्रतीहारादूर्ध्वमाहूय साम्ना शस्त्रमुपसंतन्वन्तीति$^3$ ।८। पुरुषो वै यज्ञः ।९। तस्य शिर एव हविर्धाने मुखमाहवनीय उदरं सदोऽन्नमुक्थानि ।१०। बाहू मार्जालीयश्चामीध्रीयश्च$^4$ ।११। या इमा अन्तर्वेद्यतास्तेन्तःसदसं धिष्ण्याः ।१२। प्रतिष्ठा गार्हपत्यवत्श्रपणार्विति ।१३। अथापरम् ।१४। तस्य मन एव ब्रह्मा प्राण उद्गातापानः प्रस्तोता व्यानः प्रतिहर्ता वाग्घोता चक्षुरध्वर्युः प्रजातिः सदस्य आत्मा यजमानः ।१५। अङ्गानि होत्राशंसिनः ।१६। तद् यदध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति ।१७। चक्षुरेव तत् प्राणैः संदधाति$^5$ ।१८। अथ यत् प्रस्तोता ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन्स्तोश्याम इति$^6$ ।१९। मनो वा अग्रणीर्भवत्येषां प्राणानाम् ।२०। मनसैव$^7$ प्रसूताः स्तोमेन स्तुयामेति$^8$ ।२१। अथो अपानमेव तन्मनसा संतनोति ।२२ ॥५॥

---

पादटिप्पण्यः :
$^1$ L. P. अपघ्नन्ति
$^2$ L. P. स्तुतमनु°
$^3$ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
$^4$ L. P. °ग्नीध्रीय°
$^5$ L. P. add अथो अपानमेव तन्मनसा संतनौति
$^6$ L. P. प्रशास्तरिति
$^7$ L. P. मनसा; L. (var.) as here
$^8$ IO. स्तुयामिति

---

अथ यद् ब्रह्मा स्तोत्रमनुमन्यते ।१। मन एव तत् प्राणैः संदधाति$^1$ ।२। अथ यत् प्रस्तोता प्रस्तौति ।३। अपानमेव तत् प्राणैः$^2$ संदधाति$^3$ ।४। $^{4-}$अथ यत् प्रतिहर्ता प्रति-